«Бэлэм буол» хаһыат 1965 сыл ахсынньы 16 күнүнээҕи нүөмэригэр Ф. Донской «Саха сирин өссө биир геройа» диэн улахан ыстатыйата бастакы балаһаҕа бэчээттэммит.Биһиги биир дойдулаахпыт, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр хорсун быһыыны көрдөрбүт Сэбиэскэй сойуус Геройа Владимир Лонгинов туһунан олус киэҥник суруллубут. Ол туһунан мин эһиэхэ кэпсиэхпин баҕарабын.
Ааптар ыстатыйатын оҕо сааһыттан саҕалыыр: «Володя аҕыс оҕолоох ыал алтыс оҕолоро этэ. Кини Уус-Алдан оройуонугар Танда нэһилиэгэр төрөөбүтэ».Салгыы Герой эдьиийэ Валентина Денисовна ахтыытын киллэрэр: «Биһиги Володябыт орто уҥуохтаах, доруобай, бөҕө-таҕа көрүҥнээх уол этэ. Хайа да уолаттардааҕар ордук сайаҕас майгылааҕа. Кини өрүскэ киирэн күөгүлүүрүн, сөтүөлүүрүн сөбүлүүр этэ. Тыаттан хоноһолор киирдэхтэринэ, олор аттарын аһатаары, чугас эргининээҕи ыал оҕолорун илдьэ күөх хонууга хоно киирэллэрэ. Онно кинилэр балыктыыллара, мээчик оонньууллара. Тиэргэммитигэр мустан өрүү мохсуо оонньуулара».
Володя бастаан Дүпсүнҥэ, онтон, дьонноро Якутскай куоракка көһөн киирбиттэрин кэннэ, Аппа уҥуордааҕы нуучча-татаар оскуолатыгар үөрэммитэ. Сэттис кылааһы, ити кэпсиир эдьиийин Валентинаны кытта барсан, Үөһээ-Бүлүү оскуолатыгар бүтэрбитэ.
Володя төрөппүттэрин, атын да дьон сорудахтарын өрүү улгумнук толороро. Сырыы аайы: «Өссө туох баарый?» – диэн үлэ көрдөөн ийэтин үөрдэрэ.
Доҕотторун мунньан, Ньургун Боотур буола оонньуура, саха олоҥхотун умсугуйан туран ааҕара. Кыһыл партизан Гаврил Егоров, өстөөх кутаа уотуттан чаҕыйбакка, станковай пулеметы кыргыһыы хонуутуттан таһаарбыт сураҕын истэ-истэ, олус сөҕөрө, кини курдук хорсун-хоодуот буолуон баҕарара.
Сэттис кылааһы бүтэрээт, Володя үлэһит буолан ийэтигэр көмөлөһөөрү, бухгалтердар курстарыгар киирбитэ. Ити саҕана ийэтэ Сусанна Петровна алта оҕону иитэрэ. Икки эдьиийдэрэ ыал ийэлэрэ этилэр. Ийэтэ сэллик диспансерыгар медсестранан үлэлиирэ. Төһө да кыараҕастык, кырыымчыктык олордор, Илюша Капитонов диэн тулаайах оҕону ылан ииппитэ. Илья улахан киһи буолан баран, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрииттэн эргиллибэтэҕэ.
Курсу бүтэрээт, Владимир Томпоҕо государственнай страхование бухгалтерынан үлэлээбитэ. Итиннэ табаһыттары, булчуттары кытта бодоруспута. Кылааннаах түүлээҕи сонордоһоро. Ол сылдьан 1941 с. улаханнык ыалдьан Якутскайга кэлбитэ. Ити кэмҥэ немецкэй-фашистскай талабырдьыттар биһиги төрөөбүт Ийэ дойдубутугар түөкүннүү саба түспүттэрэ. Улахан убайа Алексей, күтүөтэ Иван Стрекаловскай сэриигэ барбыттара.
Балыыһаттан үтүөрэн тахсаат, Владимир, Toмпoҕо төннүбэккэ эрэ, фронҥа көрдөспүтэ. Саллаат мүччүргэннээх сырыыларын Владимир тумнубатаҕа. Кини станковай пулемекка 1-гы нүөмэринэн сылдьыбыта, отделение командирыгар, старшай сержаҥҥа диэри үүммүтэ.
Кини икки төгүл бааһырбыта. Бастакы бааһын 1941 сыллаахха Воронеж куорат аттыгар ылбыта, иккиһин – 1943 сыллаахха. Ити туһунан дьонугар, ыалдьар ийэтин аһынан, наһаа айманыахтара диэн, суруйбат этэ. Үтүөрэн эрэ баран биллэрэрэ.
Салгыы «Саха сирин өссө биир геройа» ыстатыйа ааптара Ф. Донской Владимир Лонгинов сэрии толоонуттан суруйбут суругун киллэрбит: «Биһиги иннибитигэр саллаат үс кырылыы бүк тутуллубут суруга сытар. Ону ааҕабыт: «Билигин госпиталтан тахсан баран, кыргыһыыга кыттар чааска баран эрэбин. Биһиги барыахтаах туһаайыыбытыгар суостаах кыргыһыылар буола тураллар. Аны 3-4 хонугунан илиибэр саа-саадах ылан, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии инники кирбиитигэр киириэм. Ол эрээри мин чаҕыйбаппын. Бу бастакы сырыым буолбатах, ылбыт бааспын кыаҕым баарынан иэстэһэ сатыам».
Бу суругу Владимир 1943 с. от ыйын 5 күнүгэр суруйбут. Ити саҕана Курскай – Орел дугатыгар ынырык кыргыһыы буола турара.
Хорсун буойун суола аны арҕаа диэки туһаайыллыбыта. Өстөөх хотторон, кэннинэн чугуйбута. Ол да буоллар өстөөхтөр сүдьүгээр тэскилээбэт этилэр. Куораттары, дэриэбинэлэри уоттууллара, олохтоохтору кыргаллара. Кыайыы суола Владимир Логиновы Украина улуу өрүһүгэр Днепргэ тиэрдибитэ. Өстөөхтөр манна кытаанахтык бөҕөргөтүнэн сыталлара. Советскай командование, «Өрүһү туораан, плацдармы ыларга» диэн бирикээс биэрбитэ. Ити бирикээһи 206-с стрелковай дивизия 722-с стрелковай полкатын 1-гы стрелковай батальонун пулеметнай ротатын отделениетын командира старшай сержант Владимир Логинов хайдах толорбутун туһунан ыстатыйа ааптара 1964 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка сиһилии суруйбут: «Ону биһиги билигин, 22 сыл ааспытын эрэ кэннэ, биллибит. Партия Саха уобаластааҕы комитетын архыыбын научнай үлэһитэ Петр Васильевич Гоголев ССРС Оборонатын Министерствотын архыыбыттан «Наҕараадалыыр лииһи» булан ылбыта. Онно бу курдук сурулла сылдьар: «Таб. Лонгинов 1943 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр өстөөх аспыт кутаа уотун ортотунан саталлаах, сорунуулаах хорсун быһыытынан, Днепр өрүһү туоруур средствоны бэлэмнээн, станковай пулеметын илдьэ өрүһү туораабыта. Онно саталлаахтык маскировкаланан, көстүбэккэ, өстөөххө чугаһаабыта, уоту аһар позицияны булан, бэйэтин пулеметынан өстөөххө сууһаарыылаах уоту аспыта. Бэйэтин пулеметун уотунан хаххалаан, дивизия стрелковай подразделениелара Днепр өрүһү сүтүгэ суох туоруулларын хааччыйбыта уонна онтон салгыы Днепр өрүс арҕаа биэрэгэр плацдармы былдьаан ылан, онно бөҕөргөтүммүтэ. Бу операцияҕа таб. Лонгинов бэйэтин пулеметун уотунан өстөөх 80-тан тахса саллааттарын уонна офицердарын кыдыйбыта. 1943 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр бэйэтин пулеметын уотунан өстөөх 60-тан тахса саллааттарын уонна офицердарын суох оҥорбута. Советскай Союз Геройун аатын ыларга достойнай».
ССРС Верховнай Советын Президиумун 1943 сыл алтынньы 25 күнүнээҕи ыйааҕынан старшай сержант Владимир Денисович Логиновка, Ленин орденын уонна «Кыһыл көмүс сулус» медалы туттаран туран, Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ. Бу аата биһиги биир дойдулаахпыт, били көрсүө-сэмэй, аламаҕай Володябыт Советскай Союз Геройа буолбутун бачча өр билбэккэ сылдьыбыт эбиппит».
– Ийэ дойдутун муҥура суох таптыыр комсомолец Владимир Логинов аата, кини оҥорбут хорсун быһыыта хаһан да умнуллуо суоҕа! – диэн тылларынан түмүктээбит бу ыстатыйаны ааптар Ф. Донской.
***
Мин 1965 сыллааххха «Бэлэм буол» хаһыакка тасхыбыт ыстатыйа ааптарын кытта сөпсөһөбүн. Владимир Денисович Лонгинов хорсун быһыыта – Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу уонна күүстээх санаа дьиҥнээх холобура. Биир дойдулаахтара, биһиги быдан иннинээҕи аҕа саастаах көлүөнэ өр сылларга кини хорсун быһыытын – Днепр курдук улахан өрүһү өстөөх уотун ортотунан соҕотоҕун пулеметун кытта туораан, бэйэтин табаарыстарын олоҕун быыһаабытын туһунан ситэ билбэккэ сылдьыбыт эбиттэр. Мин бу ыстатыйаттан бэйэбэр саҥаны арыйдым: кини төһө да ыараханнык бааһырдар, ийэтэ айманыа диэн суруйбат, ис санаатыгар кытаанах, олус көрсүө уонна сайаҕас майгылаах киһи эбит.
Мин бэйэм Тандаҕа төрөөбүт, онно олорор буоламмын, биһиги дойдубут маннык хоодуот, хорсун Геройу иитэн-үөрэтэн таһаарбытынан муҥура суох киэн туттабын! Биһиги Геройбут үтүө аата, эр санаата умнуллубакка, үйэлэргэ тыыннаах буолара биһигиттэн, үүнэн иһэр көлүөнэтээн улахан тутулуктааҕын өйдүүбүн.
Күндүүнэ ЕГОРОВА, IX кылаас,
М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолата, Уус Алдан