Олунньу 27-28 күннэригэр тоҕус Герой-Ийэтинэн биллэр Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр «Кэскил» медиа-оскуола юнкордара «Развитие моей малой Родины» өрөспүүбүлүкэтээҕи стратегическай дьылабыай оонньууга түмүстүбүт. Биһигини, Таатта улууһун Г.Д. Бястинов-Бэс Дьарааһын аатынан Чымынаайы оскуолатын медиа-киинин юнкордарын доҕотторбут олус истиҥник көрүстүлэр.
Үлэбит бастакы күнэ Хадаар нэһилиэгин баһылыга Афанасий Афанасьевич Степановы, оскуола дириэктэрэ Петр Петрович Тарасовы кытта көрсүһүүттэн саҕаланна. Биһигини сэргэ тэрээһиҥҥэ Уус Алдан улууһун түөрт Геройдаах Тандатыттан М.Н. Готовцев аатынан орто оскуола юнкордара кэлбиттэр. Маны сэргэ А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолатын, С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназиятын юнкордара бааллар.
Нэһилиэк баһылыга юнкордары кытта көрсүһүүгэ халыҥ Хадаар дириҥ историятыттан саҕалаан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри туох олохтоох-дьаһахтаах олорорун сиһилии билиһиннэрдэ.
Бүгүҥҥү туругунан, Хадаарга нэһилиэнньэ ахсаана – 609 киһи. 18-гар диэри саастаах оҕо ахсаана – 191. Манна 32 бааһынай хаһаайыстыбалаах. Саамай элбэх сүөһүлээх-астаах хаһаайыстыба 70-тан тахса төбөлөөх.
Хадаар нэһилиэгэ үс сыллааҕыта газ ситимигэр холбонон, эдэр үлэһиттэр тыа сиригэр үлэлии-хамсыы кэлэллэр эбит. Юнкордары кытта көрсүһүүгэ нэһилиэк баһылыга А.А. Степанов, оскуола дириэктэрэ П.П. Тарасов бэлиэтээн эппиттэрин курдук, Хадаар бэйэлэрин ыччаттара үлэһит буолан, дойдуларыгар эргиллэн кэлэллэр эбит. Ол курдук, икки күн оскуолаҕа хонон, үлэлээн ааһарбытыгар «оҕолоор, бу биһиги оскуолабыт выпускниктара үөрэммит оскуолаларыгар учууталлыы сылдьаллар» диэн элбэхтик бэлиэтээн эппиттэрэ.
Биһиги Чымынаайы оскуолабыт уонна Хадаар оскуолата агро хайысхалаах оскуола буоларбыт быһыытынан, биир уопсай тиэмэлээхпит икки күн үлэлиирбитигэр көмөлөстө дии саныыбын.
Бастакы күн Хадаар оскуолатын медиа-киинин юнкордарын кытта нэһилиэк тэрилтэлэринэн, бааһынай хаһаайыстыбаларынан сырыттыбыт, үлэни-хамнаһы көрдүбүт, үлэһиттэри кытта көрүстүбүт, нэһилиэк олоҕун сырдаттыбыт.
Биһиги хамаандабыт үлэтин «Мичил» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Мария Анатольевна Гаврильеваны кытта көрсүһүүттэн саҕаланна. Сэбиэдиссэй кэпсииринэн, Хадаар нэһилиэгин кырачааннара оҕо саадыттан экологическай хайысхалаах үлэҕэ сысталлар. Айылҕа, сир-уот диэн тугун билэ улааталлар. Агро хайысхалаах оскуолаҕа үөрэнэ киирэллэригэр оҕо саада оҕолору эрдэттэн бэлэмниир эбит.
Иккис сылдьыбыт тэрилтэбит – тыа сирин сайдыытын киинэ. Киин икки этээстээх. 2022 сыллаахха үлэҕэ киирбит. Аныгылыы көстүүлээх, олус үчүгэй, тупсаҕай. Тыа сиригэр маннык үчүгэй дьиэ баарын көрөн улаханнык сөхтүбүт, сэҥээрдибит. Бу кииҥҥэ нэһилиэк дьаһалтата, бибилэтиэкэ, спорт саала баар.
Биһигини Хадаар нэһилиэгин бибилэтиэкэрэ Лена Николаевна Ноговицына көрсөн, үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсээтэ. Модельнай «модельнай» диэн статуһу 2019 сыллаахха ылбыт. Ааҕар саалаҕа киирдэххэ, Хадаар 9 Герой-Ийэтигэр аналлаах туспа полка баар. Ааҕааччы ордук сахалыы кинигэлэри сэҥээрэр буолбутун, аҕам сааастаах дьон манна ордук сөбүлээн сылдьалларын туһунан Лена Николаевна кэпсиир.
Салгыы гааһынан оттуллар хочуолунайга тиийдибит. Биһигини хочуолунай оператора Афанасий Афанасьевич Мордускин көрсөн кэпсэттэ. Газовай хочуолунай 2025 сыл күһүнүттэн үлэлээн саҕалаабыт. Тохтобула суох үс хочуол тигинэччи үлэлии турар. Халлаан сылыйдаҕына, хочуоллар бэйэ-бэйэлэрин атастаһа сылдьан солбуйсан үлэлииллэр. Барыта автономнай буолан, үлэлэрэ чэпчээбит эрээри эппиэтинэстэрэ лаппа үрдээбит: монитор нөҥүө сүрүн тэрилтэлэрэ барытын кэтээн көрө, хонтуруоллуу олорор.
Салгыы Петр Петрович Григорьев бааһынай хаһаайыстыбатыгар тиийдибит. Петр Петрович аҕата бааһынай хаһаайыстыбаны 1992 сыллаахха тэриммит. Кини суох буолуоҕуттан бу дьыаланы бэйэтин илиитигэр ылан, салҕаан үлэлэтэ сылдьар.
– Билиҥҥи туругунан, 18 төбө сүөһүлээхпин, 11 сылгылаахпын. Саамай улааппыта 65 төбөлөнө сылдьыбытым. Кыстыгы, быһа холоон, 75-80 тонн рулонунан туоруубут. Инникитин саҥа хотон туттуохпун баҕарабын. Сүрүн кыһалҕабыт ГСМ (уматык) сыаната үрдүү турара буолар, – диэн кэпсиир баһаайынай хаһаайыстыба салайааччыта.
Петр Петрович: «Тыа хаһаайыстыбатынан саҥа дьарыктанан эрэр дьон сүөһүтүн элбэтиэн иннинэ оттуур сирдэрин, сылгы, сүөһү сылга төһө элбэх оту сиирин суоттуохтарын, учуоттуохтарын наада», – диэн санаатын үллэһиннэ.
Бу кэнниттэн «Тускул» култуура киинигэр тиийэн, дириэктэр Николай Иннокентьевич Дьячковскайы көрсөн сэһэргэстибит. Кулууп дьиэтэ 1970 сыллаахха тутуллан үлэҕэ киирбит. Сэттэ айар холбоһук үлэлии турар, ону таһынан – үҥкүүһүттэр, ырыаһыттар, коллекционердар. Билигин кулууп саҥа дьиэтин туттаран олоххо киллэрэр улахан сорук турар.
Тэрилтэлэринэн сылдьан бараммыт, ону барытын суруйан, видеобытын оҥорор күүстээх үлэҕэ туруннубут. Барытын бүтэрэн, суурйан бараммыт киэһэ өттүгэр кэлбит хамнаадалар бары музыкальнай нүөмэрбитин көрдөрдүбүт. Бу киэһэ Хадаарга юнкордар музыкальнай эҕэрдэ быһытытынан үс улуус гиимин толордулар: Таатта, Уус Алдан, Чурапчы.
Хамаандалар нэһилиэктэринэн сылдьыбыт үлэбитин түмэммит иккис күммүтүгэр «Развитие моей малой Родины» (РММР) стратегическай дьылабыай оонньуубут саҕаланна. Бу оонньууну иилээн-саҕалаан ыытар сүрүн киһбит, инновационнай үөрэхтээһин киинин салайааччыта Дмитрий Кириллович Титов оонньуу ис хоһоонун, суолтатын туһунан кэпсээтэ, билиһиннэрдэ. Кини: «Тыа сирэ билигин үлэһит дьоннорго таһынан, миэстэтигэр үлэни тэрийэр өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо наадыйар», – диэн бэлиэтээн эттэ.
Биһиги хамаандабыт мундуну уонна собону астаан атыыга таһаарар туһунан бырайыак былаанын оҥордубут. Былааммытыгар хайдах быһыылаахтык оҥорон, атыылаан таһаарарбытын ааҕан-суоттаан сааһылаан оҥордубут. Онуоха сөптөөх обордование, матырыйаал, төһө үп-харчы наадатын, онуоха сөптөөх ханнык специалистар баар буолуохтаахтарын туһунан толкуйдаатыбыт. Мундуну, собону «горячай копчениенан», туустааһынынан, кэнсиэрбэлээһининэн оҥоруохха сөп диэн хас да хайысханы көрөн оҥордубут.
Саха сиригэр атыыга Арассыыйа атын регоннарыттан балык арааһа атыыга кэлэр. Онтон биһиги күөллэрбитигэр балык арааһа үөскүүр. Ону оҥорон, атыыга сөптөөх гына оҥорон таһаарар кыахтаахпыт диэн толкуйдаан бу былааны оҥордубут.
Былааммытын Хадаар нэһилиэгин баһылыга А.А. Степанов, баһылык солбуйааччыта П.Б. Дьячковская, оскуола дириэктэрэ П.П. Тарасов, нэһилиэк депутаттарын РММД стратегическай дьылабыай оонньууну тэрийээччи Д.К. Титов иннилэригэр көмүскээтибит.
«Экономическай өттүнэн ааҕаан-суоттаан оҥоһуллубут бырайыак» номинациянан бэлиэтэннибит. Салгыы манан тохтоон хаалбакка, былааммытын олоххо киллэрэр туһугар толкуйдуур, сайыннарар үлэни ыытыахтаахпыт диэн соруктаах тарҕастыбыт.
«Развитие моей малой Родины» стратегическай дьылабыай оонньуу туһунан С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназиятын «Тумус кыһа» медиа-киин юнкордарын (сүрүн фотограф Полина Пинигина) хаартыскаларын бу сигэнэн киирэн көрүҥ https://vk.ru/album-217282117_309110787
Нария ХОЮТАНОВА, XI кылаас,
Г.Д. Бястинов-Бэс Дьарааһын аатынан Чымынаайы орто оскуолата, Таатта
Видеоҕа, монтаж Нюргуяна Максимова, Василена Нестерова, XI кылаас
Кэпсэтиини ыыттылар Агата Колодезникова, VIII кылаас, Сандаара Толстякова, VII кылаас