«Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыл балаҕан ыйын 24 күнүнээҕи нүөмэригэр Амма оройуонун Болугур оскуолатын оҕолоро Петя Устинов уонна Стасик Неустроев куораты көрө айаннаан иһэр хаартыскалара бэчээттэммит. Бу туһунан биһиги кэскил14.ру саайпытыгар таһаарбыппыт уонна уолаттар туох дьон буолан үүнэн тахсыбыттарын туһунан билиэхпитин баҕарбыт диэн эппиппит. Сибээс сайдыбыт үйэтигэр «Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыллаах геройдарын бэрт түргэнник булбуппут.
Табаарыһыгар борохуоттар тохтуур бириистэннэрин көрдөрө турар уол Петя Устинов – билигин Петр Евсеевич Устинов, Амма улууһун Болугур нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Петр Евсеевич 1952 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгэр 10 оҕолоох ыалга бэһис оҕонон күн сирин көрбүт. Саҥа төрөөбүт оҕону ыал ымыыта буоллун диэн Амматтан аймахтарыгар учууталлыы тиийбит Евсей Егорович Устинов уонна Татьяна Петровна Ефремова диэн ыалга биэрбиттэр. Эдэр учуутал ыал үс сыл Чыамайыкыга олорон баран, Аммаҕа Болугурга көһөн кэлэннэр, олохтоох сирдэрин оҥостон, оскуолаҕа учууталлаан, ньир бааччы олорбуттар.
– Эдьиийбинээн Людмила Петровналыын бииргэ улааппыппыт. Эдьиийим кэнники Болугур орто оскуолатыгар өр сылларга пионер-баһаатайынан таһаарыылаахтык үлэлээн олоҕун түмүктээбитэ. Билигин эдьиийим оҕолорун кытта билсэбин, – диэн Петр Евсеевич сүрэҕэр-быарыгар илдьэ сылдьар үтүө өйдөбүлүн туһунан кэпсиир.
Петр Евсеевич бэйэтэ этэринэн, боростуой киһи сиэринэн үлэлээн-хамнаан кэлбит киһи. Оскуола кэнниттэн, аармыйаҕа ыҥырыллыар диэри, «Амма» сопхуоска сылгыһыттаабыт. Сүүрүк аттары баайсыбыт. Аармыйаттан кэлэн баран тутууга 11 сыл болуотунньугунан үлэлээбит.
– Болугурга тутуу бөҕөтүн ыыппыппыт. Ол бириэмэҕэ биригэдьиирдэрбит Моисеев Баһылай Титович, Барабанов Юда Яковлевич. Кинилэр салалталарынан, такайыыларынан, сүбэлэринэн-амаларынан үлэһит киһи буолбутум. 10-тан тахса сыл тутууга үлэлээн бараммын, «Болугур» сопхуоска 20-тэн тахсы сыл тырахтарыыстаабытым. Кэнники уон сыл «Кировец» тыраахтырга үлэлээбитим. Ол «Кировецпын» Благовещенскайтан бэйэм сүүрдэн аҕалбытым. Билигин сааһыран олороммун бииргэ үлэлээбит, миигин такайбыт, үөрэппит дьоммор махталым муҥура суох. Кинилэри куруук истиҥник ахтабын-саныыбын, – диэн этэр «Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыллаах геройа Петр Евсеевич Устинов.
Хаһыакка бэчээттэммит хаартыскаҕа табаарыһыгар борохуоттар тохтуур бириистэннэрин көрдөрө турар уолу олох барахсан араастаан мускуйбута. Ол эрээри Петя Устинов ити хаартыскаҕа ыйан турарын курдук, сыалын-соругун туһаайыытын ыһыктыбатаҕа.
1976 сыллаахха оҕо эрдэҕиттэн билсибит кыыһын Александра Анатольевна Голомареваны кэргэн ылан, ыал буолбута. Муомаҕа икки сыл олорбуттара.
– Муомаҕа олоро сылдьаммын спорт араас көрүҥүн дьарыктаммытым. Тустууга, волейболга оройуон сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ этим. Теннискэ иккис миэстэлээх этим. Муомаҕа икки сыл олорон баран, мин дойдубар Болугурга көһөн кэлбиппит. Кэргэним, медучилищены бүтэрбит киһи буолан, биэлсэрдээбитэ, сиэстэрэлээбитэ. Ыараханнык ыалдьан, 1982 сыллаахха бу орто дойдуттан бараахтаабыта. Үс оҕолоох соҕотох туран хаалбытым. Икки оҕобун, түөртээх-биэстээх оҕолору, бэйэм иитэммин 10-ча сыл бэйэбит олорбуппут. Эдьиийим барахсан баар буолан, көмөлөһөн абыраабыта. Оҕолорум улаатаннар билигин дьон дьоно буолан сылдьалларын көрөммүн үөрэбин, – диэн кэпсиир соҕотох аҕа диэн тугун этинэн-хаанынан билбит Петр Евсеевич Устинов.
Кэнники дьылҕата иккис олоҕун оҥостор түгэни тосхойбута. Варвара Афанасьевна Кондакова диэн Бүлүүттэн төрүттээх учууталы көрсөн, олоҕун оҥостон, ыал буолан олорбуттара 40-ча сылы чугаһаттылар. Кыыстара Мила Петровна Устинова Москватааҕы гражданскай авиация институтун бүтэрэн, билигин Маган пордугар үлэлиир. Ааттарын ааттатар ыччаттар, сиэттэр, хос сиэттэр эһэлээх эбэлэрин үөрдэллэр.
– Спорт араас көрүҥнэринэн барытынан дьарыктаммытым. Болугур окуолатыгар үөрэппит учууталларбар Николай Николаевич Никитиҥҥэ, Дмитрий Гаврильевич Максимовка, Давид Николаевич Софроновка наһаа махтанабын. Кинилэр бары тустууктар этэ. Николай Николаевич Никитин Чурапчыга спортивнай оскуолаҕа ыыта сатаабытын ийэм «соҕотох оҕобун ыыппаппын» диэн аккаастаабыта. Иннэ гынан тустубакка хаалбытым. Ол оннугар оскуола саҕаттан волейболлуубун, теннистиибин. Олох үчүгэйин, кэрэтин, ыараханын – барытын бэйэм эт-хааммынан билэн, баһылаан-көһүлээн кэлбиппэр спордунан дьарыгым тирэх, күүс-көмө, өйбүл буолбута, – диэн спорт кини олоҕор суолтатын туһунан санаатын үллэстэр.
Петр Евсеевич Устинов – Саха сирин спордун бэтэрээнэ, олорон эрэ волейболлуур адаптивнай спорт көрүҥэр өрөспүүбүлүкэ 8-9 төгүллээх чемпиона, «Дьулуур» спартакиада икки төгүллээх чемпиона, 2019 сыллаахха Аммаҕа ыытыллыбыт Саха сирин норуоттарын 7-с спортивнай оонньууларын чемпиона, бильярдка, теннискэ адаптивнай спорка өрөспүүбүлүкэҕэ үһүс миэстэлээх. Кини: «Ситиһии барыта үчүгэй дьарыктан кэлэр», – диэн этэр.
«Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыллаах геройа Петр Евсеевич Устинов олоххо көхтөөх, дьону-сэргэни кытта тэҥҥэ сылдьар киһи. Кэнники сылларга бальнай үҥкүүнэн дьарыктанар. Доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо өрөспүүбүлүкэҕэ иккис миэстэлээх үҥкүүһүт. Үс сыллааҕыта «Кыталык» ансаамбыл 50 сылыгар 70-тан үөһээ саастаахтарга бальнай үҥкүүгэ пааратын кытта үһүс миэстэ буолбуттара. Болугур нэһилиэгин хоругар ыллаабыта 50-тан тахса сыл буолбут. «Саха сирин сыанатын ветерана» бэлиэ хаһаайына.
– Онон бэйэм олохпун дьон тэҥинэн олорон кэллим диэн үөрэбин. Оҕолорум дьон сиэринэн сылдьалларыттан дуоһайабын. Өссө даҕаны олох олоруохпун, инним диэки барыахпын баҕарабын. Бу олохпор саамай махтанарым – эдьиийим барахсаҥҥа, Людмила Петровнаҕа. Кини аатынан билигин Болугурга музей үлэлиир. Бу музейы тэрийбит Сахаяна Юдовна Кожуроваҕа махталым улахан, – диэн этэр Петр Евсеевич.
«Бэлэм буолга» тахсыбыт хаартысканы бу диэн иҥэн-тоҥон өйдөөбөппүн эрээри, 90 сыл устата бэчээттэнэр өрөспүүбүлүкэ оҕолорго аналлаах хаһыата өссө оччолорго киһи киһитэ буолан тахсарбар улахан эппиэтинэһи сүктэрбит эбит. «Бэлэм буол» аҥардас сонуну эрэ бэчээттиир хаһыат буолбатаҕын 74 сааспар тиийэн олорон өссө төгүл чиҥэтэн өйдөөтүм. Биир хаартыскаҕа тирэҕирэн, 62 сыл буолан баран, «хаһыаппыт геройа» диэн миэхэ анаабыт болҕомтоҕутугар, истиҥ сыһыаҥҥытыгар махтанабын. Наһаа үөрдүм, олохпун өссө кэрэнэн, сырдыгынан толоруохпун баҕардым, –
диэн «Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыллаах геройа Петр Евсеевич Устинов санаатын үллэстэр.
Онтон бу хаартыскаҕа Петя Устинов борохуоттар тохтуур бириистэннэрин көрдөрө турарын бэрт болҕомтолоохтук көрөн турар уол кимий? Хаһыакка Спартак Неустроев диэн суруллубут эрээри кини аата Спартак буолбатах – Станислав диэн. Станислав Иванович Неустроев Петр Евсеевиһы кытта оҕо саастарыттан доҕордуулар. Күн баччаҕа диэри ити истиҥ сыһыаннарын быспакка илдьэ сылдьаллар.
– Теплоходунан өрүһү туораан истэхпитинэ, мин өйдөөн хаалбыппынан, эдэр киһи кэлэн биһигини кытта кэпсэппитэ, хаартыскаҕа түһэрбитэ. Хас моҕотой тириитин, хас куобах тириитин туттарбыппытын туһунан ыйыталаспыта. Оччолорго Спартак диэн аат, нууччалыы эттэххэ, наһаа популярнай этэ. Ол долгунугар оҕустаран, бука, мин ааппын алҕас Спартак диэн суруйдахтара, – диэн кэпсиир Станислав Иванович.
– Оҕо сааһым доҕоро Петя Устинов аҕалаах ийэтэ Евсей Егорович, Татьяна Петровна учууталлар этэ. Мин аҕам Неустроев Иван Иванович, ийэм Мотрена Михайловна эмиэ учууталлар. Онон Болугурга оҕо сааспытыттан бииргэ улааппыппыт. Петялыын сопхуоска от-мас үлэтигэр барытыгар кыттыһар этибит. Алтыс кылаастан окко сылдьыбыппыт, – диэн оҕо сааһын туһунан ахтар.
Оскуоланы бүтэрэн баран, Станислав аармыйаҕа сулууспалаабыта. Учебканы бүтэрэн баран, оператор отделениетын командирынан, бастакы батарея старшинатынан сулууспалаабыта. Аармыйаттан кэлэн баран Саха госуниверситетыгар историко-филологическай факультеты үөрэнэн бүтэрбитэ уонна хоту, онтон дойдутугар кэлэн учууталлаабыта.
Кэнники Аммаҕа тыа хаһаайыстыбатыгар үөрэтэр-курсовой комбинакка дириэктэринэн, кадрдары иитиигэ производственнай үөрэтиигэ маастарынан, Амма райпотугар кадры кытта үлэҕэ бэрэссэдээтэл солбуйааччытынан, Амма пенсионнай фондатыгар специалиһынан, поставщигынан, Дьокуускай куорат пенсионнай фондатыгар, «Комфорт» управляющай хампаанньаҕа специалиһынан үлэлээбитэ. Кэргэнинээн Александра Абрамовналыын икки уол оҕолоохтор. Улахан уоллара Денис социальнай фондаҕа сүрүннүүр специалист. Кыра уоллара Иван СВФУ автодорожнай факультетын, салгыы Московскай авиационнай институту бүтэрэн, билигин Москва куорат биир улахан хампаанньатыгар отдел начальнигынан үлэлиир.
«Бэлэм буол» хаһыакка тахсыбыт хаартыскабын булаары Национальнай бибилэтиэкэҕэ тиийэммин хаһыаттары көрбүтүм эрээри булбатаҕым. Ол оннугар убайым Иван туһунан 1960 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүнээҕи нүөмэригэр тахсыбыт хаартыскалааах ыстатыйаны булан ылбытым. «Бэлэм буол» хаһыат биһиги көлүөнэҕэ иҥэрбитэ, биэрбитэ, үөрэппитэ олус элбэх. Билигин 70 сааспын да туолан олороммун оҕо сааһым хаһыатыттан күүс-сэниэ, тирэх, үтүө санааны ыла, иҥэринэ олоробун. Бу хаһыаты мин олус күндүтүк саныыбын, –
диэн «Бэлэм буол» хаһыат 1964 сыллаах геройа Станислав Иванович Неустроев санаатын үллэһиннэ.
Сардаана МАТВЕЕВА, «Кэскил» (Бэлэм буол) хаһыат сүрүннүүр эрэдээктэрэ
Кэскил14.ру