Быйыл саха норуотун биир киэн туттар салайааччыта Секлетея Алексеевна Курчатова төрөөбүтэ 100 сыла. Бу улахан үбүлүөй. Тоҕо диэтэххэ, кини аата Саха сирин сайдыытын кытта ситимнээх. Секлетея Алексеевна Курчатова туһунан «Бичик» кинигэ кыһата 2007 сыллаахха «Саха киэн туттар дьоно» диэн серияҥа бэчээттэммит кинигэни ааҕан мин кини туһунан элбэҕи биллим.
Секлетея
Секлетея Алексеевна 1926 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһуун I Нөөрүктээйи нэһилиэгигэр киирэр кыра сэлиэнньэҕэ Куду Бэскэ элбэх оҕолоох ыалга маҥнайгы кыыс оҕонон төрөөбүт. Эбэтин «Сэкилиэккэ эмээхсин» диэн ааттыыллар эбит. Бэйэтин уонна оҕолорун туһунан кими даҕаны утары саҥаттарбат этэ. Эбэтигэр ытыктабыл бэлиэтин Секлетея диэн ааттаабыттар. «Секлетея» диэн гректии аат, бырабыыталыстыба чилиэнэ диэн суолталаах. Ол гынан баран, кини бырабыыталыстыбаҕа үлэлээбэтэҕэ. Кини сиэнэ Секлетея Курчатова бэйэтигэр сөп түбэһэр идэни талан үлэһит бэрдэ буолбута.
Аҕата Курчатов Алексей Трофимович (1897-1942). Бары өттүнэн талааннаах киһи эбит. Сытыы-хотуу, үлэһит, ону таһынан ырыаһыт, үнкүүһүт уонна хормуоскаһыт.
Ийэтэ Жирохова Татьяна Афанасьевна, дьиэ иһинээҕи үлэни барытын сатыыр, колхуос бастыҥ үлэһитэ, ону таһынан иистэнэр эбит.
Кинилэр бастаан кыайан оҕоломмотохторо. Онон сибээстээн оҕо иитэ ылбыттар. Икки сыл ааһан баран бастакы уол оҕоломуттара. Ол кэннэ оҕо бөҕөтүн төрөөн субуруппуттар.
Курчаатаптар дьиэ кэргэн бурдук ыһан, оҕуруот аһын олордон уонна сүөһү тутан олорбуттар. Кэлин колхуоска үлэлии киирбиттэрэ. Барытын бэйэлэрэ дьаһанан олорбуттар.
Курчаатаптар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн ырыаҕа, үҥкүүгэ, музыкаҕа сыһыарбыттара. Оҕолоругар оччотооҕу музыкальнай инструмент атыылаһан, дьиэ иһигэр бары бииргэ ыллаан-туойан сылдьаллара, оонньууллара. Сайын үлэ бүппүтүн кэннэ олбуор таһыгар тахсан ырыа-тойук кутуллан саҕаланара. Сиэнньэ (атаахтаан ааттыыллара) аҕата хормуоскаҕа оонньуурун истэн ойон туран үҥкүүлүүрэ уонна ыллыыра. Ийэтэ Таня маарыланы крахмаллаан үҥкүүлүүр ырбаахы тикпит.
Курчаатаптар дьиэ кэргэн ырыа уонна үҥкүү аргыстаах, элбэх кэлиилээх-барыылаах, ыалдьыттардаах ыал эбиттэр. Дьиэлэригэр киирбит ыалдьыты хайаатар даҕаны чэйдэтэн, саха ыалдьытымсах үгэһин дьиэлэригэр кытаанахтык тутуһаллара.
Үлэлээн-хамнаан, оҕолорун иитэн, дьоллооохтук-соргулаахтык олордохторуна, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыта. Хас биирдии ыал аҕата ыҥырыллыбыта. Ону кытта хас биирдии дьиэҕэ харах уута, ыар ынчык, өлүү-сүтүү аргыстанан киирбитэ. Аҕалара Өлөксөй сэриигэ ыҥырыллан, 1942 сыл ахсынньытыгар өстөөх буулдьатыттан охтор. Дьиэлэрин иһэ уу-чуумпу буолбута. Хормуоска тыыһыыра, үҥкүү-битии, ырыа ылланара барыта иһийбитэ. Аҕалара барыан иннинэ үс хонук иһигэр икки оҕолорун сүтэрбиттэрэ. Соторутааҕыта эрэ элбэх оҕолоох ыал олохторо ыарахан туруктаммыта.
Ийэлэрэ Татьяна Афанасьевна төһө да улахан охсууну ыллар, ыһыктынан кэбиспэтэҕэ. Кини сэттэ оҕотун барыларын атахтарыгар туруорар туһугар колхуоһугар үлэлии киирэр. Оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн ийэни-аҕаны батыһа сылдьан үлэлииллэрэ. Улаатан дьиэ ис-тас үлэтин барытын толорор буолбуттара. Ийэ сүрүн көмөлөһөөччүлэрэ улахан кыыһа Секлетея уонна кыра уол оҕото Валентин буолбуттара. Секлетея улахан кыыс оҕо буолан, кыра эрдэҕиттэн ийэтигэр уҥа илии курдук улааппыта. Ийэтэ быраатын Володяны Дьокуускайга көрдөрө барарыгар Секлетея бэйэтэ дьиэни-уоту көрө хаалар этэ. Колхуоска ийэтин солбуйан үлэлээн, икки арыынан оттоһоро.
Татьяна Афанасьевна колхуос бастыҥ үлэһитэ этэ. Дэриэбинэтин дьонугар куруук көмөлөһөр уонна тугу барытын өрө тарда сылдьара. Кини бэйэтин оҕолорун, колхуостаахтарын да аччыктаппатаҕа. Үлэлээн кэлэн баран түүннэри иистэнэрэ, онно кыыс оҕото Секлетея ийэтигэр көмөлөһөр. Кинигэҕэ суруйалларынан, үлэһит муударай дьахтар дьоҕура муҥура суоҕа. Оҕолор ийэлэрэ дьоҥҥо сыһыанын, кими баҕарар кытта уопсай тылы буларын, сайаҕаһын, туох баар кыаҕа баарынан ону маны гынарын, кыһалҕалаахха көмөлөһөрүн көрө сылдьан, бэйэлэрэ эмиэ дьон кыһалҕатыгар турар дьон буола улааппыттарара.
1944 сыллаахха, Секлетея тохсус кылааһы бүтэрэн аҕатын балтыта Мария Семеновна онус кылааска үөрэниэ этэ диэн бэйэтигэр Бэрдьигэстээххэ ыҥырар. Ийэтэ Таня, бастыҥ көмөлөһөөччүтэ барарын төһө да ыарырҕаттар, оҕото үөрэхтэнэрин туһугар ыытар. Бэрдьигэстээххэ онус кылаас саҥардыы аһыллыбыта, онно биэс оҕо киирбитэ. Сиэнньэ үчүгэйдик кыһамньылаахтык үөрэнэн онус кылааһы этэҥҥэ бүтэрбитэ.
1945 сыллаахха, Секлетея быраас үөрэҕэр киирээри гыммытын ылбатахтара. Өр толкуйдаабакка табаарыһын кытта Дьокуускайдааҕы пединститут филологическай факультетыгар киирбитэ. Онно институт иһигэр ыытыллар сүүрүүлээх-көтүүлээх күрэхтэһиилэргэ кыттыыны куруук ылар этэ. Физкультура преподавателэ Татьяна Леонидовна Синявина сытыы кыыһы тута бэлиэтии көрбүтэ уонна чэпчэки атлетикаҕа дьарыктаан киирэн барбыта.
Спорт
Селетея 1946 сыллаахха саас Москва куоракка комсомольскай кросска кыттан, улахан дистанцияҕа 100 киһиттэн 33-нэн кэлбитэ. Ону таһынан хайыһарга өрөспүүбүлүкэ чемпиона буолар. 1948 сыл, Москваҕа 25 киһи буолан хайыһар күрэҕэр кытталлар.
Секлетея Алексеевна спордунан дьарыгырыыта кэлиҥҥи олоҕор олус күүскэ туһалаабыта.
Комсомол
1949-1951 cc. Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх оскуолатыгар 8-9 кылаастарга нуучча тылын, литературатын учууталынан ананар. Учууталынан биир сыл үлэлиир. 1951 сыллаахха балаҕан ыйыгар кинини комсомол горкомун оскуолаҕа сэкэрэтээринэн талаллар.
1954 с. ВЛКСМ обкуомугар оскуола салаатын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан үлэҕэ киирбитэ.
Биир сыл буолан баран комсомол кыһатыгар чочуллан үлэлээн ОК КПСС Саха сирин обкуомун оскуолаларын салаатын инструктарынан ананан 1957 сыллаахха диэри үлэлиир.
Секлетея Алексеевна пионер сөлүөттэрин ыытан, эдэр мичуринецтары – натуралистары түмэн, турист оҕолору кытта онон-манан айаннаан, эдэр техниктары куоталыһыннаран барабан тыаһынан барааттаан, пионер дыбарыаһын сценатыгар ыллатан-үҥкүүлэтэн – Ыччат ортотугар араас үлэҕэ кыттан, комсомол төлөннөөх сыллара биллибэккэ ааспыттара.
Дьааҥы. «Бэлэм буол». Мииринэй куорат
1952 сыллаахха Ефимов Петр Дитриевичтыын билсиһэн, 1957 сыллаахха сыбаайбалыыллар. Петр Секлетеятын илдьэ Дьааҥыга көһөллөр. Секлетия Алексеевна партия Үөһээ Дьааҥытааҕы райкомугар биир сыл үлэлээбитэ. Петр Дмитриевич ДОСААФ уобаластааҕы Советын бэрэссэдээтэлинэн ананан, онтон Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ.
1958 сыл ахсынньы ый бүтүүтэ, Секлетея Алексеевна сэрии кэннинээҕи кэмҥэ саҥаттаан сөргүтүллэн тахсыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Бэлэм буол» пионерскай хаһыат бастакы эрэдээктэринэн анаммыта. Кини бэйэтэ үлэһиттэрин булан, урукку тэрилтэ көспүт ыскылаат дьиэтин биэрбиттэрин оҥостон, тэрилтэни олохтообута. Аан бастакы миэбэллэрэ – улахан остуол. Онно хаһыаттарын суруйан саҕалаабыттар. Онтон ыскаап, суруйар остуол уо.д.а тэринэн үлэлээбиттэр.
Секлетия Алексеевна, хас биирдии киһи хаһыата тупсарын туһугар бэйэтэ ис сүрэҕиттэн кыһаллар коллективы олохсуппута.
Партия обкомун оччотооҕу салайааччылара олус сөпкө таба көрөн, нуучча да саха да буоллун барыларын кытта уопсай тылы булар, биир сыалга түмэр, эйэҕэс-сайаҕас уонна тэрийэр дьоҕурдаах саха дьахтарын бүтүн Союз араас муннуктарыттан үлэһит дьону тардан, саҥа тэриллэн эрэр алаас промышленноһын төрүттүүр дьонтон биирдэстэринэн анаабыттара.
1961 сыллаахха Секлетея Алексеевна олоҕор саҥа кэрчик кэм саҕаланан, секретарынан талыллыбыта, онтон 1966 с. КПСС Мирнэйдээҕи горкомун иккис секретарынан талыллыбыта.
Бу дуоһунастарга кини үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын тэрийиигэ, алмаас куоратын тутууга уонна тупсарыыга, оройуон үлэһиттэрин бэлиэтиичэскэй өттүнэн иитиигэ уонна сырдатыыга туох баар күүһүн барытын биэрбитэ.
Уостубат төлөнүнэн, уҕараабат эрчиминэн
Секлетея Алексеевна Курчатова 1973 сыл кулун тутарыттан үлэ таһынан сынньалаҥҥа барыар диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин телевидениетын уонна радиовещаниетын судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Секлетея Алексеевна, ханнык да дуоһунаска үлэлиириттэн тутулуга суох, өрөспүүбүлүкэ общественнай-политическай олоҕор өрүү көхтөөхтүк кыттара, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин IX, X, XI Ыҥырыылаах мунньаҕын депутата, 17 сыл устата ССКП обкомун чилиэнигэр кандидат этэ. Кини 17 сыл устата дьахталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Ити кэм устата өрөспүүбүлүкэ, оройуон дьахталларын күннээҕи үлэлэрин-хамнастарын быһаарсыһыыны таһынан, дьахталлар VI, VII, VIII cийиэстэрин, 3-с спартакиадаларын, араас мунньахтарын, семинардарын бэлэмнээн, тэрийэн ыыталаабыта.
Секлетея Алексеевна Курчатова – государственнай да, партийнай, общественнай да деятель быһыытынан, саха биир саамай уһулуччулаах дьахтара. «Сэрии уонна үлэ ветераннарын куораттааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Секлетея Курчатова туох баар дууһатын сылааһын ууран туран, барар-кэлэр, киирэр-тахсар, этэр-тыынар кыаҕын Ийэ дойду кытаанах кэмигэр күөннэринэн туруулаһан көмүскэспит ветераннар олохторун чэпчэтэргэ анаан, уостубат төлөнүнэн, уҕараабат эрчиминэн үлэлээбитэ», – диэн бу кинигэҕэ бэлиэтээн суруйбуттарын мин ордук долгуйа аахтым.
Секлетея Алексеевна Курчатова туһунан кинигэни ааҕан баран, кини үгүс элбэх айбыт-туппут үлэтин үтүө түмүгэ барыта улахан тапталга олоҕурбутун итэҕэйдим. Төрөөбүт дойдуга, дьоҥҥо-сэргэҕэ таптал уонна талбыт идэни киэн туттааһын, сөбүлээһин буолар.
Норуот умнубат
Бүгүн, алтынньы 29 күнүгэр – Секлетея Алексеевна төрөөбүт күнүгэр, Комсомол күнүгэр – Дьокуускай куоракка Бырабыыталыстыба 2 №-дээх дьиэтин аактабай саалатыгар кини төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах мунньахха кыттыыны ыллым. Мунньаҕы саҕалыырыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа миниистирэ Афанасий Иванович Ноев мунньах кыттыылаахтарын Комсомол күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлээтэ уонна Секлетея Алексеевна бөдөҥ общественнай-политическай деятель, салайааччы буолан тахсарыгар комсомол улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ.
Үөрүүлээх тэрээһин Саха Өрөспүүбүлүкэтин салайбыт президеннэр Вячеслав Анатольевич Штыров, Егор Афанасьевич Борисов, араас сылларга Бырабыыталыстыба салайааччылара, солбуйааччылара, миниистирдэр анаан ыыппыт телеграммаларын билиһиннэрииттэн саҕаланна.
М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет сүбэһитэ, университет социальнай инициативалары уонна бырайыактары өйүүр киинин дириэктэрэ, «Подруги-Дьүөгэлэр» эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай хамсааһын бэрэссэдээтэлэ Евгения Исаевна Михайлова дьон болҕомтотун Секлетея Алексеевна үлэтин икки саамай суолталаах хайысхаларыгар туһаайда. Бастакынан, алмаастаах Мииринэй куораты сайыннарыыга киллэрбит үлэтэ. Алмаас промышленноһын кытта тэҥҥэ манна дьон олохсуйарыгар сөптөөх усулуобуйаны тэрийиигэ, нэһилиэнньэ духуобунай өттүнэн тэҥҥэ сайдыытыгар Секлетея Алексеевна улахан үлэни ыыппытын туһунан ордук ыччаттарга туһаайан кэпсээтэ. 7 тыһыынча нэһилиэнньэлээх куорат 60-с сылларга 17 тыһыынча 309 иһи олорор куората буолбут. Бүгүҥҥү күҥҥэ Мииринэй куорат 36 тыһыынча нэһилиэнньэлээх.
– Иккиһинэн, Секлетея Алексеевна Саха сиригэр телевидение уонна араадьыйа сайдыытын инники кирбиитигэр туран, инженернэй хорсун быһыыны, технологическай модернизацияны оҥорбутаДьокуускай куораппыт биир саамай кэрэ көстүүтүн – телебашняны туруорары ситиспит киһинэн Секлетея Алексеевна буолар. 1982 сыл алтынньы ыйга биһиги куораппытыгар 241 миэтэрэ 70 см үрдүктээх телебашняны хомуйан таһаарбыттара. Арассыыйаҕа бэйэтин үрдүгүнэн бу сэттис телебашня буолар, оттон Сибииргэ – саамай үрдүк, – диэн бэлиэтээн эттэ Евгения Исаевна.
Бүгүн Секлетея Алексеевна төрөөбүт күнүгэр биһиги телебашнябыт уота умайан сандаарда.
Бу күн Мииринэй оройуонун баһылыга Александр Басыров видео эҕэрдэтин көрдүбүт. Кини: «Секлетея Алексеевна биһиги Мииринэй куораппыт дьиҥнээх бриллиана буолар», – диэн эттэ.
Салгыы эҕэрдэ тылы Секлетея Алексеевна уола Алексей Петрович Ефимов ылла. Кини ийэтин туһунан истиҥ ахтыыны оҥордо уонна 100 сааһын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ кыттыспыт дьоҥҥо барыларыгар махтанна.
Инновация, цифровой сайдыы уонна инфокоммуникационнай технологияларын миниистирэ Петр Николаев Секлетея Алексеевна Курчатованы кытта саха телевидениетын, сонуну киэҥник тарҕатар средстволар (СМИ) салаатын сайдыыта ыкса ситимнээҕин туһунан бэлиэтээтэ. Кини Секлетея Алексеевнаны Саха сирин информационнай эйгэтин архитектора диэн сыаналаата. 2025 сыл ахсынньы 2 күнүгэр Айхаллааҕы хайаны байытар комбинат «Юбилейнай» трубкатыгар булуллубут 79,95 караттаах алмааска Секлетея Алексеевна Курчатова аата иҥэриллибитин уонна бу алмаас копиятын кини уолугар Алексей Петрович Ефимовка үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.
Биир дойдулаахтара Өлүөхүмэ улууһун баһылыга Николай Харбин, 1 Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн Галина Орлова, Өлүөхүмэттэн төрүттээхтэр түмсүүлэрин салайааччыта Лидия Алексеева Секлетея Алексеевна Курчатова аатын үйэтитэр сыаллаах мэҥэ таас турарыгар анаан сир учаастагын анаабыттарын туһунан иһитиннэрдилэр уонна ол докумуон копиятын уолугар туттардылар. Биир улахан баҕалара диэн «АЛРОСА» авиахампаанньа сөмөлүөтүгэр Секлетея Алексеевна Курчатова аатын иҥэрэр туһунан туруорсаллар.
Биһиги хаһыаппыт «Кэскил»-«Бэлэм буол» быйыл тэриллибитэ 90 сыла. Секлетея Алексеевна 1959 сыллаахха саҥаттан сөргүтүллэн бэчээттэммит «Бэлэм буол» хаһыакка бастакы эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. Бу туһунан «Сахабэчээт» генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта Ольга Семенова кэпсээтэ.
Бу күн миэхэ, «Кэскил» медиа-оскуола юнкоругар, соһуччу буолла. Секлетея Алексеевна Курчатова аатынан «Сахабэчээт» олохтообут бастакы бириэмийэтин «Бэлэм буол» хаһыат оччотооҕу юнкордарыттан Альбина Поисееваттан, Анастасия Божедоноваттан, Екатерина Никитинаттан тутаммын наһаа үөрдүм, долгуйдум. Мин бэйэм 7-с кылаастан «Кэскил» медиа-оскуолаҕа юнкорбун. Быйыл Чурапчы улууһун Бастыҥнар хамсааһыннарын төрдүс ыҥырыылаах сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн талылынным. Онон бу бириэмийэни туппутум эппиэтинэспин өссө үрдэттэ.
Секлетея Алексеевна Курчатова төрөөбүтэ 100 сыла миэхэ олоххо көрүүбүн, билиибин наһаа кэҥэттэ. Бу тэрээһиҥҥэ кыттыбыппыттан олус үөрдүм.
Лилия МАРКОВА, Х кылаас,
А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолата, Чурапчы
Улусмедиа хаартыскалара