«Бэлэм буол» хаһыат 1976 с. алтынньы 21 күнүнээҕи нүөмэригэр «Хотугу сулус» сурунаал 50 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт ыстатыйаларга оҕолор, учууталлар, суруйааччылар санааларын үллэстибиттэр.
Суруйааччы Семен Данилов «Хотугу сулус» туһунан маннык суруйбут: «Хотугу сулус» саха литературата аан бастааҥҥыттан бүгүҥҥэ диэри сайдан, баараҕадыйан кэлиитин суос-соҕотох коллективнай тэрийээччитэ, пропогандиһа буолбут сүҥкэн суолталаах. Били былыр Ф. Достоевскай: «Биһиги бары Гоголь «Синьиэлиттэн» тахсыбыппыт», – диэбитигэр дылы, саха суруйааччылара «Хотугу сулустан» тахсыбыппыт», – диир кыахтаахпыт».
Онтон Леонид Попов маннык эппит: «Саха былыргы айанньыттара, булчуттара Чолбонунан – Хотугу сулуһунан суолларын булуналлара, илини, арҕааны, хотуну, соҕурууну ырыҥалыыллара, бириэмэни билэллэрэ. Оттон биһиги сурунаалбыт – «Хотугу сулуспут» миэхэ, суруйааччы киһиэхэ, ити үөһэ ахтан аһарбытын курдук суолдьут сулуһум, умуллубат Чолбонум буолар».
Николай Габышев маннык суруйар: «Билигин, бука, «Хотугу сулуска» суруммат, кинини аахпат саха ыала суох буолуо. Ити норуот культурата үүммүтүн бэлиэтэ. Ити саха уус-уран литературатын ситиһиитин, идейнэй бөҕөргөөһүнүн , киэҥ далааһынын норуот санаатын таба этэрин туоһута. Ити биһиги, саха суруйааччыларын, барыбыт – киэн туттуубут».
Н. Павлов-Тыаһыт «Чолбон» саха литературата билиҥҥи барҕарыытыгар биллэр-көстөр суолталааҕын, ону ааһан өҥөлөрдөөҕүн туһунан бэлиэтээбит: «Чолбон» оччотооҕу олоҕу аргыстаһан испитин быһыытынан туспалардаах… «Чолбон» бүтүннүүтэ биһиги баайбыт эбит диэн санааҕа булгуччу кэллим».
Суруйааччылар санаалара астык буолбат дуо?!
Ыстатыйаны «Хотугу сулус» сурунаал үлэһиттэрин хаартыската өссө чиҥэтэн биэрбит. Ол хаартыскаҕа хаҥастан уҥа – эппиэттиир сэкэрэтээр И.Е. Федосеев, солбуйар редактор В.В. Яколвев, кылаабынай редактор А.А. Егоров, «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунаал солбуйааччы редактора Л.И. Левин бааллар.
Салгыы Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учууталлара М. Неустроева, А. Маркова «Өй-санаа биһигэ» диэн ыстатыйалара баар. Кинилэр «Хотугу сулус» сурунаал тыа сирин ааҕааччыларыгар кэтэһилээх күндү ыалдьыт буоларын бэлиэтииллэр: «Сурунаал республика культурнай олоҕун, литература саҥа айымньыларын кытта ааҕааччылары киэҥник билиһиннэрэр буолан биһирэбилэ улаатан, ааҕааччыны бэйэтигэр тардан иһэр.
Кини ыччат уус-уран литературатын өйдүүрүгэр, төрөөбүт тылын баһылыырыгар көмөтө, үтүөтэ-өҥөтө сүҥкэн. Кэнники кэмҥэ сурунаал С. данилов «Киһи биирдэ олорор», И. Гоголев «Хара кыталык», Л. Попов «Тоҕой сэлэ» диэн о.д.а. бөдөҥ айымньылары бэчээттээн таһаарда. Саха литературатын үөрэтиигэ, литературнай куруһуогу үлэлэтиигэ, кылаас тас өттүнэн үлэҕэ «Хотугу сулус» быһаччы көмөлөөх. Сурунаал искусствоҕа сыһыаннаах дьон олохторун, айар үлэлэрин туһунан суруйууларын, литературнай ырытыыларын оҕолор уруокка ылбыт билиилэрин чиҥэтэн үөрэтиигэ туһанабыт. Ыччат интернациональнай тыыҥа иитиллиитигэр, өй-санаа өттүнэн буһуутугар-хатыытыгар «Хотугу сулус» өҥөтө улахан».
Итинник суруйан туран, Бүтэйдээх орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учууталлара истиҥник саныыр күндү сүбэһиттэрин – «Хотугу сулус» тахсыбыта 50 сылынан эҕэрдэлээбиттэр. Кэнникитин даҕаны бэйэтин тыһыынчанан ахсааннаах ааҕааччыларыгар билии, сайдыы, иэйиилээх уус-уран айымньы , үрдүк өй-санаа биһигэ буола турарыгар баҕарбыттар.
50 сыл анараа өттүгэр «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйалартан учууталлар, оҕолор кытта «Хотугу сулуһу» сөбүлээн ааҕалларын биллим. Ол туһунан Горнай улууһун Бэрдьигэстээх орто оскуолатын VIII «Б» уонна «А» кылааһын үөрэнээччилэрэ Надя Васильева уонна Надя Антонова «Үөрдэ туруо» диэн суруйбуттар.
Кыргыттар «Хотугу сулуһу» улахан эрэ дьон буолбакка, оҕолор эмиэ ааҕалларын туһунан эппиттэр: «Кини хас саҥа нүөмэрин тахсыыта биһиэхэ уллахан сонуну аҕалар. Биһиги «Хотугу сулуһу» IV кылаастан ыла аахпыппыт. Болот Боотур «Уһуктуу», Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» диэн сэһэннэрин ордук сөбүлээбиппит. Сурунаалга урут иһиллибэтэх саҥа суруйааччылар кыттыылара ааҕааччылары ордук үөрдэллэр. Василий Яковлев-Далан «Дьикти сааһа» сэһэнин элбэх ааҕааччы биһирэбилин ылла. Бу сэһэн биһиэхэ – үөрэнээччилэргэ ордук чугас. Биир саастыылаахтарбыт олохторо, үөрүүлэрэ-хомолтолоро, үөрэммит оскуолаҕа муҥура суох таптал харахха көстөн турардыы ойууланар.
«Литературалар доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара» диэн рубрика ордук кэрэхсэбиллээх. Бу рубрика аннынан бырааттыы норуоттар суруйааччыларын айымньыларын кэрэхсээн ааҕабыт. «Чахчылар, булууллар, көрдөөһүннэр» диэн рубриканан сурунаалга ордук интэриэһинэй түбэлтэлэр бэчээттэнэллэр».
Салгыы ыстатыйа ааптардара таптаан ааҕар «Хотугу сулустара» «Бочуот знага» орденынан наҕараадаламмытыттан ис сүрэхтэриттэн үөрэллэрин, инники өттүгэр оҕолорго аналлаах суруйуулары өссө элбэтиэхтэрэ диэн эрэнэ күүтэллэрин туһунан суруйбуттар.
Оччолорго улахан дьон эрэ буолбакка, оҕолор эмиэ сөбүлээн ааҕар сурунаалларын тус бэйэм эмиэ ааҕыахпын баҕардым.
Катя МОНАСТЫРЕВА, IX кылаас,
«Тумус кыһа» медиа-киин,
С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията