Биһиги, юнкордар, олунньу 27-28 күннэригэр Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр «Развитие моей малой Родины» стратегическай дьыалабыай оонньууга кытынныбыт. Ол чэрчитинэн Хадаар нэһилиэгин тэрилтэлэригэр сырыттыбыт. «Мичил» уһуйаан сэбиэдэссэйин Мария Анатольевна Гаврильеваны кытта көрсөн кэпсэттибит.
2017 сылллаахха «Мичил» уһуйаан саҥа дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбит. 2025-2026 үөрэх дьылыгар 33 оҕолоох үлэлии-хамсыы олороллор. Сүрүннээн үс хайысханы тутуһаллар эбит: «Сохраняя традиции — создаём будущее», «Социальное партнерство, работа по преемственности и наставничество», «Детский сад и семья – эффективное сотрудничество». Ону таһынан араас граннарга, куонкурустарга кытталлар, үгүс ситиһиилээхтэр.
Мария Анатольевна кэпсээбитинэн, төрөппүтү кытта үлэҕэ 5 хайысхалаахтар.
Бастакынан, «Эбэ, ийэ, кыыс – кэрэ ситим» диэн. Аатыгар да этиллэрнин курдук, кыыс оҕону иитиигэ анаммыт үлэ.
Иккиһинэн, «Туһа киһитэ» диэн оҕону үлэҕэ иитии хайысхата. Уһуйаан консультациялыыр кииннээх эбит. Иитээччилэр үөрэхтээх дьон быһыытынан төрөппүттэргэ күүс-көмө, өйөбүл буолаллар. Холобур, дьиэҕэ оҕону хайдах үлэнэн тэбис-тэҥҥэ илдьэ сылдьан иитиигэ сүбэ-ама биэрэллэр.
Үсүһүнэн, «Чэй эрэ, оонньуохха». Уһуйаан иитээччилэрэ олус талааннаахтар, бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорон таһаарбыт оонньуулара олус элбэх эбит. Ону эмиэ төрөппүттэргэ тиэрдэллэр. Тэрээһиҥҥэ сөп түбэһиннэрэн араас оонньуулары ыытыахтарын сөп.
Төрдүһүнэн, «Ааҕар дьиэ кэргэн». Бу хайысха чэрчитинэн, кыра оҕо аахпатар даҕаны уус-уран литератураҕа уһуйуллар. Төрөппүт бэйэтин холобурунан ааҕарга сыһыарар. Уһуйааҥҥа бэйэтигэр кыра бибилэтиэкэлээхтэр. Онно сыл аайы төрөппүттэр, үлэһиттэр, оскуола оҕолоро кинигэ бэлэхтииллэр.
Бэсиһинэн, «Сатабылым – мин тирэҕим». Хас биирдии ыал бэйэтэ сатабыллаах, уратылаах буолуохтаах. Ким эрэ үчүгэйдик уһанар, ханнык эрэ ыал ийэтэ наһаа үчүгэйдик ыллыыр. Бу сатабылларын оҕолоругар сыһыараллар. Онно анаан араас күрэхтэри тэрийэллэр.
Мария Анатольевна педагог быһыытынан 10-с сылын үлэлиир.
– Оҕону иитииггэ оннук универсальнай сүбэ дьиҥинэн, суох. Оҕону таптыахха, киниэхэ болҕомтолоох буолуохха наада. Оннук гыныҥ, манныҥ гыныҥ диэн этэр уустук. Оҕо барыта тэҥ буолбатах. Төрөппүт уонна иитээччи икки ардыгар ситимнээх үлэ баар буолуохтаах диэн төрөппүттэрбитигэр мэлдьи санатабыт, – диэн санаатын үллэстэр.
Улуус атын уһуйааннартан уратыгыт тугуй диэн ыйытыыга Мария Анатольевна маннык этэр: «Хас биирдии уһуйаан үлэтигэр бастакы уочарат нэһилиэгин уратытын көрөр. Хадаар, билэргит курдук, элбэх Герой ийэлэрдээҕинэн биллэр. Ийэлэрбит холобурдарынан оҕолорбутун иитэбит. Маны таһынан биһиги оскуолабыт агро хайысхалаах. Онон оҕолорбутун уһуйаан саҕаттан сири-уоту билиһиннэрэбит, айылҕа өйдөбүлүн иҥэринэ улаатталларыгар болҕомтобутун уурабыт. Саха сиэринэн оҕолору иитии уонна оҕо ситимнээх саҥатын сайыннарыы, ол нөҥүө биһиги оҕо нравственнай өрүтүн сайыннарыыга үлэлэһэбит».
– Аны 10-15 сылынан оҕо ахсаана төһө элбиэ диэн көрөҕүтүй?
– Биһиги оҕо ахсаанын барыллаан аҕыытын 5 сылга диэн оҥорон, онно тирэҕирэбит. Биһиги Хадаарбытыгар олох-дьаһах усулуобуйата сүрдээх үчүгэй. Холобур, киһи олохсуйан олорор баҕата баар буоларын туһугар үчүгэй сибээс, газ баар. Оҕо үөрэнэр, уһуйааҥҥа сылдьар, спордунан дьарыктанар усулуобуйата барыта баар. Арай суолбут мөлтөх. Ол өттүгэр үлэ күүскэ бара турар. Суол, сибээс баар буоллаҕына, тыа сиригэр киһи төһө баҕар олоҕун оҥостон олорор кыахтаах. Онон 15 да сылынан ахсааммыт аччаабакка, элбиэҕэ диэн эрэллээхпит.
Бу курдук Мария Анатольевнаны олус истиҥник кэпсэттибит. Мин санаабар, уһуйаан иитиллээччилэрэ инники сайдалларыгар аналлаах усулуобуйа барыта баар эбит. Оҕолор күн устата сэргээн, бириэмэни туһалаахтык атааралларын туһугар араас элбэх тэрээһиннэр, дьарыктар ыытыллаллар. Ону таһынан бириэмэни кытта тэҥҥэ хардыылаан иһэллэрин аныгы технологиялар бааллара эмиэ дакаастыыр. Онон уһуйааҥҥа сылдьар оҕолор инники олохторо кэскиллээх буоларын саарбахтаабаппын.
Винея БАРАШКОВА, Х кылаас,
С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията
Далаана Мордускина видеота, IX кылаас
Ыытааччы Артур Степанов, XI кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата