Быйыл от ыйын 2 күнүгэр Россия Президенэ Владимир Владимирович Путин нуучча тылын уонна Россия норуоттарын тылларын харыстыыр государственнай политиканы олоххо киллэриигэ быһаччы сорудахтары бигэргэттэ. Ол туһунан сиһилии манна көр: http://www.kremlin.ru/acts/assignments/orders/80258.
Дойду Президенэ 2025 сыл от ыйын 11 күнүнээҕи 474 №-дээх Укааһа:
http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/HCM4ADyLOooRo7aqM253tzKJZdhkiAEC.pdf
Кырдьык, Ийэ тыл таһыма үйэ-саас тухары биир таһымынан турбата кимиэхэ барытыгар өйдөнөр. Холобурга ыллахха, биһиги, билиҥҥи кэммит дьоно, Сэбиэскэй кэминээҕи литературнай тылбытыттан тэйэн киирэн бардыбыт, бэл, оннооҕор саҥарыы саҥа тутулларын, суруйууга адьас үөйбэтэх-түөйбэтэх өйдөбүллэри, туттан кэлбит терминнэрбитин толоостук туттуу холобурдарын үөскэтэн-үөдүтэн сорох-сорохторун харааччы булкуйдулар. Ол үөрэхтээх-хаардаах интеллигенциябыт эйгэтиттэн таҕыста. Ол «саҥа киллэриилэри» аны туран тылы туттуу Сокуонугар «Тылдьыттары» оҥорон тарҕаттылар. Ол төһө сөптөөҕүн – кэм-кэрдии көрдөрүө турдаҕа. Кэм-кэрдии уларыйыыта кэлэрин күүтэн олорорбут хайдах даҕаны сатаммата көстөн турар буоллаҕа дии.
Итинник «уларыйыылар» төлө көтөн киирэллэрэ көмүскэниини тэрийэри эрэйэр дии саныыбын. Ону мин Өрөспүүбүлүкэбит бэчээтин бүгүҥҥү үлэтиттэн, инициативатыттан көрөбүн. Маныаха толору хоруйу биэрэр дии саныыбын – «Кэскил» хаһыат сыһыарыытын «Бэлэм буол» сурунаалы.
Бу олус диэн наадалаах таһаарыы. 2021 сыл ахсынньы 29 күнүгэр СӨ сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтээн көрөр Федеральнай сулууспа управлениетыгар регистрацияламмыта, ол кэмтэн ыла тохтоло суох «Кэскиллээх олоххо #БэлэмБуол» диэн олус сөптөөх хайысхаҕа ыҥырар дии саныыбын.
«Бэлэм буол» сурунаалы, ким барыта бэйэтин үйэтин кытары сибээстиир буоллаҕа дии, кини үөскэппит үтүө үгэстэрин утумнааччы, ону таһынан саха норуодунай суруйааччыта Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа барахсан сылаас-сымнаҕас, муударай өйүн-санаатын иҥэриммит, кини килбиэннээх аатын-суолун өрө тутан иһэр сурунаал курдук көрөбүн мин бу – «Бэлэм буол» сурунаалы. Төһөлөөхтүк баҕардылар этэй биһиги аҕа көлүөнэ суруйааччыларбыт – Сэмэн, Софрон Даниловтар, Далан, Болот Боотур уо.д.а. Кинилэр тыыннаах бэйэлэрэ бааллара буоллар төһө үөрүөхтэрэ эбиттэрэ буолла.
Ити үтүө тардыстыыны өр сылларга көҕүлээбит, биһиги көлүөнэ дьон эдьиийбит диэн өрүү ытыктыы ааттыыр киһибит Нина Иннокентьевна Протопопова «Кэскил», «Юность Севера» хаһыат историятыттан диэн кинигэтэ 2001 сыллаахха тахсыбыта. Көр, ону санатар цитатаны кини кинигэтиттэн ылан «Бэлэм буол» сурунаал 2026 сыл муус устар ыйынааҕы нүөмэригэр киллэрбиттэрэ тугун баҕас үчүгэйэй?!
Онно Нина Иннокентьевна этэр: «В.В. Терешкова«Бэлэм буолга» 1967 с. алтынньыга ыыппыт эҕэрдэ суругун мин ССРС Верховнай Советын үһүс сессиятыгар блокнокка суруйтаран ылбытым», – диэн олус наадалаах информацията бэчээттэммит.
Ити курдук, дөрүн-дөрүн «Бэлэм буол» сурунаалга ааспыт кэми өйдөтөр-санатар, бүгүҥҥү кэм соругун билиһиннэрэр информационнай колонкалар (ыстатыйалар) бэриллэллэрэ сурунаал суолтатын, кыаҕын уонна көмүскэллээх буоларын хааччыйар дии саныыбын. Холобурга ыллахха, Ольга Ивановна Семенова («Сахабэчээт» государственнай автономнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта) «Күндү оҕолор!» диэн ыҥырыылаах ыстатыйатыгар этэр: «Биһиги «Бэлэм буолбутугар», «Кэскилбитигэр» эмиэ олоххо курдук араас дьылаҕалаах дьоннор бааллара. Кинилэр ортолоругар үгүс үтүө дьон үлэлээн ааспыт буолан, бу бүгүн эн саҥа страницаны аһан олороҕун.
Ордук чорботон 4 киһини ааттыахпын баҕарабын. Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа, Нина Иннокентьевна Протопопова, Варвара Николаевна Угарова, Екатерина Анатольевна Третьякова», – диэн оруннаахтык этэр уонна Нина Иннокентьевна Амма Аччыгыйын туһунан: « … Ол кини сырдык сабыдыала төһөөҥҥө диэри тиийиэ буолуой?!» диэн этиитин холобурдуур.
Дьэ, кырдьык, биһиги норуоппут үөскэппит үтүө үгэстэрин, о иһигэр Амма Аччыгыйын сырдык мичээрин сыдьаайын төһө уһуннук инники күөҥҥэ туттуохпутуй?!
Бүгүҥҥү «Бэлэм буол» сурунаал үлэһиттэрэ ити этиллэр хайысханы дириҥник өйдүүллэр. Бэл улахан киһи интэриэһин тардар ис хоһоонноох таһаарыылары сурунаал редакцията оҥордо, олохтоото. Бүгүҥҥү оҕолор – Өрөспүүбүлүкэбит бары улуустарын историяларын, кэрэхсэбиллээх өрүттэрин, үтүө дьыалалары төрүттээбит дьоннорун-сэргэлэрин олус үчүгэйдик дириҥник хоруйан көрдөрөр сурунаал Аналлаах нүөмэрдэрин туттулар. Хаһан даҕаны итинник энциклопедическэй төрүккэ олоҕурбут, кэрэхсэбиллээхтик Ийэ тылынан суруллубут сурунааллары урукку сылларга туппатахтара, билигин ол билии-көрүү илиилэрин иһигэр баар буолла, үчүгэй буолбат дуо?! Ону түмтэххэ, үөрэттэххэ, оҕоҕо тиийимтиэ оҥоруу олус улахан көрдөбүлү эрэйэр эрдэҕэ дии, санаан да көрдөххө. Олору – Өрөспүүбүлүкэбит бүгүҥҥүтүн сатабыллаахтык билиһиннэрии, арааһа, элбэх түбүгү-садьыгы, билиини-көрүүнү эрэйэн эрдэҕэ буолуо дии саныыбын. Ити иһин «Бэлэм буол» коллективыгар олус диэн ис сүрэхпиттэн махтанабын.
Бу сурунаал үлэтин ити курдук хантан билэҕин диэн ыйытар буоллахтарына – «Бэлэм буол» сурунаалга тахсыылаахтык үлэлиир Матвеева Сардаана Анатольевнаны билэбин. Редакцияҕа тиийдэрбин эрэ кэһиилээх олорор буолар, ол – «Бэлэм буол» саҥа нүөмэрэ! Мин ону ытыс үрдүгэр түһэрэн ылабын, дуоһуйа ааҕабын, ардыгар бэйэм да суруйууларбын көрсөбүн. Үөрэбин. Астынабын уонна ол «Бэлэм буол» сурунааллары биһиги аймах сиэн оҕобутугар Алиса Болдовская диэн киһиэхэ ыытабын, ону кини ааҕар, мунньар.
Ити курдук бүгүҥҥү «Бэлэм буол» үс саҥа нүөмэрдэрин тутан олоробун. Олортон биир нүөмэрэ Малтааны диэн тэҥ ааттаах нһилиэктэргэ анаммыт. Үчүгэйэ диэн баар – оҕолор нэһилиэктэрин тустарынан кэпсииллэр, бэйэлэрин эт саастыылаахтарыгар төрөөбүт нэһилиэктэрин олус үчүгэйдик. Оҕо бэйэтин тылынан тиэрдэллэрэ баар ээ үчүгэйэ!
Иккис ылбыт сурунаалым буоллаҕына «Нөөрүктээйи ситимэ» диэн хайысханы тутуһан, бүгүҥҥү олохторун-дьаһахтарын, онно туох үчүгэй, кэрэхсэбиллээх баарын кэпсииллэр.
Үһүс сурунаал Бөтүҥ нэһилиэктэрин туһунан буолан таҕыста. Олус бэрткэ кэпсииллэр эбит, киһи кэрэхсээн ааҕар. Аны туран, ыам ыйа – Иэйэхсит ыйа буоларын туһунан олус үчүгэй информация бэчээттэммит. Аны өссө биир суол киһи кэрэхсиирэ баар – ол норуодунай суруйааччы Николай Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» диэн сэһэниттэн быһа тардан билиһиннэрбиттэр. Олус үчүгэй ньыма дии саныыбын.
«Бэлэм буол» сурунаал ыам ыйынааҕы бу нүөмэрэ «Эн олоҕуҥ – бэйэҥ илиигэр» диэн рубриканан түмүктэнэр. Онно оҕолор олох туһунан, дьоҥҥо сыһыан туһунан олус сөптөөх өйдөбүллэри этэллэр эбит: «Мин чиэһинэй дьону ытыктыыбын. Кырдьыгы хайдах баарынан кэпсиир санаалаах сылдьабыт», – диир ээ биир оҕо – ити рубрикаҕа!
«Бэлэм буол» сурунаал коллектива судаарыстыбаннай тылы, үгэһи сайыннарыы суолун эр хааннаахтык солоон, мин санаабар, олус сөптөөхтүк үлэлээн-хамнаан иһэр диэн санаабын бигэргэтээри ити бэрт ырааҕынан эргийэн эттим. Арай биһиги аҕа саастаахтар, ол иһигэр учууталлар, төрөппүттэр кыттыыбыт, тылынан-өһүнэн көмөлөһүүбүт эрэйиллэр дуу дии саныыбын. Бачча үчүгэйдик тахсар «Бэлэм буолбутун» өйүөххэйиҥ» диэн санаанан түмүктүөхпүн баҕарабын.
Сэмэн Тумат, саха норуодунай суруйааччыта
От ыйын 28 күнэ 2026 с.