Мин «Кэскил» хаһыат эрэдээксийэтин ыҥырыытынан, от ыйын 14-15 күннэригэр Дьокуускай куоракка Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтигэр үлэлээтим.
90 саастаах «Кэскил», уруккута «Бэлэм буол» хаһыакка саха норуотун поэта Владимир Михайлович Новиков-Күннүк Уурастыырап туһунан уонна кини суруйууларын хасыһан көрдөөтүм. Күннүк Уурастыырап мин хос эбэм Баян-Слу Николаевна Васильева өттүнэн хаан-уруу аймаҕым буолар. Ол иһин бу үлэ миэхэ улахан эппиэтинэһи сүктэрэр
Мин 1960-1967 сылларга бэчээттэммит «Бэлэм буол» хаһыат нүөмэрдэрин көрдүм. Ити сылларга хаһыакка олус интэриэһинэй суруйуулар бэчээттэммиттэр эбит. Саамай сөхпүтүм диэн – хаһыат бэчээттэнэн тахсар ахсаана олус да элбэх эбит. Холобур, 1963 сыллаахха тохсунньу ыйга сэттэ нүөмэр бэчээттэммит. Хас биирдии нүөмэр 1350 ахсаанынан тахсыбыт. Ол аата тохсунньу ыйга уопсайа 94760 хаһыат бэчээттэммит диэн аахтым. Олунньу ыйга аҕыс нүөмэр тахсыбыт, биирдии нүөмэр ахсаана – 14000, уопсайа 112000 хаһыат буолбут. Кулун тутар ыйга сэттэ нүөмэр, биирдии нүөмэр ахсаана – 14200, барыта холбоон – 99400. Муус устар ыйга – сэттэ нүөмэр, биирдии нүөмэр ахсаана – 14100, уопсайа – 98700. Ыам ыйыгар эмиэ сэттэ нүөмэр, биирдии нүөмэр ахсаан – 14100, уопсайа – 98700. Бэс ыйыгар сэттэ нүөмэр, уопсайа – 98700. Бэс ыйыгар эмиэ итинник ахсаанынан тахсыбыт. От ыйыгар сэттэ нүөмэр бэчээттэммит, биирдии нүөмэр ахсаана икки тыһыынчанан кыччаабыт, онон уопсай ахсаана 84000 буолбут. Атырдьах ыйыгар, балаҕан ыйыгар, алтынньыга, сэтинньигэ, ахсынньыга эмиэ итиччэ ахсаанынан бэчээттэммит. Барытын бииргэ холбоон түмтэххэ 1963 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыат 85-тэ бэчээттэммит. Сыл устата уопсай тахсыбыт ахсаана 847560 диэн аахтым.
Билигин 70 саастарын ааспыт эбэлээх эһэм ити кэмҥэ мин курдук саастыы оҕолор. Кинилэр оҕо сылдьан «Бэлэм буол» хаһыаты аахпыттарын, хаһыаты билиҥҥээҥҥэ диэри умнубакка саныылларын, өйдүүллэрин туһунан этэллэр. Онон «Бэлэм буол» эбээ, эһээ оҕо сааһын кытта ситимнээҕин итэҕэйдим.
«ПУШКИН ЧАҺЫЫТА»
«Бэлэм буол» хаһыакка 1964 сыллаахха олунньу ыйга А. Гельштейн диэн киһи Пушкин чаһыытын туһунан суруйбутун бэлиэтии көрдүм. Кини Москваҕа сылдьан суруйааччы Евдокия Федоровна Никитинаҕа ыалдьыттаабыт. Хаһаайка кинини минньигэс аһынан күндүлээбит. Арай 15 мүнүүтэ буола-буола туох эрэ лыҥкыныыр тыаһа иһиллэр үһү. Ити түннүк таһыгар турар хара өҥнөөх былыргы чаһы тыаһыыр эбит. Ону хаһаайка: «Пушкин эмиэ ити тыаһы олус таптыыр этэ», – диэн эппит. «Ханнык Пушкин», – диэн кини олус дьиктиргээбитигэр хаһаайка: «Нуучча улуу поэта, Александр Сергеевич Пушкин», – диэн быһааран биэрбит.
Ити олорон А. Гельштейн бу дьикти чаһы историятын билбит. Былыр бу чаһы Александр Сергеевич кэргэнин дьоно бас билэр «Полотняннай завод» диэн именияҕа турбут. Александр Сергеевичкэ кэргэн тахса илигинэ, Наталья Николаевна Гончарова доҕоро кэлэрин иһиттэҕинэ, ити чаһынан бириэмэни билэр идэлээх эбит. Ити чаһы эриэккэс кистэлэҥнээх буолан хаһан да хаалбат эбит. Уруккку көннөрү чаһылар күҥҥэ биирдэ собуоттанар буоллахтарына, бу чаһы сыл аҥарыгар биирдэ собуоттанар эбит. «Часовой куруһуна оннугар механизмҥа оҕус иҥиирэ баар – ити баар кистэлэҥмит. Кини чаһы 180 сууккаҕа тохтоло суох барарын хааччыйар. 15 мүнүүтэ буола-буола чаһы дьикти үчүгэй тыаһынан лыҥкыныыр», – диэн суруйбут А. Гельштейн.
Күн-дьыл ааһан испит. Бастаан Пушкин, онтон кэргэнэ суох буолбуттарын кэнниттэн чаһы Пушкиннар оҕолорун, онтон сиэннэрин илиилэригэр киирбит. Поэт биир сиэниттэн – Григорий Александрович Пушкинтан – чаһы Е.Ф. Никитинаҕа тиксибит.
ЛАРИСА ПОПУГАЕВА ЭҔЭРДЭТЭ
«Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи нүөмэригэр Лариса Попугаева Саха сирин оҕолорун Саҥа дьылынан эҕэрдэлээбитин сөбүлээн аахтым.
Лариса Анатольевна Попугаева – Саха сирин бастакы алмаастаах сирин арыйсыбыт сэбиэскэй геолог. Кини Калуга куоракка Анатолий уонна Лариса дьиэ кэргэттэригэр 1923 сыллаахха төрөөбүт. Ийэтин уонна эдьиийин кытта Ленинград куоракка аймахтарыгар көһөн кэлэн, 1941 сыллаахха оскуоланы бүтэрбит. Кини үөрэнэр, идэ ылар кэмэ төһө да Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар түбэстэр, тулуйан, дьулуһан туран үөрэхтээх киһи буолбут. Лариса Анатольевна 1954 сыллаахха Саха сирин бастакы алмаастаах сирин арыйан, биһиги дойдубут сайдыытыгар геолог быһыытынан улахан кылаатын киллэрбит.
1964 сыллаахха кини Саха сирин оҕолоругар маннык ис хоһоонноох эҕэрдэтин ыыппыт:
«Күндү оҕолор! 1964 сыл мин юбилейым сыла. «Зарница» диэн кимберлитовай туруупканы арыйбытым 10 сылын туолар. Эһиги республикаҕыт кэмэ-кэрдиитэ суох чинчийиллэ илик баайа-дуола элбэх.
Ону баһылыыр – эһиги иэскит. Өйдөөҥ, геолокка дириҥ билии наадатын!
Кэнэҕэски алмаасчыттар – эһиги үчүгэйдик үөрэнэргитигэр, Саҥа дьылга бастыҥ сыаналары ыларгытыгар баҕарабын».
Олег МИХАЙЛОВ, IV «Б» кылаас,
И.С. Гаврильев аатынан Нам 1 №-дээх орто оскуолата