Балаҕан ыйын 14 күнүгэр Социалистическай Үлэ Геройа, саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон төрөөбүтэ 120 сылын бэлиэтиибит.
2021 сыллаахха Таатта улууһун дьаһалтатын, оччолорго улуус баһылыгын социальнай бэлиитикэҕэ солбуйааччыта Изабелла Александровна Сивцева тус салайыытынан, Чөркөөхтөөҕү музей, П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолата, «Таатта» литературнай-художественнай музей быһаччы кыттыһыыларынан «Чуораанчык» сурунаалга (9 №-р, балаҕан ыйа, 2021 с.) «Суорун Омоллоон 9 олуга» диэн ааттаах анал таһаарыы бэчээттэммитэ.
Бу таһаарыыга Суорун Омоллоон биир үйэ олорбут сүдү олоҕун, улахан үлэтин 9 олукка арааран көрдөрбүппүт. Сүрүн сүбэһитинэн Суорун Омоллоон аймаҕа, Таатта улууһун Ытык Күөл олохтооҕо Петр Николаевич Иванов-Сиэрэй Маасса буолан, үлэбит ис хоһоонун өссө байыппыта, сааһылаан, дириҥэтэн биэрбитэ. Историк, кыраайы үөрэтээччи Афанасий Васильевич Мигалкин, биллэр, кыраайы үөрэтээччи Егор Спиридонович Шишигин суруйуулара Суорун Омоллоон туһунан ситимнээх өйдөбүллэри оҕолорго ордук чугастык иҥэрбиттэрэ.
Биэс сыл ааспытын да кэннэ бу таһаарыы суолтата сүппэт, өссө дириҥээн иһэр. Күкүр Уустуу уһаммыт киһибит улуу Суорун Омоллооммут бүгүн төрөөбүтэ 120 сылыгар кини олоҕун 9 олугун туһунан өйдөөн-санаан ааһыаххайыҥ.
Суорун Омоллоону ыччакка үтүө холобур
Саха тапталлаах суруйааччытын Дмитрий Кононович Сивцевы-Суорун Омоллоону кытта бииргэ алтыһан ааспыт дьоллоох киһибин.
Кини – мин таайым. Тааттаҕа 34 сыл биһиэхэ олорон бүтүн институт баараҕай үлэтин үлэлээбитэ. Элбэхтик айанныыра. Саастаах киһи диэтэххэ, олус хорсуннук, сымсатык сылдьара. Таатта сирин «музейдар дойдулара» диэн ааттаппыт, Сойууска тиийэ билиниини ылбыт үлэтигэр чугас көмөлөһөөччүтүнэн буолбутум. Бэйэм товаровед экспедитор идэлээх буоламмын, ыраах улуустартан самолётунан, вертолётунан экспонаттары аҕаларыгар көмөлөһөр, дьону кытта көрсөрүгэр массыынабынан илдьэ сылдьар, арыаллыыр этим. Билигин Суорун Омоллоон аатын үйэтитиигэ үлэлэһэбин. Кэргэниттэн Надежда Семёновна Шепелёваттан көҥүллэтэн тус архыыбыттан, чугас аймахтарыттан ахтыылары, сэдэх хаартыскалары, докумуоннары, рукопистары ылбыппын сырдатабын, дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсиибин. Суорун Омоллоону ис кыаҕа, талаана, чиэһинэй олоҕо, бэриниилээх үлэтэ – барыта үүнэр ыччакка үтүө холобур. Ону эн, эдэр ааҕааччы, киһи буолан ситэн-силигилээн тахсаргар туһан!
Петр Иванов-Сиэрэй Маасса, Ытык Күөл олохтооҕо, Таатта, 2021 с.
Улуу Суорун Омоллоон
ОҔО СААС. Дмитрий Кононович Сивцев 1906 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр Таатта улууһугар III Дьохсоҕон нэһилиэгэр (Чөркөөх) төрөөбүтэ. Оскуолаҕа 7 саастааҕар киирбитэ. Суорун Омоллоон оҕо эрдэҕинээҕи кэмиттэн эдьиийэ Настайа Мамина биир түгэни кэпсээбитин өйдөөн хаалбыппын. Бу түгэни киниэхэ Суорун Омоллоон ийэтэ Гликерия Григорьевна Сивцева кэпсээбит. Суорун Омоллоон оскуолаҕа үөрэнэ барарыгар долбуурга турар суоскалаах бытыылкатын ымсыыран көрө-көрө тахсан барбыт. Оскуолаҕа барыар диэри эмпит суоскалаах бытыылка саха норуотугар сүҥкэн улахан суолталаах киһи үүнэн тахсарыгар бигэ, чиргэл доруобуйаны тосхойбута саарбаҕа суох.
АЙАР ҮЛЭҔЭ ЫЛЛАРЫЫ. Бастакы айымньытын 15-16 саастааҕар нуучча тылынан хоһоон суруйбута. «Кумааҕыбын хас эмэ тѳгүл бүк тутан, суулаан-суулаан баран, эргэ балаҕан ѳһүѳтүн быыһыгар кыбытан кэбиһэр буоларым. О, ону күндүтүк да саныырым», – диэн ахтара.
1923 сыллаахха Дьокуускайга киирэн 7 кылааска үѳрэнэр. Ол кэмҥэ Дьокуускайга кѳтѳр аал аан маҥнай кэлиитин айхаллаан, «Кѳтѳр аал» диэн сахалыы тылынан бастакы хоһоонун суруйбута.
ЛИТЕРАТУРАҔА КИИРИИ. Саха литературатыгар 1926 сыллаахха «Өлүѳнэ ѳрүс» диэн кэпсээнинэн киирбитэ. Бу кэпсээнин Т.Уо. (Тыа Уола) диэн илии баттаабыта. Кини «Чолбон» сурунаал эрэдээктэрин Алампа Софроновы «айар суолга алҕаабыт аҕам», оттон сурунаалы «бастакы үѳрүүнү биэрбит күндү сурунаал» диирэ.
ПСЕВДОНИМ СУОЛТАТА
Суорун – дьоһун, киппэ, кытаанах, уолуйбат; кыратык да халбаҥнаабат, бигэ дьулуурдаах, ыар-дьиппэ майгылаах киһи диэн суолталаах.
Омоллоон – Боотурускай улуус аҕа ууһун төрүттээччитэ.
Суорун Омоллоон – Боотуруускай улуустан тѳрүттээх, дьоһуннаах, кыратык да халбаҥнаабат, бигэ дьулуурдаах.
КҮНДҮ МАЛ
Суорун Омоллоон тутта сылдьыбыт мала ураты суолталаах. Хас биирдии малга ытык киһибит тыына баар. Холобур, бу олоппоско олорон кини элбэх айымньытын суруйбута. Бу – саха дьонугар күндү мал.
Бэлэмнээтэ Петр Иванов-Сиэрэй Маасса, Ытык Күөл, Таатта, 2021 с.
Суорун Омоллоон олоҕор ситиспит сүдү ситиһиилэрин төрдүн сыал-сорук оҥостон адьас эрдэ саҕалаабыт. 19 саастааҕар, 1925 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр дневнигэр маннык суруммут:
«Я желаю быть поэтом — певцом родины, но для этого нужны мне, неопытному, кое-какие знания, навыки и т.п.
Я желаю быть художником.
Я желаю быть исследователем-этнографом.
Я желаю быть педагогом,
Я желаю быть писателем, драматургом
Разве это все возможно будет?».
Оттон ити хайдах туолбутун Дмитрий Кононович биир үйэ устата үрүлүйэ үлэлээбит үлэтин түмүгэ көрдөрөр. Оҕолоор, инники олоххор кэрэни, сырдыгы мындырдаан көрүү, сыал-сорук туруоруу хайдахтаах курдук киэҥ кэскили түстүүр эбитий?!
СУОРУН ОМОЛЛООН ОЛОҔУН 9 ОЛУГА
https://vk.ru/wall-199463452_33976
I ОЛУГА – учуутал, суруйааччы, учебниктар ааптардара, фольклору чинчийээччи
Ааҕарга-суруйарга үөрэппит сүдү киһибит. Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон аата саха омугар литература, искусство, култуура, үөрэхтээһин эйгэтигэр – духуобунаска кыһыл көмүс буукубанан үйэлэргэ суруллар. Кини саха киґитигэр ордук чугас уонна кµндµ. Норуот тапталлаах суруйааччыта биґигини барыбытын ааҕарга-суруйарга µірэппит «Букубаарбыт» баар буоларыгар үлэлэспитэ, үгүс көлүөнэ дьон саха литературатыгар ааҕан улааппыт сүдү айымньыларын бэлэхтээбитэ.
Суорун Омоллоон «Саха фольклора» диэн үрдүк үөрэххэ туһаныллар бастакы пособиены хомуйан оҥорбута. Бу кинигэ аан бастаан 1947 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Саха дьонугар сыттана сытан ааҕар, үөрэтэр олус туһалаах кинигэ буолбута. 1998 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Суорун Омоллоон киэн туттан туран быраатыгар Петр Иванов-Сиэрэй Маассаҕа бэлэхтээбит. Онно маннык суруйбут: «Петяҕа! Илдьэ сырыт, көр, таайыҥ 51 сыллааҕыта суруйбут кинигэтэ үһүс тахсыыта. Таайыҥ Суорун Омоллоон».
«Vom Zelt zum Haus» –«Балаҕантан дьиэҕэ»
Суорун Омоллоон Германияҕа бэчээттэммит кинигэтин туһунан
Соторутааҕыта биґиги олус интэриэґинэй кинигэни буллубут. Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон Германияҕа Дармштадт куоракка немец тылынан бэчээттэппит кинигэтэ. «Vom Zelt zum Haus» кинигэтэ сахалыыттан немец тылыгар «Балаҕантан дьиэҕэ» диэн тылбаастанар. Былыргы түүр омуктан ситимнээх саха омуга илиитинэн тутан-хабан, мындыр толкуйунан айан хаалларбыт хас биирдии тутуулара дириҥ баай ис хоґооннооһун туһунан суруллар. Киирии тылын немец профессора Милли Бау суруйбут. Кинигэ икки түһүмэхтэн турар: бастакы түһүмэххэ – немец тылынан Саха сирин былыргыта уонна аныгыта суруллубут. Аҕыйах ахсааннаах саха омук историятын, култууратын сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ ойууланар. Иккис түһүмэххэ – Суорун Омоллоон бэйэтэ тµґэрбит хаартыскалара, былыргы тутуулар, мусуойтан матырыйааллар, уола Айсен Дойду тµґэрбит хаартыскалара киирбиттэр. Бу кинигэни немец тылынан Саха государственнай университетын немец тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ, тыл билимин дуоктара, профессор Светлана Митрофановна Прокопьева уонна устудьуон Настя Афанасьева тылбаастаабыттар.
Кинигэ историятын билээри, биһиги Айсен Дойдуну кытта кэпсэтэ сырыттыбыт. Айсен Дмитриевич бу кинигэ Дармштадт куоракка бэчээттэммитин, кини түһэрбит хаартыскалара киирбиттэрин туһунан этэр. Кинигэ хас сыллаахха, хас ахсаанынан бэчээттэммитэ суруллубатах. Ити чахчылары билээри интернет нөҥүө Германияҕа Дармштадт куорат «Asienarchive» архыыбыгар ыйытык оҥорон, 1996 сыллаахха бэчээттэммитин биллибит. Аны кинигэ хайдах бэчээттэммитин билээри, Светлана Митрофановна Прокопьеваны кытта кэпсэттибит. Кини Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн, нууччалыы тылынан суруллубут тиэкиһи немец тылынан Настя Афанасьевалыын тылбаастаабыттар. Билигин Светлана Митрофановна Прокопьева научнай-үөрэтэр киини салайар. Саха уонна немец тылларын араас өттүттэн тэҥнээн көрөн үөрэтэр, устудьуоннар наукаҕа үлэлэрин салайар. Бу таһаарыы немец тылынан Германияҕа бэчээттэнэн тахсарыгар үтүөлээх киһинэн Милли Бау буолар эбит. 1985-1995 сылларга Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыт, университекка лекциялары аахпыт. Бу кэмҥэ Дмитрий Кононович Милли Бауны кытта чугастык до±ордоспут. Милли Бау Германияҕа Гессен куоракка 1906 сыллаахха төрөөбүт. Идэтинэн тыл үөрэхтээҕэ. Кэлин профессор, аан дойдуга биллэр суруналыыс буолар. 1970 сыллартан хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйэр. Африкаттан Саха сиригэр тиийэ түһэрбит хаартыскаларын аан дойду биллиилээх хартыына галереяларыгар, музейдарга көрүөххэ сөп. Хаартысканан түһэрии интэриэһинэй дьарык икки улуу киһини ситимнээбит буолуон сөп. Светлана Митрофановна бу көрсүһүүбүтүгэр Милли Бау 2005 сыллаахха 99 сааһыгар кµн сириттэн барбытын, биһиги ытыктыыр Суорун Омоллооммут курдук биир дьылҕалаахтарын иһитиннэрбитэ. Учууталбыт Валентина Иннокентьевна улуустааҕы киин библиотекаттан уларсан аҕалан, биһиэхэ көрдөрөн, кэпсээн болҕомтобутун тарта. Кинигэни 1999 сыллаахха Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон эдэр ыччаттарга анаан илии баттаан бэлэхтээбит эбит. өссө биир кинигэ Дьокуускайга А.С. Пушкин аатынан Национальнай библиотекаҕа омук тылын салаатыгар баарын билэбит. Икки улуу киһи дьылҕатын ситимнээбит кинигэ туһунан өссө дириҥник үөрэтиэхпит, чинчийиэхпит. Бу кинигэ, хас биирдии ааҕааччыга тиийэр соруктаах, Саха сиригэр элбэх ахсаанынан бэчээттэнэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт.
Рада Харитонова, VIII кылаас,
П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолата,Таатта, 2021 с.
Салайааччы: Валентина Харитонова, омук тылын учуутала,
П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолата, Таатта, 2021 с.
II ОЛУГА – драматург, сахалыы опера уонна балет сайдыытын төрүттэспитэ
Кэрэҕэ сирдьиппит
Суорун Омоллоон педтехникумҥа үѳрэнэ сылдьан, 1930-ус сылларга, саха тыйаатырыгар артыыс, режиссер быһыытынан үлэлээбитэ.
Кини тыйаатыр нөҥүө саха норуотун кэрэҕэ-сырдыкка сирдээбитэ. «Күкүр Уус», «Айаал», «Сайсары», «Күн күөрэйиэн иннинэ» драмаларга саха үгүс көлүөнэ артыыстара иитиллэн тахсыбыттара.
Суорун Омоллоон сахалыы опера, балет сайдарыгар олук үктээбитэ. Ол курдук кини саха бастакы «Ньургун Боотур» оператын уонна «Сир симэҕэ» балетын либреттоларын* ааптара буолар. Итини таhынан, «Лоокуут уонна Ньургуhун», «Кыhыл Ойуун», «Умуллубат төлөн» опералар, «Хотойдор хоту көтөллөр», «Күн-Куо», «Дьол тааhа» балеттар либреттоларын суруйбута.
Кини үлэтин саха норуота үрдүктүк сыаналыыр. Дьокуускай куоракка опера уонна балет тыйаатыра Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон аатын сүгэр.
*Либретто – операҕа сөптөөх гына хоһоонунан суруллубут айымньы.
III ОЛУГА – музейдары тэрийээччи
Үйэлэргэ сүппэт бэлэҕэ
Саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон балачча сааһыран – 70 сааһын туолан баран — музейдары тэрийиинэн дьарыктаммыта. Кини эдэриттэн төрөөбүт төрүт культуратын кэрэхсиир, сөбүлүүр, үөрэтэр этэ. Олох эдэригэр музей иитэр суолтатын өйдөөбүтэ.
Биир бастакынан П.А. Ойуунускай олорбут дьиэтигэр литература музейын Дьокуускайга тэрийэргэ күүскэ үлэлээбитэ, үгүс экспонаты бэлэхтээбитэ, Ойуунускай төрөөбүт балаҕанын куоппуйатын оҥорторбута.
Төрөөбүт дойдутугар – Таатта Чөркөөҕөр уһун сылларга муспут баай коллекциятын (араас чорооннор, мас оҥоһуктар, дьахтар, ат киэргэллэрэ о.д.а.) бэлэхтээбитэ, музей оҥорорго тыл көтөхпүтэ, бэйэтэ салайан, быһаччы кыттыһан Саха сиригэр бастакы аһаҕас халлаан анныгар музейы тэрийбитэ.
Музей 1977 сыллааха Өктөөп 60 сылыгар үөрүүлээхтик аһыллыбыта уонна кылгас кэм иһинэн дьон сөбүлээн сылдьар, Саха сиригэр эрэ буолбакка, дойду үрдүнэн биир бастыҥ аһаҕас халлаан анныгар музей буолбута. Манна ыраахтааҕы саҕана Тааттаҕа көскө олоро сылдьыбыт политссылынайдар балаҕаннара, холобура, Саха тылын тылдьытын оҥорбут, кэлин Бочуоттаах Академик буолбут Э.К. Пекарскай, саха итэҕэлин, ойууннааһыны үөрэппит Трощанскай уо.д.а. көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыттара. Маны таһынан, сахалар XIX-XX үйэ саҥатыгар туппут мас тутуулара (мас, туос ураһалар, “үктэл” миэлиҥсэ, булчут үүтээнэ, “сибииркэ” хаайыы, чөлүгэр түһэриллибит чочуобуна, таҥара дьиэтэ уо.д.а.) күн бүгүҥҥэ диэрэ музей сүрүн объектара, наукаҕа, культураҕа улахан суолталаахтар.
Дмитрий Кононович кэлин Уус Алдан Суоттутугар Доҕордоһуу, Таатта киинигэр Ытык Күөлгэ «Хадаайы» литература, архитектура музейдарын тэрийтэлээбитэ. Суотту музейыгар XVII үйэҕэ Индигиргэ Зашиверскэй куоракка тутуллубут Спасскай таҥара дьиэтин куоппуйатын, Дьокуускай куорат атыыһыттарын дьиэтин көһөттөрөн, баараҕай туос ураһаны, балаҕаны уо.д.а. туттартаабыта.
Бу музейдар билигин туризм объектара, араас дойдулартан туристар, учуонайдар анаан көрөн, үөрэтэн бараллар, киинэлэри усталлар.
Дмитрий Кононович бу музейдары тэрийиигэ олохтоохтору, спонсордары, меценаттары түмпүтэ, бэйэтэ быһаччы салайара, кыттара. Төрөөбүт норуотугар бу музейдары тэрийэн үйэлэргэ сүппэт туохха да кэмнэммэт бэлэҕи оҥорбута, ыччаты, үүнэр көлүөнэни иитиигэ, төрүт культураны үөрэтиигэ сүдү улахан суолталаахтар.
Егор Шишигин, РФ уонна СӨ культураларын үтүөлээх үлэһитэ,
Хотугу Форум Академиятын Академига, 2021 с.
IV ОЛУГА – Суорун Омоллоон куолакаллара
- 1978 с. Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр музейтан аҕалбыттар. Билигин музейга Уолбатааҕы Владимирскай чочуобунаҕа турар
- Саха АССР пааматынньыктары харыстыыр обществоттан кэлбит. «Красная Якутия» санаторий тэлгэһэтиттэн култуура миниистирэ Е.Н. Васильев булан ыыппыт. Билигин Ытык Күөллээҕи «Таатта» литературнай-художественнай музейыгар баар.
- 1978 с. Ытык Күөллээҕи баһаарынай Депоттан (сал. Н.С. Савватеев) аҕалбыттар. Онно каланча быһыытынан сулууспалаабыт. Билигин Тааттатааҕы Ньукуола таҥаратын дьиэтигэр турар.
- 1978 с. Охотскай Перевозтан Уваров И.А. вертолётунан аҕалбыт. Ытык Күөллээҕи «Таатта» литературнай-художественнай музейыгар баар.
- 1981 с. Орджоникидзевскай оройуон Исит нэһилиэгиттэн Д.К.Сивцев бэйэтэ аҕалбыт. Билигин Ытык Күөллээҕи «Таатта» литературнай-художественнай музейыгар баар.
- 1981 с. Бүлүүтээҕи профилакторийтан И.А. Уваров аҕалбыт. Тааттатааҕы Ньукуола таҥаратын дьиэтигэр турар.
- 1982 с. Мэҥэ Хаҥаластан Майа музейыттан аҕалбыттар. Майатааҕы Васильевскай таІара дьиэтин «Уол куолакала» буолар. Билигин музейга Уолбатааҕы чочуобунаҕа баар.
- 1982 с. Өлүөхүмэттэн Токо нэһилиэгиттэн И.А. Андреев ыыппыт. Чара өрүс кытыытыгар баар хайаҕа тоҕо тэптэрээччилэр быраҕыллыбыт учаастактарыттан булбут. Музейга Уолбатааҕы Владимирскай чочуобунаҕа баар.
- 1982 с. Өлүөхүмэҕэ Кыыллаах музейын төрүттээччи С.М. Малгаров биэрбит. Кыыллаах таҥаратын дьиэтин куолакала эбит. Ытык Күөллээҕи «Таатта» литературнай-художественнай музейыгар баар.
- 1982 с. Чөркөөх норуодунай депутаттарын бэрэссэдээтэлэ К.П. Семёнов биэрбит. Музейга Уолбатааҕы Владимирскай чочуобунаҕà баар.
- 1982 с. Өлүөхүмэ музейын сэбиэдиссэйэ А.А. Торговкина биэрбит. Сабаҕалааһын быһыытынан, Спасскай таҥара дьиэтин куолакала. Билигин Тааттатааҕы Ньукуола таҥаратын дьиэтигэр баар.
Бэлэмнээтэ Сардаана Аввакумова,
Чөркөөх музейын үлэһитэ, Таатта, 2021 с.
Худуоһунньук Станислав Захаров
V ОЛУГА – хаартыскаҕа түһэрээччи
«Иван Васильевич миэхэ сиэрэ суох сырдык уобарас»
Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоону кытта Ольга Корякина-Умсуура сэһэргэһиитэ
«Миигин түһэрии искусствотыгар уһуйбут киһим саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын төрүттээччи, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, сырдатааччы, чинчийээччи Иван Васильевич Попов буолар. Бу манан үгүһү түһэрбитим», – диэн аппараатын көрдөрөр этэ.
«Тымныыга объективым силимэ хоҥнон буорту буолбута», – диэн кэпсээбитэ. Алыс сөбүлүүр камерата быһыылааҕа. Дьон кэпсииринэн, киниэхэ Мелетий аккыырай бэлэхтээбит. Эрдэттэн түһэрэр буолбут. Хайыы-үйэ 1890 с. фотограф эбит. Мин ССРС этнографиятын музейын фондатыттан биир сырыыга 100 хаартысканы туттарбытын туһунан докумуону булбутум. Ол биир эрэ сырыыга. Онтон атын кэмҥэ эмиэ биэрдэҕэ дии. Олортон музей дирекциятыттан көҥүллэтэн 15 хаартысканы устан аҕаламмын Иван Васильевич төрөөбүтэ 100 сыллаах үбүлүөйүгэр балаҕаныгар быыстапка оҥорбутум. Миигин үөрэтэригэр Иван Васильевич бастаан утаа бэйэтин аппараатын уларса сылдьыбыта. Аныгыны түһэрэр киһи үгүс, онтон ааспыты үөрэтэр киһи аҕыйах. Онон эн былыргыны түһэр диэн сүбэлиирэ. Биһиги сайылыкпытыгар Кыыс уҥуоҕа диэн баар этэ. Сүрдээх сиэдэрэй оҥоһуулаах уҥуох. Хабырылла Кулаковскай диэн кулуба суос-соҕотох эргэ тахсыбатах кыыһа өлбүт. Оҕобут сирин-дойдутун көрдүн диэннэр таҥаһын кэтэрдэн, симээн бараннар илиилэригэр көтөҕөн балаҕаннарыттан халдьаайы үрдүгэр таһааран көмпүттэрэ үһү. Ол кыыс уҥуоҕун оҥорбут Хардыы диэн сүүһүттэн тахсыбыт оҕонньору мин өйдүүбүн. Уҥуоҕу эдэр эрдэҕинэ оҥорбута үһү. Мин ол уҥуоҕу 1928 с. түһэрбитим билиҥҥэ диэри баар. Наттаара сайылыгар Көмүс Хайа диэн сиргэ Ырыа Сивцев алта кырыылаах уҥуоҕун түһэрбитим. 1929 с. Ардьаах диэн сайылыкка Кулаковскайдар туос ураһаларын тобоҕо турарын устубутум. Бастакы саҕалаабыт фотографияларым ити буолаллар. Иван Васильевиһы мин духовнай наставнигым курдук саныыбын. Кини курдук чугастык искусствоҕа, бэйэ кыраайын үөрэтиигэ, этнографияҕа чугаһаппыт, ииппит киһим суох. Ол сабыдыалынан кырдьан баран музей үлэтигэр төнүннүм. Иван Васильевич миэхэ сүрдээх, сиэрэ суох сырдык уобарас. Кини историяҕа ылар аата «Основоположник изоискусства Якутии» диэн буолар. Ону биһиги умнарбыт хаһан да сатаныа суоҕа».
Суорун Омоллоон тылыттан ахтыыны О.Н.Корякина суруйуута.
Таатта – 1994 сыл – бэс ыйын 18 күнэ.
Бэлэмнээтэ Мария Туласынова, «Таатта» литературнай-художественнай
музей научнай сотруднига, Ытык Күөл, Таатта, 2021 с.
VI ОЛУГА — духуобунай сирдьит
Пример жизни Суоруна Омоллооно всем нам как свет в ночи. Он указывает не просто путь, а фарватер жизни — путь большого корабля: … обходите мели искушений и беспечности, не страшитесь глубин неизведанного. Следуйте за бурным фарватером, не сбивайтесь с вашего курса, вас ждут великие дела!
Михаил Николаев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ
Өй-санаа күүһүн хаалларбыта
Биһиги көлүөнэ дьон Суорун Омоллоону илэ көрбүт, кэпсэппит, истибит, санаа атастаспыт дьоллоохпут. Мин бүгүн ол онтон эһигини кытта үллэстиэхпин баҕарабын. Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон саха норуотун духуобунай сирдьитэ этэ. Кини өйүн-санаатын, толкуйун күүһүнэн норуотугар дурда-хахха, күрүө-хаһаа буолар ытык киһи этэ. ХХ үйэҕэ биһиги омукпут кутун-сүрүн, тыынын илдьэ сылдьыбыт киһинэн буолбута. Суруйааччы ааспыт олоҕу көрдөрөр «Айаал» диэн айымньылаах. Эн ону түбэһэ түһэн хайаан да ааҕаар. Бу айымньыга симэх-оһуор ууһа, 99 саастаах алгысчыт Айыы Сээн уобараһын нөҥүө: «Бу аан ийэ дойдуга киһи бииһин ууһа, дьон-норуот аймаҕа үйэтин тухары үчүгэйгэ эрэ үлүһүйэр, ырааска эрэ ымсыырар, дьолго эрэ дьулуһар. Онуоха үтүө өттө өрүүтүн кыайа туруоҕа», – диэн суруйбута. Суорун Омоллоон: «Хараҕынан көрүөххэ, сүрэҕинэн билиэххэ», – диэн этэрэ. Кини дириҥ толкуйдааҕа, билиилээҕэ-көрүүлээҕэ. Ааҕыы көмөтүнэн бэйэтин сайыннарара. «Үчүгэй тыыны киһи бэйэтигэр сайыннара сатыахтаах», – диир буолара. Суорун Омоллоон сиргэ норуоттар эйэлээх олохторун туһугар, “доҕордоһуу” диэн тыл уонна өйдөбүл туһунан олоҕун тухары сылайбакка, ханна да сырыттар чиҥэтэн этэр, алҕыыр буолара. XXI үйэ саҕаланыытыгар Таҥара кинигэтэ «Библия – «Саҥа кэс тыл» сахалыы саҥарарыгар литературнай эрэдээктэрдээбитэ. Кинигэ аан тылыгар «Саха дьоно Айыы Тойон Таҥараларын үөрэҕин ис сүрэхтэриттэн ылыннахтарына эрэт кини ыҥырар эйэлээх, тапталлаах, сырдык кэскиллээх олоҕор тиийиэхтэрэ» диэн бэйэтин кэриэһин хаалларбыта. Суорун Омоллоон биһиэхэ өй-санаа күүһүн, тыл хомуһунунан толору баайы иҥэрбитэ. Эдэр көлүөнэҕэ үгүс сылларга үтүөнү, үйэлээҕи сомсор, айар-тутар, сайдар кыаҕы кэрэһэлээбитэ. Өй-санаа күүһүн хаалларбыта «Духуобунай баай уһун үйэлээх аналлаах. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн муҥура суох хаҥыы, байа, сайда туруохтаах». Суорун Омоллоон VI олуга — духуобунай сирдьит. «Эйэ баар – норуот баайа, күүһэ, үүнэр-сайдар кыаҕа. Доҕордоһуу уонна сомоҕолоһуу буолар ханнык да кэмҥэ суолтатын сүтэрбэт баай», – диэн Суорун Омоллоон тылларын эн өйдөөн кэбис.
XXI үйэ саҕаланыытыгар Таҥара кинигэтэ «Библия» – «Саҥа кэс тыл» сахалыы саҥарарыгар литературнай эрэдээктэрдээбитэ. Кинигэ аан тылыгар «Саха дьоно Айыы Тойон Таҥараларын үөрэҕин ис сүрэхтэриттэн ылыннахтарына эрэ, Кини ыҥырар эйэлээх, тапталлаах, сырдык кэскиллээх олоҕор тиийиэхтэрэ» диэн бэйэтин кэриэһин хаалларбыта. Суорун Омоллоон биһиэхэ өй-санаа күүһүн, тыл хомуһунунан толору баайы иҥэрбитэ. Эдэр көлүөнэҕэ үгүс сылларга үтүөнү, үйэлээҕи сомсор, айар-тутар, сайдар кыаҕы кэрэһэлээбитэ.
Афанасий Мигалкин, историк, кыраайы үөрэтээччи, Дьокуускай, 2021 с.
VII ОЛУГА — уһун үйэлээх, сээркээн сэһэнньит
Икки үйэни ситимнээбитэ
Суорун Омоллоон мас сухаттан саҕалаан, компьютерга тиийэ олоҕу олорбута. Ол иһин икки үйэни – ХХ үйэ бүтүүтүн уонна ХХI үйэ саҕаланыытын – ситимнээбит чулуу киһибит диибит. Оҕолоор, ытык киһини кытта алтыһан, көрсөн ааспыт түгэннэрин киһи олоҕун устата умнубат эбит. Ол туһунан эһиэхэ кылгастык билиһиннэриэм.
1975-79 сылларга П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолатыгар алын сүһүөх кылааска үөрэммитим. Бу үөрэнэр сылларбар Суорун Омоллоон Чөркөөхтөөҕү политсыылынайдар музейдарын тэрийбитэ. Ол иһин Чөркөөххө кэлэн, миэстэтигэр олорон эрэ үлэлиирэ. Оскуола оҕолорун кытта олус элбэхтэ көрсүһүү тэрийэрэ, кэпсэтэрэ, музейын туһунан сэһэргиирэ. Өҥнөөх слайданан киинэ көрдөрөрө. Суорун Омоллоон оскуола оҕолоругар олус кэтэһиилээх, сээркээн сэһэннээх ыалдьыт буолбута. Биһиги, бэйэбит да кыра дьон, олус чугастык ылыммыппыт. Сыыйа-баайа хас биирдии кылаас оҕото бука бары музей тэрээһинигэр үлэлиир, субуотунньуктарга кыттар буолбуппут. Үлэ күөстүү оргуйара, Суорун Омоллоон кырдьаҕас Чөркөөх нэһилиэгин ытыктанар киһитэ этэ. Бука бары кини кэлэрин кэтэһэллэр, кэллэҕинэ «Оо, Суоруммут кэлбит» диэн дьиэ аайы үөрэ кэпсэтэллэрин оҕо сылдьаммын элбэхтэ эт кулгаахпынан истибитим.
Суорун Омоллоон биһиги дьиэ кэргэн чугас киһитэ буолбута. Убайым Михаил Александрович Протодьяконов музейга үлэҕэ киирбитэ. Дмитрий Кононович уолунаан биһиэхэ ыалдьыттыыр буолбуттара. Убайбын кытта музейга үлэтигэр барыстахпына, кэпсэтэллэрин сэргээн истэрим. Онно өйдөөн хаалбыппынан, кини сиэри-туому олус тутуһара. Музейга көһөрөн аҕалар объектарыгар сири-уоту аһатыыны сүбэлиирэ.
Кэлин, саха тылын учууталын идэтин баһылаан бараммын, Суорун Омоллоон сүдү талаанын, уһун үйэлээҕин, олус үлэһитин интэриэһиргиир буолан барбытым. Ону сайыннаран, түмэн «Сүдү талааннаах, уһун үйэлээх, сээркээн сэһэнньит» диэн дакылаат суруйан, Таатта улууһун педагогическай үлэһиттэрин ааҕыыларыгар кыайыылаах үрдүк аатын сүкпүтүм.
Варвара Ефимова, саха тылын уонна литературатын учуутала,
Э.К. Пекарскай аатынан Игидэй орто оскуолата, Таатта, 2021 с.
VIII ОЛУГА – улуу үлэһит
Күкүр Уустуу уһаммыт киһибит
Кэрэ кэм кэрэһитэ. Сүүрбэччэ сыл устата тыыннааҕар номох буолбут саха норуотун тапталлаах уолун Дмитрий Кононовиһы кытта бииргэ сылдьан, тылын-өһүн истэн, өйүн-санаатын кытта алтыһан, биир санаанан кини төрүттээбит «Доҕордоһуу» музейыгар үлэлээн ааспыппыт. Суорун Омоллоон биһигини кытта тэҥҥэ остуол тула олорон сэһэргэһэр, көрдөөх бэргэн тылынанөһүнэн күллэрэрэ, ардыгар «хадьарыйан» да ылара үтүө өйдөбүл, сүдү оскуола, умнуллубат кэрэ кэм кэрэһитэ буола сылдьар. Музейбыт санаа хоту тутуллан, государственнай статуһу ылбытыттан, бу улахан үлэбитин көрбүт тас дойду, Россия дьоно, ыччаппыт көрөн-истэн, махтанан баралларыттан биһиги бары тэҥҥэ үөрэрбит. Бу тыһыынчанан кэлэр ыалдьыттарын Дмитрий Кононович ааҕа көрсөрө, экскурсия ыытара. Кини эппит этиилэрэ дириҥ ис хоһоонноох, ардыгар мөккүөрдээх, уҥатаала күлүүлээх буолаллара.
Улуу үлэһит! Улуу үлэһит! Маннык киһини былыр-былыргыттан сөҕө-махтайа, сэһэн-сэппэн оҥостоллоро. Дьэ кырдьык. Дмитрий Кононович туох баар санаата, күүһэ-уоҕа үлэҕэ эрэ анаммыт курдуга. Ол да иһин бу дойдуттан 99 сааһыгар барыар диэри норуотум эрэ туһа диэн айдаҕа-туттаҕа. Дмитрий Кононовичка суукка 24 чааһа кыра, кылгас, кэрэгэй курдуга. Сарсыарда күн ойуур кэтэҕиттэн кылбайа тахсыыта үлэтин күнэ саҕаланара. Бу биир күҥҥэ элбэх толкуй, былаан, сурук-бичик үлэтэ, дьону көрсүү, онтон да элбэх дьыала бииртэн-биир илим хотоҕоһун курдук субуллан олороро. Музейбыт бары өттүнэн дириҥ ис хоһоонноох, кэрэ буоларыгар кыһаллара. Оо, хаста-хаста экспозициятын уларыппатаҕай, тугу-тугу сыралаһан булбатаҕай! Биһиги тапталлаах суруйааччыбыт үйэтин тухары норуотун сайдарын туһугар Күкүр Уустуу уһаммыт киһибит, суруйан, оҥорон хаалларбыт үлэлэрин ыччат дьон үйэттэн-үйэҕэ өссө дириҥэтэн, үөрэтэн илдьэ барыахтара диэн эрэнэбит.
Раиса Кулаковская, Ленскэйдээҕи историческай-архитектурнай
«Доҕордоһуу» музейнай комплекс генеральнай директора
2006 сыллаахха «Чуораанчык» сурунаал 4 №-гэр бэчээттэммит ахтыыта, 2021 с.
IХ ОЛУГА – Суорун Омоллоон дьолун тааһа
Хас да идэни хайдах ситиспитэй?
П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолатыгар «Суорун Омоллоон дьолун тааһа» диэн хамсааһыннаахпыт. Оҕолор Суорун Омоллоон алмаас таас кэриэтэ күлүмүрдүүр дэгиттэр талаанын үөрэтэллэр, киһи буолан үүнэн-үрдээн тахсалларыгар туһаналлар. Суорун Омоллоон суруйааччы буоларын таһынан, кини – хаартыскаҕа түһэрээччи, драматург, худуоһунньук, кыраайы, фольклору үөрэтээччи, музейдары тэрийээччи, либреттист, учебниктар ааптардара, тылбаасчыт. Биир киһи хас да идэлээх. Ону барытын хайдах ситиспитэй? Ол туһунан Чөркөөх оскуолатын үөрэнээччилэрэ элбэхтик чинчийэллэр, үөрэтэллэр.
Владик Дмитриев, IV кылаас:
– Суорун Омоллоон «киһи дьолун төрдө – үлэ» диирэ. Ол иһин кини дьолун тааһа үлэ дии саныыбын. Итинтэн сирдэтэн суруйааччы дьикти талаанын туһунан үөрэттим. Музейбытыгар 1933 сыллаахха таһааттарбыт «Төрөөбүт тыл» анал босуобуйатын булан көрдүм. Латыынныы суруллубутун бастаан сатаан ааҕыа суохпун диэбитим, онтукам киһи иҥнибэккэ ааҕар эбит. Маҥнайгы кылаас үөрэнээччитигэр анаан суруйбут “Букубаарын” билигин көмө быһыытынан туһанабыт. Суорун Омоллоон сүрдээх үчүгэйдик уруһуйдуур эбит. «Өтөх», «Төрөөбүт балаҕаным», «Сайылык балаҕаным», «Түһүлгэ», «Ытык таҥаһа» диэн уруһуйдара музейга сыаналаах экспонаттар буолан тураллар. Кини хаартыскаҕа түһэрэрин сөбүлүүрэ. Ханна да сырыттар аппараатын тута сылдьар эбит. «Зенит-Е» фотоаппараата, таас негативтара, хаартыска бэчээттиир кумааҕытын ордуга – барыта музейбытыгар баар. Суорун Омоллоон олоҕун холобуругар мин тугу көрөбүнүй? Үлэһит киһи бэйэтин талаанын алмаас таастыы күлүмүрдэтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалыыр.
Алёша Петров, IV кылаас:
– Суорун Омоллоон дьолун тааһа дэгиттэр талааныгар, үлэһит сүрэҕэр баар. Киниэхэ дьол тааһын ким да утары уунан биэрбэтэх. Барытын бэйэтэ уһанан, үлэлээн, саха норуотугар дьол тааһын бэлэхтээбит. Суруйааччы айымньыларын уонна өс хоһооннору тэҥнии тутан үөрэттим. Оҕолорго анаан суруйбут тэттик кэпсээннэрэ үксэ норуокка этиллэр саха өс хоһоонноругар сөп түбэһэллэр. Холобур, «Доҕоттор» диэн кэпсээн — «ким доҕордоох – ол дьоллоох», «Бирээнньик толооҥҥо хайдах үүммүтэй?» — «ким үлэлиир – ол аһыыр», «Бээчэ бэргэһэтэ» – «киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай», «Мииккэ уол хайдах муммута» – «эдэртэн эйэтин, кырдьаҕастан сүбэтин» диэн өс хоһоонноругар сөп түбэһэллэр.
Бэлэмнээтэ Феврония Баева, алын кылаас учуутала,
П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолата, Таатта, 2021 с.
Суорун Омоллоон соргулаах санаата
«Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа сырдык санаа ордук݁ диэн» саха норуотугар өс хоһооно баар. Бу өс хоһоонуттан норуот бэрт өрдөөҕүттэн, үтүөҕэ, эйэҕэ баҕалааҕа, киниэхэ туһалааҕы барытын хайдах курдук күндүтүк сыаналыыра, хара санааны, хаан тоҕуутун абааһы көрөрө бэрт дьэҥкэтик көстөр.
Кэскил14.ру