«Ханна барабын, ханна үөрэнэбин, инники олоҕум хайдах буолуой?» диэн ыйытыылар миигин билигин күннэтэ иилии эргийэллэр. Дьокуускай, Арассыыйа киин куораттара харахпар көстөллөр. Оттон улахан куоракка тиийдэхпинэ бэйэм миэстэбин ханан хайдах булабын?… Ол иһин оскуолабытыгар биир дойдулаахтарбыт Ил Түмэн дьокутаата Дмитрий Поисеевы, улууспут депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Яков Оконешниковы, нэһилиэкпит баһылыга Афанасий Степановы кытта буолан ааспыт көрсүһүүттэн санаам көтөҕүлүннэ. Кинилэри кытта атах тэпсэн олорон кэпсэтииттэн инники олохпор эрэлим улаатта, олоххо көрүүм кэҥээтэ.
Бу көрсүһүү Тимченко фондатын Гранынан оҥоһуллубут «Кыах эйгэтэ» диэн оскуолабыт саҥа анал муннугар ыытылынна. «Кыах эйгэтэ» быйыл оскуолабытын бүтэрэн барбыт убайдарбыт, эдьиийдэрбит учууталларын кытта бииргэ үлэлэһэн ситиспит, олоххо киллэрбит Граннарын түмүгэ буолар. Бэйэбит оскуолабыт иһиттэн төрөөн тахсыбыт, олоххо киирбит «Кыах эйгэтигэр» сэһэргэһии олус истиҥник ыытылынна.
Хадаар оскуолата агро хайысхалаах. Онон бу кэпсэтии сүрүн хайысхатынан агро оскуола тыа сиригэр дьайар, көмөлөһөр күүһүн туһунан буолла. Дьокутааппыт Дмитрий Николаевич Поисеев агро оскуола бүгүҥҥү күҥҥэ сүгэн иһэр эппиэтинэһэ олус улаханын туһунан санаатын үллэһиннэ. Тыа сиригэр саҥа тыыны киллэрэр, тыа сирин эдэримситэр, тыа сирин кэскилин кэҥэтэр, эдэр көлүөнэни кытта ситимниир, кинилэри манна олохсутар күүс агро оскуолалар буолаллар.
– Оскуолаҕа үөрэтэр предметтэргитин нөҥүө ылар билиигитин төрөөбүт дойдугут туһугар толкуйдаан иҥэриниҥ. Эһиги тыа сиригэр саҥа тыыны киллэрэр кыахтаах дьоҥҥут. Сонун, саҥа көрүүлэргитин Хадаар инники сайдыытын кытта ситимнээн толкуйдааҥ. Айти технологиялары туһаныҥ, туризмы даҕаны киллэриҥ. Онно барытыгар нэһилиэккит инники сайдар кыаҕын, күүстээх өрүтүн, уратытын кытта ситимнээн көрүҥ, – диэн эттэ Дмитрий Николаевич уонна нэһилиэкпит инники кэскилэ биһиги илиибитигэр баарын туһунан бэлиэтээтэ.
Яков Павлович Оконешников биһиги нэһилиэкпит историятын билэрэ миигин улаханнык сөхтөрдө. Уонна бэйэм бэлиэтии көрбүтүм диэн – кини оҕолору кытта чунуобунньук курдук буолбакка, оҕолору кытта тэҥҥэ олорон, биһиги санаабытын истэн аһаҕастык, истиҥник кэпсэттэ. Хадаар төрүт олохтоохторо түгэх өбүгэлэриттэн илдьэ хаалбыт ханнык алаастарга оттуулларын, кинилэр төрүттэрин-уустарын билэрэ-көрөрө миигин ордук сөхтөрдө. «Нэһилиэк, улуус историятын туһунан кинигэлэргэ суруллубут кураанах тыллар буолбатахтар», – диэн эттэ.
Яков Павлович эппитин курдук, Хадаар биһиги төрүт сирбит. Биһиэхэ Хадаартан тахсыбыт чулуу отчуттар, булчуттар, сылгыһыттар тыыннара, ситимнэрэ баар. Ол тыыны, ситими олохпут устата илдьэ сылдьабыт. Илдьэ сылдьарбыт таһынан ону барытын бэйэбит оҕолорбутугар, сиэттэрбитигэр тиэрдэр улахан соруктаахпытын санатта. Олус улахан сорук, эппиэтинэс. Ону барытын хайдах толоробун?
– Үөрэҕи, билиини-көрүүнү төрөөбүт дойдугут дьонун-сэргэтин, сирин-уотун кытта тэҥҥэ ситимнээн иҥэриниҥ. Сиэр-майгы өттүнэн ыраас, чөл олохтоох, чэгиэн, чэбдик буолуҥ. Сиргитигэр-уоккутугар, оттуур ходуһаҕытыгар, төрүт алаастаргытыгар, үрэхтэргитигэр, күөллэргитигэр чугас буолуҥ, көрө-истэ сылдьыҥ, сиргитин-уоккутун кытта ситимҥитин быһымаҥ. Олимпиадаларга, научнай-практическай конференцияларга кыттан, өйгүтүн-санааҕытын кэҥэтиҥ. «Мин Хадаартан сылдьабын, мин сирдээх-уоттаах, төрүт дойдулаах, удьуордаах киһибин» диэн өй-санаа өттүнэн күүстээх буолуҥ. Сырдык, үтүө киһи буолан тахсар кыах, күүс эһиэхэ барыгытыгар баар, – диэн Яков Павлович Оконешников эппитэ элбэҕи толкуйдатта.
Дойдум былааҕын күөрэччи көтөхтүм эрэ «мин патриот киһибин!» диэн этиэхпин сөп дуо бэйэбин? Саарбахтыыбын. Төрөөбүт дойдум историятын төһө билэбиний? Манна олорон, үлэлээн-хамсаан ааспыт дьон кимнээхтэрий? Сирин-уотун, алаастарын, үрэхтэрин, күөллэрин төһө билэбиний? Уонна саамай сүрүнэ – мин нэһилиэгим инникитин тутарга, кини туһугар эппиэтинэс сүгэргэ бэлэмнээхпин дуо?
«Кыах эйгэтигэр» буолбут көрсүһүү түмүгүнэн миэхэ итинник санаалар үөскээтилэр. «Хадаар Кэскилэ» түмсүүбүт актыбыыстарын, медиа-оскуола юнкордарын, оскуолабыт спортсменнарын түмэн, анаан-минээн ыҥыран, болҕомтолорун ууран истиҥ кэпсэтиини тэрийбит салайааччыларбытыгар махтанабын. Биһигини улуус кэлэр кэскилин быһыытынан итэҕэйэллэрин көрөммүн, эппиэтинэспин өйдөөтүм.
«Кыах эйгэтигэр» буолбут көрсүһүү олоххо көрүүбүн кэҥэттэ дии саныыбын.
Аристарх ЛУКИН, XI кылаас, «Кэскил» медиа-оскуола юнкора,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы
Сайаана Федорова хаартыскалара