«Сахабэчээт» судаарыстыбаннай автономнай тэрилтэ иһинэн бэчээттэнэн тахсар оҕолорго аналлаах «Кэскил»-«Бэлэм буол» хаһыакка 28 сыл айымньылаахтык үлэлээбит суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, «Саха суруналыыстыкатын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» анал бэлиэлээх, Арассыыйа суруналыыстыкатын бочуоттаах бэтэрээнэ, Н.И. Протопопова аатынан бириэмийэ, Саха сириттэн төрүттээх нуучча суруйааччыта, суруналыыһа Юрий Алексеевич Щевков аатынан бириэмийэ лауреата, Айыы үөрэҕин түсчүтэ, Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, дьиэ кэргэн аҕа баһылыга, тапталлаах кэргэн, амарах аҕа, элбэх киһи атаһа-доҕоро, уруута-аймаҕа Анатолий Николаевич Павлов-Дабыл б.дь. атырдьах ыйын 19 күнүгэр ыарахан ыарыыттан биһиги кэккэбититтэн туораабыта.
Б.дь. балаҕан ыйын 27 күнүгэр саха омук биир бэлиэ, тумус туттар киһитэ Анатолий Николаевич Павлов-Дабыл сирдээҕи олохтон барбыта 40 хонугун туолар. Кини сирдээҕи олоҕор хаалларбыт үтүө өйдөбүллэрин туһунан «эн-мин» дэһэн бииргэ үлэлээбит, алтыһан ааспыт дьонун-сэргэтин ахтыыларыгар ааҕыаххайыҥ.
Анатолий Николаевич олоҕун бары кэрчигин «Кэскил»-«Бэлэм буол» хаһыакка бииргэ үлэлээбит эт саастыы доҕоро, суруналыыс, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр спортивнай комментатор Александр Васильевич Васильев-Көрдүгэн маннык кэпсиир:
– Анатолий Николаевич 1954 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр туруу үлэһиттэр Ульяна Михайловна уонна Ньукулай Куприянович дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Ийэтэ Ылдьаана Толя кэнниттэн кэргэнэ Ньукулайдыын өссө биэс оҕоломмуттара. Онон ийэлээх аҕатын кытта бырааттарын-балыстарын тэбис-тэҥҥэ иитиһэн, олоҕун тиһэх күннэригэр диэри көрөн-истэн, сүбэлээн-амалаан олорбута. Анатолий Николаевич аҕата Ньукулай Куприянович Адамов Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, ийэтэ Ульяна Михайловна Павлова тыыл бэтэрээнэ этэ.
Олох саамай уларыйар кэмигэр, 1962 сыллаахха, Толя оскуолаҕа киирбитэ. Оччотооҕу үөрэнээччи быһыытынан октябренок, пионер, хомсомуол бары сүһүөхтэрин ааспыта. Кыра эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, билиигэ тардыһар үөрэнээччи быһыытынан кылааһын оҕолоругар, бүтүн оскуолаҕа, олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Саха сирин киэн туттуута буола сылдьыбытын курдук, оскуолаҕа эмиэ киэн туттуулара кини этэ.
1973 сыллаахха күһүн армияҕа барбыта. Ленин уордьаннаах Забайкальскай байыаннай уокурукка алта ыйдаах байыаннай учебка диэни ааһан баран, саамай чулуу сержаннар талылланнар соҕуруу Кавказ диэки тиийэн сулууспалаабыта. Анатолий Павлов Ийэ дойдуга саха саллаата, саха уола баар эбит диэн Кавказ омуктарын кытта тэбис-тэҥҥэ чиэстээхтик сулууспалаабыта.
Оҕо эрдэҕиттэн кыра бырааттарын-балыстарын иитиспит буолан, оскуолаҕа пионер, октябренок буолан, салайар, тэрийэр дьоҕурдаах буолан, Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа начаалынай кылаас учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбитэ. Кини манна ситиһиилээхтик үөрэммитэ. Саха биллиилээх мелодиһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Елена Олбутцева салалтатынан кыра оҕолорго аналлаах ырыа айан, ырыалара хас даҕаны хомуурунньукка киирбитэ. Холобур, биһиги оҕолорбут кыраларыттан «Түннүкпүтүн түүн кэлэн түүлүнэн ким киэргэттэ» диэн ырыаҕа мелодия айан, детсад оҕолоругар ырыалары суруйталаабыта.
Анатолий Николаевич Саха государственнай университекка өркөн өйдөөх саха оҕолорун кытта бииргэ үөрэнэн, историческай факультеты бүтэрэн, кыра эрдэҕиттэн анааран, билиигэ-көрүүгэ тардыһан үрдүк үөрэхтээх исписэлиис, историк буолан, олоҕун суолун тутуспута.
Толя биһикки оҕону иитиигэ «Бэлэм буол», «Кэскил» хаһыакка бииргэ үлэлээбиппит. Саха сиригэр национальнай концепция киирэригэр Егор Петрович Жирков саханы саха дэтэр суолу тутуһарыгар оҕону иитэр «Бэлэм буол» хаһыакка саха итэҕэлин суруйар киһи наада диэн буолбута. Нина Иннокентьевна Протопопова, Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа оннук киһини хантан булабыт дии сырыттахтарына, мин култуура министиэристибэтигэр аппараакка үлэлиир буоламмын, элбэх мунньахха сылдьар этим. Арай мунньах аайы бартыбыаллаах Анатолий Павлов диэн үчүгэйкээн уол баар, тыл этэр. Ону «ханна үлэлиир киһигиний?» диэбиппэр, «пиэрибэй нүөмэрдээх түрмэҕэ хаайыылаахтары үөрэтэбин» диэтэ. Ону «Бэлэм буолга» ыҥырбыппытын ылынан, оҕо хаһыатын 50 сыл 8 ый устата салайбыт эрэдээктэрбит, саха суруналыыстыкатын Далбар Хотуна Нина Иннокентьевна Протопопова ытыс үрдүгэр түһэрэн ылан, 28 сыл устата олоҕун саамай кэрэ, таһаарыылаах сылларын «Бэлэм буол» хаһыакка анаабыта. Туох баар ситиһиитэ, норуокка биллиитэ «Бэлэм буол», «Кэскил» хаһыат нөҥүө уонна саха итэҕэлэ сайдыытыгар, национальнай концепция олоххо киирэн, сахалар саамай өрө көтөр кэммитигэр биһиги Толябыт инники күөҥҥэ сылдьар биир тутаах, салайсар киһи буолбутунан киэн туттабыт.
Дабыл саха итэҕэлин сайыннарыыга Тэриһи, Уйбаан Ухханы, Уйбаан Шамаевы кытта тэҥҥэ үлэлээн, саха итэҕэлэ аан бастаан туруутугар улахан кылааты киллэрбитэ. Кытаанах киһи буолан, саха үрүҥ ойууна Владимир Алексеевич Кондаков айымньыларын «Кэскил» хаһыакка тахсарыгар саамай көннөрөөччүбүт Анатолий Николаевич Павлов буолар этэ. Кондаков курдук улуу киһи суруйууларын көннөрөн бэчээккэ бэлэмнээччи чахчы сайдыылаах киһи этэ.
Толя сахалыы иитиилээх, сахалыы сайдыылаах этэ. Биирдэ телевизорга көрөн аһарбытым – биһиги Толябытын «историческай наука кандидата» диэн суруйбуттар. «һок, киһибит наука кандидата буолбут, тоҕо ону билбэккэ сылдьабыный» диэн ыйыппыппар: «Ээ, ити бэйэлэрэ өтө көрөннөр суруйбуттар», – диэбитэ. Биһиги Толябыт истиэпэнэ да суох буоллар, ханнык да учуонайтан хаалсыбат чахчы учуонай киһи этэ.
Биири сөхпүтүм диэн – улуу киһи Амма Аччыгыйа эппитэ: «1901 сыллаахха төрөөбүт, миигиттэн биэс сыл аҕа, «Молодая гвардия», «Разгром» диэн улуу айымньылары суруйбут Александр Александрович Фадеев Москваҕа миигин көрүстэ даҕаны «оо, земляк!» диэн баран улахан баҕайы киһи кууһан ылар уонна өрүтэ көтөҕөлүүр этэ. Ону мин кып-кыра киһи улахан баҕайы киһини хантайан туран «с какой стати я тебе земляк?» диэтэхпинэ, «мин аҕам Саха сириттэн төрүттээх этэ» диирэ. Ону Фадеев курдук улуу киһиттэн чопчу ыйыталаспакка хаалбыппыттан хомойобун», – диэбитэ. Ону Толя барытын хасыһан, ааҕан таһаарбыта. Ол туһунан суруммуппун эһиэхэ кэпсиим: Глеб Владиславович Свитыч диэн 1885 сыллаахха Аммаҕа политсыылынайдарга төрөөбүт поляк киһитэ. Фадеев ийэтэ байыаннай быраас, бу киһини кытта байыаннай госпитальга көрсөн холбоспуттар. Онон Аммаҕа төрөөбүт Глеб Владиславович Свитыч Александр Фадеевка аҕатын кэриэтэ чугас киһитэ, доҕоро буолбута. Итинэн ситимнээн, Фадеев Амма Аччыгыйын «земляк» диэн ааттыыр эбит.
Анатолий Павлов Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт киһи быһыытынан – Үөһээ Бүлүү билиҥҥэ диэри хапсаҕай уйатынан аатырар, саамай элбэх маастар Үөһээ Бүлүүгэ баар – Мэҥэ Хаҥаласка ыытыллыбыт Манчаары спартакиадатыгар хапсаҕайга улуус сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн кыттыбыта. Ону саха аатырбыт хапсаҕайдьыта Макаров Көстөкүүн Уйбаанабыс: «Оо, Дабыл суруйааччы, суруналыыс буолбатаҕа буоллар, олох хапсаҕайы өрө таһаарыахтаах киһи этэ», – диэн киэн тутта кэпсиирэ.
Толя өркөн өйдөөх буолан, дуобатчыт этэ. «Олох үчүгэйдик дьарыктаммытым буоллар, икки сылынан маастар нуорматын толоруом этэ. Ол эрээри олоҕум атын суолунан барбыта» диирэ эрээри, кини «Спартак» общество дуобакка чемпиона, Дьокуускай куорат улахан дьоҥҥо дуобакка чемпиона, суруйсан оонньооһуҥҥа улахан маастардары кытта киирсэн Саха сирин үтүөлээх геолога, Сэбиэскэй Сойуус спордун маастара Баһылай Ылдьыын кэнниттэн тэҥ очколаах өрөспүүбүлүкэҕэ иккис миэстэ буолбута. Инньэ гынан Сэбиэскэй Сойуус спордун маастарыгар кандидат.
Бэчээт дьиэтигэр култуура үлэһиттэрин күрэхтэһиитигэр өрүү чемпионнаан, «Саха сирин спордун бэтэрээнэ» диэн олох сэдэхтик бэриллэр бочуоттаах ааттаах этэ. Оннооҕор Авксентий Мординов этэр этэ «саха эр киһитэ үс куттаах: булт, ат сүүрдүүтэ уонна хаарты» диэн. Хаарты туһунан элбэх айымньыларга ааҕабыт. Биһиги үлэбит быыһыгар, харчыга да буолбатар, баарыстыыр этибит. Ону Толя бастакы түһүү кэнниттэн эн илиигэр ханнык хаарты баарын, ханныктан түһүөхтээххин барытын ааҕа олорор, чахчы өйдөөх киһи этэ.
Анатолий Николаевич сылдьарын тухары дьоҥҥо үчүгэйи эрэ оҥороро. Биһиги хаһыаппыт элбэх тэрээһиннэри ыытара. Улуу Кыайыы күннэригэр элбэх тэрээһин буолара. Онно саамай историкпыт кини этэ. Биһиги хаһыаппыт «Оҕолор уонна маастардар» диэн дуобат күрэҕэр куруук кылаабынай судьуйа буолара. «Кэскил» хаһыат күннэрин улуустарга ыытарбытыгар, дуобат күрэҕин ыытар этибит. Онно эмиэ кылаабынай судьуйа Анатолий Николаевич буолара. Ол сылдьарбыт тухары өссө кэнсиэрдиибит, онно кини бэйэтин ырыаларыттан ыллаан иһитиннэрэрэ. Аны биирдэ оскуола оптуобуһунан айанныырбытыгар Толя Бүлүүттэн Хампаҕа диэри саха ырыаларын барытын биири да көтүппэккэ ыллаан тиийбитэ. Инньэ гынан саха ырыаларын барытын өйүгэр тута сылдьар үтүөкэннээх киһи этэ.
Таатта талыы кыыһа Маргарита Никифоровнаны кэргэн ылбыта. Таатта саамай өйдөөх, эмиэ саха национальнай култууратын өрө тута сылдьар Андросовтар саамай талыы кыыстарын ылан, кинилэргэ мааны күтүөт буолбута. Биһиги киһибит туох баар билиитинэн-көрүүтүнэн Таатта оҕонньотторугар «кыптыыйдаах» диэн ааттанан, тугу барытын кырыйан мунньа сылдьар, тэрээһиннэргэ хаартыскалары аҕалан быыстапкалаан көрдөрөр этэ.
Сахалыы тыллаах хаһыаттарга, сурунаалларга, араадьыйаҕа, телевизорга саха култууратын, саха итэҕэлин туһунан элбэхтик суруйар, кэпсиир, сырдатар этэ. Аан дойдуга саха иһитин-хомуоһун аатырдар «Көмүлүөк» хампаанньа сүбэһитэ этэ: сахалыы иһит ойуута-бичигэ хайдах буолуохтааҕын, туох уруһуйданыахтааҕын сүбэлээн-амалаан биэрэрэ.
Анатолий Николаевич олоҕун кэнники сылларыгар Дьокуускай куоракка «Айыы кыһата» национальнай гимназияҕа үлэлээн-хамсаан, оҕону саха төрүт култууратыгар иитэр-үөрэтэр үлэтин ис хоһоонун байытыспыта, саха итэҕэлигэр көлүөнэлэри ситимниир улахан суолталаах үлэни ыыппыта.
Анатолий Николаевич «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын култуурата» диэн 5-с кылаастан 11-с кылааска диэри тиһиктээх үөрэнэр кинигэни таҥан оҥорууга сүрүн күүс, саҥа көрүүлэри киллэрээччи быһыытынан айымньылаахтык үлэлээбитэ.
Алексей БОРИСОВ, «Кэскил» хаһыат,
«Бэлэм буол» сурунаал эрдээктэр-сүбэһитэ
Федот Тумусов, А.Н. Павлов, РФ Государственнай Думатын V, VI, VII, VIII Ыҥырыыларын депутата:
– Толя биһикки Үөһээ Бүлүүгэ Ханча Атахха бииргэ үөскээбиппит. Оҕо эрдэхпититтэн бииргэ оонньоон-көрүлээн Бүлүү эбэ хотуҥҥа сөтүөлээн улааппыппыт. Оскуолаҕа бииргэ киирбиппит, биир кэмҥэ үөрэммиппит, биир кэмҥэ оскуоланы бүтэрбиппит. Онон куруук алтыһар этибит. Толя ыал улахан оҕото, мин эмиэ улаханнара буолан, бырааттарбытын наар батыһыннара сылдьан, оонньуур, тустар этибит.
Биһиги Толябыт улаатан, ситэн-хотон баран саха омукка сүрдээх улахан кылааты киллэрбит киһи буолар. 90-с сылларга өй-санаа уһуктар, тиллэр кэмигэр, духуобунай өйгө-санааҕа харса суох үлэлээбитэ. Хас да кинигэни таһаарбыта. 2025 сыллаахха «Айыыбыт биһиэнэ» диэн кинигэтин таһаарбыппыт. Ааҕарга, дьиҥэр, наһаа судургу буолбатах. Киһи хаста да ааҕан баран өйдүүр кинигэтэ. Бу кинигэ ис хоһооно саха омукка түһүмэх-түһүмэх кэмнэргэ араас анал аат дьонноро үөскээннэр, ол кэм кэрдиитигэр сөп түбэһэн, өйү-санааны чочуйан, саха омуга хайдах тыыннаах буолуоҕай диэҥҥэ толкуйдатар сыаллаах-соруктаах. Өй-санаа, итэҕэл өттүнэн быыһанан тахсар суолбутун ыйан-кэрдэн биэрэр дириҥ ис хоһоонноох. Толяны кытта олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри сибээспитин быспакка, кэпсэтэ, хардарыта санаабытын атастаһа, күн аайы кэриэтэ бэйэ-бэйэбитин байытыһа олорбуппут.
***
Афанасий Ноев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа миниистирэ:
– Анатолий Николаевич Павлов-Дабыл олохтон туорааһына саха итэҕэллээххэ, саха кутун-сүрүн илдьэ сылдьар дьоҥҥо улахан сүтүк. Кини бэйэтин сирдээҕи олоҕор бэриллибит кэмигэр сахатын норуотугар төрүт култуураны, итэҕэли иҥэрэн, суруйан-бичийэн, учуутал быһыытынан элбэх дьону-сэргэни кытта алтыһан, төрүт саха айылҕаҕа, дьоҥҥо-норуокка сыһыанын иҥэрэн хаалларда. Алампа «норуоттан тутуһуҥ, норуокка туһалааҥ» диэн эппитин курдук, Анатолий Николаевич норуотугар үйэлээх үлэни хаалларда.
Анатолий Николаевичтыын бэчээт эйгэтигэр бииргэ алтыһан ааспыт кэмнэрбитин мин үрдүктүк тутабын. Сахалар, биһиги, көҥүл кэмҥэ уонна култуурабытын, духуобунай баайбытын өрө тутан таһаарар кэммитигэр кини ону барытын «Кэскил» хаһыакка оҕолортон саҕалаабыта. Саха тыыныгар өйдөбүл баар буолуохтаах диэн элбэх рубрикалары суруйан хаалларбыта өссө да кэлэр кэмнэргэ туһалыаҕа дии саныыбын. Онон Анатолий Николаевиһы биһиги саха төрүт итэҕэлин, кутун-сүрүн бэйэтин бириэмэтигэр дириҥник үөрэтэн, көлүөнэ ситимэ быстыспакка салҕанарыгар, сүүрбүт-көппүт биһиги биир киэн туттар киһибитинэн билинэбит.
Кинини суруналыыс быһыытынан биһиги үрдүктүк сыаналыахтаахпыт диэн этиэхпин баҕарабын. Култуура миниистиринэн үлэлии кэлбиппэр, Анатолий Николаевич: «Бэчээт эйгэтигэр бииргэ алтыһан үлэлээтибит. Аны билигин култуура, духуобунас эйгэтигэр үлэлиэххэ-хамсыахха», – диэн тус бэйэтинэн киирэн тылын-өһүн тиэрдибитин умнубаппын.
***
Владимир Ю, Дьокуускай куорат Думатын депутата, «Айыы Кыһата» национальнай гимназия төрөппүтэ:
– Анатолий Николаевич Павловы-Дабылы сүтэрбиппит биһиэхэ улахан сүтүк. Мин Анатолий Николаевичтыын Айыы Кыһатыгар билсибитим. Кини миэхэ өйбөр-санаабар уларытыыны киллэрбит олохпор улахан оруоллаах киһи. Анатолий Николаевич Айыы Кыһатыгар кэлэн, биһигини күүскэ байыппыта. Айыы оскуолаларыгар барыларыгар холумтан баар буолуохтаах, ону итии хайысхатыгар хайдах киллэрэри Айыы Кыһата үлэһиттэрин көмөтүнэн сирдээҕи олоҕор балай эмэ өйдөтө, тарҕата сатаата. Бу үлэни өссө күүһүрдүөхпүт. Тоҕо диэтэххэ, бириэмэбит кытаатан, уустугуран иһэр. Бу уустук кэмнэргэ итэҕэллээх эрэ буоллахпытына тыыннаах хаалар, инникитин сайдар кыахтаахпыт.
Анатолий Николаевичтыын хас биирдии кэпсэтии киһини байытар күүстээх этэ. Биир оннук көрсүһүүгэ саха итэҕэлэ уонна атын религиялар туох сүрүн уратылаахтарын туһунан ыйыппыта. Бэйэбин духуобунаска, итэҕэлгэ чугас сылдьар киһи курдук сананан туран санаабын этэ сатаабытым. Анатолий Николаевич үчүгэй баҕайытык сааһылаан кэбиспитэ: «Биһиги, сахалар, тыыннаах олоххо сүгүрүйэбит. Ол иһин биһиги итэҕэлбит күүстээх. Ону өссө күүскэ сайыннардахпытына өссө күүскэ сайдыахпыт».
Айыы Кыһатыгар үлэтин туһунан аҕыннахпына, оҕолор кинини наһаа сөбүлүүллэрэ. Бүтэһигин бу сайын оскуолабыт ыһыаҕар көтөҕөн аҕалбыппыт. Наһаа үөрбүтэ. «Көр бу миигин гордума депутата, наука доктора, Саха сиригэр биллэр дьоннор көтөҕө сылдьаллар», – диэн ыарахан ыарыыга ылларан да сырыттар, куруук буоларын курдук, үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии олорбута.
Айыы Кыһатыгар үлэлиир кэмигэр учууталлары, төрөппүттэри үөрэтэрэ, кинилэри кытта элбэхтик көрсөрө. Анатолий Николаевичка үөрэнэн, киниттэн иҥэриммиттэр элбэхтэр, онон үлэ салгыы барыаҕа.
Биһиги дьолбутугар Анатолий Николаевич элбэх кинигэни суруйан, видеоҕа элбэхтик кэпсээн хаалларда. Ону үйэтитэн, сааһылаан, интернет ситимигэр баар сахалыы Википедияҕа киллэриэхпитин наада. Саха дьоно билигин аан дойду бары муннугар олороллор. Саха итэҕэлигэр наадыйаллар, интэриэһиргииллэр.
Анатолий Николаевич сирдээҕи олоҕуттан эрдэ барда дии саныыбын. Өсссө олоро түспүтэ буоллар элбэх үлэни оҥоруо, киниттэн өссө элбэҕи билэн, биһиги көлүөнэ итэҕэлгэ өйбүт-санаабыт бөҕөргүө этэ.
Сирдээҕи олоххо кэлбит бүтэһик сэһэнньиттэр баран иһэллэр. Билигин биһиги ортобутугар баар сэһэнньиттэрбит кэпсээннэрин өйдөөн-төйдөөн истэн, иҥэринэн илдьэ хаалан, инники кэскилбитин онон салайтарыахпытын наада дии саныыбын.
Владимир ШАДРИН, «Юность Севера»
научнай-популярнай сурунаал эрэдээктэр-сүбэһитэ
***
Андрей Саввинов, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет профессора, философскай наука доктора:
– Дабыл сүрдээх киэҥник туттар өйдөбүлэ баар – билиҥҥи кэмҥэ «буратинолар» наһаа элбээтилэр диэн. Саха аймахха маннык өйдөбүл баар – атаах оҕо диэн, ардыгар ачаа оҕо диэн этэллэр. Улуу убайбыт Ойуунускай этэн турар: «Оҕону ииппэтэххинэ оҕо киһи буолбат», – диэн. Кырдьык, оннук быһылаах. Өйө-санаата суох киһиттэн тугу баҕарар кэтэһиэххэ сөп. Омук эмиэ бэйэ-бэйэтиттэн уратылаах. Аҕыйах ахсааннаах омук кыһалҕата диэн син биир киһи курдук. Улахан омуктар тугу этэллэрин-тыыналларын истэн, бэйэбит сиэри-майгыны, өйү-санааны өрө туппакка, атаах оҕо курдук буолан хаалар. Ол иһин Тэрис буоллун, Дабыл буоллун үйэлээх саастарын тухары хайдах саха киһитэ өйүн-санаатын уһугуннарыах баҕайыный диэн толкуйдаан кэлбиттэрэ. Бу аан дойду уһулуччулаах улуу бөһүлүөгэ Георг Вильгельм Фридрих Гегель этэн турар: «Естественнай итэҕэллэр бааллар», – диэн. Бу естественнай итэҕэллэр саастара 60-70 тыһыынча сыл буолуон сөп диэн. Көрүҥ эрэ, Киристиэс итэҕэлэ 2 тыһыынча сыл эбит буоллаҕына, биһиги итэҕэлэбит 70 тыһыынча сыл буолуон сөп. Ол аата боростуойдук өй-санаа эрэ диэн буолбатах – сөптөөх өй-санаа диэн. Норуот сарсыҥҥы өйө-санаата сөптөөх буолуохтаах. Сөптөөх санаа. Хайдах гынан оҕоҕо, киһиэхэ сөптөөх санааны иҥэриэх баҕайыный диэн. Бу саамай улахан дириҥ кыһалҕа Тэрискэ даҕаны, Дабылга даҕаны олохторун устатыгар инники күөҥҥэ турбут боппуруостара буолар.
Тэрис барбытын кэннэ, сорох өйдөөбөт дьоннор «Тэрис уонна Дабыл икки ардыгар ыарахан сыһыаннар баар этилэр» дииллэр. Мин чахчы билэрим быһыытынан, этиэхпин баҕарабын – дьоннор алтыһыы, сайдыы хайдах барарын өйдөөбөттөрүттэн итинник этэллэр.
Кут-сүр диэн өйдөбүл сүрдээх дириҥ. Сахаҕа эрэ баар өйдөбүл буолбатах. Ханнык баҕарар омукка хайаан да күт-сүр оскуолата баар буолуохтаах. Тоҕо диэтэххэ, бу кут-сүр оскуолата олох инниктин быһаарар оскуола. Ол үлэтин, ол өйүн-санаатын үгүс дьоннор өйдөөбөттөр, өйдүү да сатаабаттар. Ол гынан баран мин санаабар, бу «буратинолар» кэмнэригэр үөһэлэр бука, анаан-минээн Тэриһи уонна Дабылы ыыппыт буолуохтаахтар. Саха аймах кэскиллээх, инникилээх буолар эбит буоллаҕына, хайаан да маны анаан-минээн үөрэтиэхтэрэ дии саныыбын.
Кут-сүр оскуолатын Тэрис 27 сыл салайан инники күөҥҥэ таһаарбыт эбит буоллаҕына, Дабыл 9 сыл сүрдээх ыарахан кэмнэргэ сайыннарда дии саныыбын. Холобур, билигин инники күөҥҥэ иччилэр, сиэр-туом таҕыста. Онтон саамай инники күөҥҥэ сэһэн тахсыахтаах. Ол эбэтэр кут-сүр өйдөбүллэрэ, айыы үөрэҕин өйдөбүллэрэ инники күөҥҥэ тахсан, хас биирдии киһи ону өйдүөх тустаах. Уустук хаһан да боростуойдук кэлбэт. Саха айыытын үөрэҕин өйдөбүллэрэ боростуойтан саҕалаан дириҥээн, уустугуран бараллар. Ону, хомойуох иһин, үгүстэр «ээ, боростуой баҕайытык быһаарыахха наада, тоҕо биһиэхэ уустук нааданый» диэн этэллэр. Биһиги сарсыҥҥы күн туһугар үлэлиэхпитин-хамныахпытын наада. Ол туһугар Тэристээх Дабыл бэйэлэрин үлэлэрин-хамнастарын туох да сүрдээх үчүгэйдик толорон бардылар. Саха аймах түҥ былыргы үйэттэн инники күөҥҥэ сирдээҕи олоҕу өрө туппута. Кинилэр эмиэ сирдээҕи олоҕу өрө туппуттара. Тэристээх Дабыл биһиги сүдү үөрэхпитин күөдьүппүттэрэ диэн өйдүөх тустаахпыт.
***
Иван Шамаев, физико-математическай наука доктора, Өрөспүүбүбүкэтээҕи лиссиэй-интэринээт дириэктэрэ:
– Мин Анатолийы бастаан 80-с сылларга билбитим. Онтон 90-с сыллар тиийэн кэлэллэр. Тэрис кут-сүр үлэтин саҕалыыр. Онно киниэхэ табаарыс буолбут Анатолий Павлов-Дабылы кытта иккиэн туох сүрдээх улахан эрэйи-муҥу ааспыттара. Киһи үксэ «саха итэҕэлэ диэн баар үһү дуо?», «ол туоҕуй?», «ол сымыйа буоллаҕа дии» диэн толкуйдуур, өйдүүр кэмигэр үлэлээн саҕалаабыттара. Көрөргүт курдук, билигин барыта уларыйда. Биһиги норуот быһыытынан бэйэбит итэҕэллээх буолуохтаах эбиппит диэн бары билэр буоллубут. Ити кэм тиийэн кэллэ.
Анатолий Николаевич миэхэ Гаврил Гаврильевич Колесовы ыктта Алампа туһунан өйдөбүллэри иҥэрбиттэрэ. Ол киһи өйүгэр-санаатыгар сүрдээх улахан суолталаах этэ. Анатолий Николаевич «Сиэрдьит» диэн улахан үлэлээх. Ол үлэтин биһиги оскуолаҕа туһанар этибит. Бу сүрдээх дириҥ, айыы итэҕэлин өйдүүргэ суолталаах үлэ.
Тэристээх Дабыл улахан киэҥ суолга тахсан элбэх киһини кытары үлэлээбиттэрэ. Анатолий Николаевич биһиги оскуолабытыгар кэлэн төрүт култуура кинигэлэри оҥорууну саҕалаабыта диэххэ сөп. Кинини оҕолор наһаа үчүгэйдик саныыллар, учууталбыт диэн ааттыыллар. Кини кэллэ даҕаны тулабыт күө-дьаа буола түһэрэ, кэпсэтии бөҕөтө буолара.
Анатолий Николаевич сирдээҕи олоҕо түмүктэннэ. Аны киниэхэ билигин атын олоҕо саҕаланар. Ол олоҕун биһиги салгыахтаахпыт. Кини тугу гыммытын, Тэристиин тугу үлэлээбиттэрин ону дьоҥҥо тиэрдии ол биһиги ытык иэспит буолар.
***
Александр Протодьяконов, «Айгы ситимэ» түмсүү салайааччыта:
– Анатолий Николаевич биһиги духуобунай киһибит этэ. Бу тыҥааһыннаах күннэргэ кини барбыта олус хомолтолоох. Анатолий Николаевыһы кытта кылгас да кэмҥэ алтыспыт дьоллоохпун дэнэбин.
Аммаҕа буолбут Олоҥхо ыһыаҕар «Сэһэн түһүлгэтэ» диэн өйдөбүлү киллэрэргэ кыттыһаммын, бэйэбэр дириҥ өйдөбүллэри иҥэриммитим. «Сэһэн түһүлгэтигэр» дьон ыллыы-туойа буолбакка, өйдөрүн-санааларын сааһылана хомулла кэлиэхтээхтэр. Бу түһүлгэ хайаан да баар буолуохтаах. Сэһэнньит диэн өйдөбүл, сэһэн култуурата олоххо киириэхтээх диэн олус күүскэ туруулаһан Олоҥхо ыһыаҕар киллэрбитэ. Бу үлэни дьон-сэргэ өйдөөн, олоххо киириэн наада дии саныыбын. Тэристээх Дабыл айыы үөрэҕин өйдөбүллэрин бииргэ тутуһан, бэйэ-бэйэлэрин салҕаһан, ситэрсэн олоххо киллэрбиттэригэр махтаныах тустаахпыт.
Ньургун Лазарев, физико-математическай наука доктора:
– Улахан убайбыт сирдээҕи олоҕун устатын тухары саха итэҕэлин сайыннаран, тэрийэн үлэлээн-хамсаан ааста. Аннараа дойдуну билинэр киһи аннараа дойдуттан бу сиргэ көмөлөһөр кыахтаах буолар диэни итэҕэйэбин.
Анатолий Николаевич улахан билиилээх киһи этэ. Аҥардас саха итэҕэлин эрэ быһаарсар буолбакка, наука эйгэтигэр киэҥ билиилээх уонна ол билиититтэн дьону кытта сатаан үллэстэр киһи этэ. Кини миэхэ көмөтө элбэх – икки научнай ыстатыйаны суруйан турабыт. Бу үлэлэргэ саха итэҕэлин сурукка киирэ сытар кэрчиктэри, билэрэ элбэх буолан үгүһү ыйан-кэрдэн биэрэн байыппыта. 2024 сыллааха түөрт буолан – мин, А.Н. Павлов-Дабыл, Г.С. Попова-Санаайа, Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус – таһаарбыт научнай монографиябыт биир толору, киэҥ үлэ буолуон сөп диэн көрөбүн. Бу үлэбит атын итэҕэли эмиэ дьүөрэлии көрөрбүтүн бигэргэппитэ, бу ситим «биһиэнэ эрэ сөп», «биһиги эрэ итэҕэлбит көрүүтэ сөп» диэнтэн босхолуур.
Кини төһө да аптарытыаттааҕын үрдүнэн бэйэтин көрүүтүн киһиэхэ соҥнообот этэ. Сороҕор «мин кэннибиттэн бу үлэни салҕаа» диэн таайтарар кэриэтэ этээччи. Мин ону кыаммат курдук сананан саҥарбат этим. Кинини кытта алтыспытым, киниттэн холобур ылбытым элбэх.
Төһө да улахан ыарыыга ылларан сырыттар санаатын күүһүн көрдөрбүтэ. Кэргэнин кытта хайдах курдук бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр истиҥ сыһыаннарын, Дабылга дьиҥнээх санаа кута баһыйарын көрбүтүм.
Николай АНДРЕЕВ, «Чуораанчык» сурунаал эппиэттиир сэкэрэтээрэ
***
Евдокия Поликарпова, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет профессора, педагогическай наука доктора:
– Анатолий Николаевич Павлов-Дабыл cаха омук биир бэлиэ, тумус туттар киһитэ, айыы үөрэҕин түсчүтэ. Кинини кытта «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын култуурата» диэн үөрэнэр кинигэни 5-с кылаастан 11-с кылааска тиийэ тиһиктээхтик таҥан оҥорууга аймньылаахтык үлэлээбиппит. Ыйдарынан, күн-дьыл эргииринэн саха ыччатын иитэр-сайыннарар суоллары, ньымалары бэрт мындырдык ити үөрэх кинигэтигэр тиспитин, учууталлар эрэ буолбакка, саха өйүн-санаатын тилиннэрии туһугар кыһаллар дьон-сэргэ, эдэр ыччат бэркэ сэргээн, киһи элбэҕи билэр, өйдүүр, туһанар кинигэлэрэ диэн үрдүктүк сыаналаабыттара. Икки аҥаар сыл бу кинигэни оҥорууга бииргэ үлэлиирбитигэр мин киниттэн элбэххэ үөрэммитим. Төһө да бу предмет билигин оскуолаҕа суох буолбутун иһин өйдүүр, өйдөһөр учууталларбыт үлэлэригэр туһаналлар – оскуолаҕа уонна эбии үөрэхтээһиҥҥэ. Тоҕо диэтэххэ, Анатолий Николаевич айыы санаа, сырдык, киһилии өй олоҕуруутугар тугунан да солбуллубат норуоппут, өбүгэбит өлбөт-сүппэт үөрэҕин мындырдык тиһэн, үөрэх кинигэтигэр киллэрбитэ.
Анатолий Николаевич: «Евдокия Михайловна, маннык кинигэни кыра кылаастарга, детсадтарга оҥоруохха баар этэ», – диирэ. Кырдьык, оннук – оҕо детсад сааһыттан, кыра кылаастан киллэрдэххэ, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэр кыахтаах. Онон олоххо киллэрэн иһиэхпит диэн былааннаабыппыт.
Үөрэх кинигэлэригэр тугу эрэ салайбыта буолан, тугу эрэ тускулаабыта буолан, методика өттүнэн оҥорбуппун олоҕум биир саамай суолталаах кэрчигэ буолар диэн өйдүүбүн. Онон Анатолий Николаевич Павловы бу орто дойдуга төһө сылдьарым тухары өйдүөм-саныам. Кини эппитин салгыы хамсата сатыахпыт.
Киһи олох ис номоҕун, омук өйүн-санаатын бэрт кыратыттан иҥэринэн улааттаҕына туох эрэ хамсааһын тахсыаҕа. Биһиэхэ үөрэнэ кэлбит устудьуоннар, туох кистэлэ кэлиэй, ааҕар таһымнара мөлтөх. Устудьуоннарбытыгар «Аҕыы практиката» диэн предмети арыйаммын, Андрей Саввич уонна Анатолий Николаевич ис сүрэхтэриттэн кыһаллан, баҕаран туран нэдиэлэҕ биирдэ кэлэн устудьуоннары кытта көрсөр, кэпсэтэр этилэр.
***
Уйусхаана, айыы үөрэҕин түсчүтэ:
– Мин Дабылы кытта билсиим 1998 сылтан этэ. 28 сыл буолла. Ол тухары кини Тэристиин оҥорбут, суруйбут үлэлэрин хамсатар Туом Бахсы диэммин. Ол бэйэтэ туһунан идэ эбит. Иһиттэн тахса турар. Тэристээх Дабыл үлэлэрин айыы суолугар, айыы санаатыгар киллэрэр өйдөбүллээх үлэ. Көрдөххө, хамсаныылар. Ол гынан баран барыта көстүбэт эйгэҕэ – тоҕо киһи санаата уларыйар, тоҕо дьон олохторо тостор, тупсар, тоҕо төрөөбүт киһи төрүүр, тоҕо кэргэн ылбат киһи кэргэн ылар. Ол үлэлэр ис туруктарын ырытар дьон буолабыт.
Тэрис эппитэ: «Мин да суох буоллахпына, Айыы дьиэтэ үлэтэ тохтуо суохтаах», – диэн. Ол да иһин Айыы дьиэтэ, Тэрис барыаҕыттан ыла, биир да күн өрөөбөтөҕө, Дабылы кытта ситиммин хаһан да быспатаҕым.
Тэрис айыылары үчүгэйдик үөрэппит буоллаҕына, Дабыл иччилэри үөрэппитэ. Бүппэт тыыннаах бүтүн олох саамай улахан үлэтэ холумтан буолар. Холумтан диэн үлэтигэр сэттэ ытык мал өйдөбүллэрин саха киһитэ барыта билэн, ыалга барытыгар холумтаннаах буоллаҕына, саха итэҕэлэ баар буолуо диэн үлэлээбитэ.
Дабыл үөрэҕин ис дириҥин ырытарбыт өссө элбэх, оҥорорбут олус уустук. Сорох өттүн ситэри билбэккэ хааллыбыт. Ол гынан баран биирдиилээн үөрэппит эдэр дьонноро бааллар. Кинилэр тиһэҕэр тиэрдиэхтэрэ диэн эрэнэбит.
Айыы дьиэтэ кэҥээн Айыы алаһата диэн буолбута. Аҕыйах сыллааҕыта туох баар сахалыы итэҕэл кинигэлэрин, сахалыы кинигэлэри бүтүннүүтүн Айыы алаһатыгар аҕалбытын, бибилэтиэкэ оҥорон туруорабыт. Онон Дабыл сахалыы итэҕэл кинигэлэрин, сахалыы кинигэлэри итэҕэлгэ хайдах туттары барытын этэн хаалларда. Ол эмиэ биир саамай улахан үлэтэ буолар.
***
Ольга Семенова, «Сахабэчээт» генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта:
– Анатолий Николаевич биһиги алтыһыыбытыгар киһи өйүнэн-санаатынан уонна кинини, аныгы наука этэринэн, киһи хараҕар көстөр ситимнэрин, мин биир бэйэм хос эһэбиттэн саҕалаан Анатолий Николаевичка тиийиэхпэр диэри эбит. Саха оскуолатын национальнай кэнсиэпсийэтэ баар буолуоҕуттан бу эйигин тулалыыр дьоннор эн олоххор хайдах алтыһан ааһалларын туһунан сүрдээх элбэҕи толкуйдатар уонна бу толкуйга элбэҕи билиэхтээҕин туһунан ыйар суруйуулары «Бэлэм буол», «Кэскил» хаһыаттарга суруйан таһаарбыта.
Биһиги оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбитигэр «Кыыс Куо», «Үрүҥ Уолан» диэн эбии үөрэхтээһин программата киирбитигэр Анатолий Николаевич суруйууларынан сирдэтинэрбит уонна учууталларбыт онон туһаналлар этэ. «Кэскилгэ» үлэлии кэлбитим ылбычча буолбатах этэ. Анатолий Николаевич кэлбиппэр: «Ити олорор хоһуҥ иччилээх ээ», – диэбитэ. Биһиги кэпсэтиибит итинтэн саҕаламмыта.
Бу аныгы олоххо, былыргыттан эбитэ дуу, утумнааһыны сатаан тутар уонна утумнааһын ситимнэрин бэйэҥ кэннигиттэн хаалар көлүөнэҕэ туттарар сүрдээх сылаалаах, киһи ылбычча сатаабат. Ол ылынарыгар үөрэҕи ылар диэн сүрдээх уустук буолар эбит. Анатолий Николаевич ону сатыыр, үөрэхтээх, анал идэлээх дьоннортон биирдэстэрэ буолар диэн ааттыахпын баҕарабын. Кини бу саха киһитин итэҕэлин сиэринэн, аан дойду киһи хараҕар көстүбэт үөрэхтээхтэрин сылыктыыр, сэдиптиир, билгэлиир дьоннорун санаатыгар олоҕуран, саха итэҕэлин биир саамай сүрүн суолтатын бүтүн олоҕу олоруу диэни ыйан-кэрдэн, сааһылаан биэрбитэ.
Биһиги билигин эдэр коллективпытын тутан, кинилэргэ олоҕу-дьаһаҕы сатаан сирдиир, үлэтин таптаан дириҥэтэн үөрэтэр өйү-санааны сааһылаан биэриэхтээхпит. Бу төрүүр-ууһуур олохтон саҕаланар уонна онон түмүктэммэт, эргийэ турар суолталаах тоҕус хаттыгастаах дириҥ өйдөбүл.
Нина Иннокентьевна бэйэтин кэмигэр уларыйыы, алтыһыы уонна үйэ уларыйыытын хас да хаттыгастаах кэмигэр урукку кэм идеологиятыттан саханы саха гынар биир улахан аартыкка туран, Анатолий Николаевич Павлов, Александр Васильевич Васильев курдук саха билиитин уонна академическай билиини тэҥнээн, ыарыҥнатан ылыммыт сүрдээх үчүгэй уолаттары, эр дьону аҕалтаабыт эбит.
Иван Иванович Шамаев «Дьоҕур» обществоны төрүттээн баран Мындаҕаайыга сүрдээх кэрэ көстүүлээх Амма кытылыгар мунньубутугар Анатолий Николаевыһы аҕала сылдьыбыта. Дабылы аан бастаан онно көрбүтүм. Нина Иннокентьевна архыыбыгар видео матырыйааллар бааллар. Нина Иннокентьевна кабинетыгар биир көрсүһүү видеоҕа уһуллан хаалбыт. Онно биир муннукка Николай Алексеевич Кондаков олорор уонна ол көрсүһүүгэ Анатолий Николаевич баар. Кини онно ыксаан-бохсоон аҕай киирэн кэлэр. Ааҥҥа турар. Ону Нина Иннокентьевна билиһиннэрэр: «Бу Анатолий Павлов, билигин Анатолий Николаевич диэн. Кини билигин өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ оҕолору үөрэтэ сылдьар», – диэн.
Оҕолору кытта үлэҕэ Анатолий Николаевич биһигиттэн барарыгар: «Учебниктаргытын таһаардаххытына биһиэхэ биэриэҥ этэ. Онон сирдэтиниэ этибит», – диэн көрдөһүүлээх хаалбыппыт. Икки сылынан кинигэбит бүттэ диэн аҕалан туттарбыта. Төрүүр-ууһуур бүтүн олох диэн саха санаатыгар, саха тыыныгар, саха өйүгэр-санаатыгар олоҕуран үлэлии-хамсыы сылдьабыт.
Арассыыйа куораттарынан сылдьан кэллэхпинэ, ол дойду дьонноро хайдах олороллорун, сирдэригэр, итэҕэллэригэр төһө чугастарын, кинилэр итэҕэллэрэ биһиги итэҕэлбит туох уратылаахтарын, ханан алтыһар сирдээх буолуохтарын сөбүн туһунан кэпсэтэр этибит.
«Бэлэм буол»-«Кэскил» хаһыат төрүттэммитэ быйыл 90 сыла. Киһи бүгүн тутан ылан туһанар өйө-санаата «Бэлэм буолга» сүрдээх элбэх. Анатолий Николаевич сүрүн уратыта – аныгы кэм дьонугар уонна уларыйа турар өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо бэйэтэ үөрэнэ сылдьарыттан сүрдээх үчүгэйдик быһааран, тылбаастаан биэрэр ньымалардааҕа. Ол ньымаларыгар тирэҕирэн, биһиги бэйэбит ыччаттарбытыгар өйү-санааны иҥэрэр сыалы-соругу тутуһабыт.
Анатолий Николаевич биһиэхэ сүбэтэ-амата, кини сырдык аата, саха норуотугар оҥорбут, хаалларбыт, кини сааһылаабыт санаата-оноото кинини саната туруоҕа. Эппиэтинэһи сүгэр сүрбүтүн бөҕөргөтөн хаалларда. Ол гынан баран, хайдах эрэ, кыайыахпыт дуу, кыайыахпыт суоҕа дуу диэн саарааһыннар эмиэ бааллар. Тоҕо диэтэххэ, киһи олоҕу олордоҕун аайы, үлэлээтэҕин аайы билбэтэ-көрбөтө элбээн иһэр. Онуоха Анатолий Николаевич курдук билиититтэн хото бэрсэр, тута көрөн сүбэлиир-амалыыр дьоннорбут аҕыйаан иһэллэр.
Сардаана МАТВЕЕВА, «Кэскил» хаһыат,
«Бэлэм буол», «Чуораанчык» сурунааллар сүрүннүүр эрэдээктэрэ