Мин эһиэхэ төрөөбүт Кыыс Аммабыт устун сэттэ күннээх экспедицияҕа баран кэлбитим туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.
«Амма оскуолаларын эдэр чинчийээччилэрэ» диэн бырайыак иһинэн Амма улууһун араас оскуолаларыттан сэттэ үөрэнээччи буолан сырыттыбыт: Горбач Виктор (7 кылаас, Амма 2 №-дээх оскуолата, салайааччы Аргунова У.М.), Лобанов Айаал, Петров Владик (Х кылаас, Амматааҕы лиссиэй, салайааччы Быстрова А.В.), Кузьмин Вася (XI кылаас, Амма Наахара орто оскуолата, салайааччы Яковлев В.А.), Иванов Айдын (Х кылаас, Бөтүҥ орто оскуолата, салайааччы Иванова М.Д.), Петров Айтал (VII кылаас, Болугур орто оскуолата, салайааччы Пахомова Н.В.) уонна мин, салайааччым Алексеева А.С.
Сэттэ күннээх экспедициябытын биһиги лиссиэйбит география учуутала Алена Вячеславовна Быстрова, Амматааҕы эдэр туристар станцияларын дириэктэрэ Николай Николаевич Николаев, иитээччи Григорий Дмитриевич Попов, станция үлэһитэ Роман Иванович Шишигин иилээн-саҕалаан илдьэ сырыттылар.
Биһигини кытта Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын криолитозона биологическай проблемаларын институтун младшай научнай үлэһитэ Филиппова Виктория Афанасьевна, институт старшай научнай үлэһитэ, биологическай наука кандидата Андреева Сахая Николаевна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын научнай-үөрэтэр киинин лаборант-чинчийээччитэ Седалищева Саргылана Николаевна, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ естественнай наукаларын институтун озероведение лабораториятын сэбиэдиссэйэ Трофимова Тамара Петровна уонна «Тэтим» араадьыйаттан Степанова Татьяна Тарасовна сырыттылар.
Амматтан лиссиэйбит автобуһугар аспытын, тэрилбитин, 2 катамараммытын тиэнэн, Бэстээххэ айанаабыппыт, аара куораттарбытын ылбыппыт.
Бу экспедицияны Амма улууһун дьаһалтата уонна биир дойдулаахтарбыт урбаанньыттар Руслан Еремеевич Федотов, Афанасий Павлович Алексеев үбүлээн, уматыгынан, тэрилинэн, аһынан-үөлүнэн хааччыйдылар.
Аллараа Бэстээххэ биһигин өйөөбүт спонсордар көмөлөрүн ылан, автобуспутунан Үөһээ Аммаҕа диэри айаннаатыбыт. Уопсайа 10 чаастан ордук айаннаатыбыт. Онтон Үөһээ Амматтан Өнньүөскэ диэри 390-тан тахса км Амма өрүһүнэн уһуннубут. Икки катамараннарбытыгар мотор холбонон айаннаабыппыт.
Сорох сирдэргэ чычаас буолан, онно мотору умулларан эрдиинэн эрдэн устубуппут. Сүүрүктээх баҕайы сирдэрдээх этэ. Онно айанныыр ыарахаттардаах соҕус эбит. Бу мин олохпор тургутуу кэриэтэ буолла диэтэхпинэ сыыспаппын. Биһиги Кузьмин Васялыын катамаран иннигэр эрдиинэн эрдинэн, кутталлаах таастартан анньынан айаннаабыппыт. Кэннигэр пассажир буолан олоруохтааҕар, иннигэр эрдиилээх олорон айанныыр быдан үчүгэй эбит. Эрэһиинэ катамаран хас биирдии туора хамсаныытын эрдиинэн көннөрөн иһэҕин. Пассажирдар иннилэригэр эппиэтинэстээх буоларын туспа тиритии-хорутуу буоларын өйдөөтүм.
Амма өрүс кытылыгар «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит үүнээйилэри, көтөрдөрү көрдүбүт. Холобур, биэрэккэ хара кыталыктары көрөн соһуйдубут. Бары да үөрүү-көтүү бөҕө буоллубут. Кинилэр иккиэлэр этэ, бэйэлэрэ харалар, оттон төбөлөрө маҥан. Саха Сиригэр сымыыттыы, төрүү-ууһуу кэлбиттэр эбит. Японияҕа, Кореяҕа, Кытайга кыстыыллар диэн аахтым. Бу ураты көтөрдөр ааттарынан «Хара кыталык» диэн Иван Гоголев романа баарын билэбин. Онно хара кыталык муударас, дириҥ билии, өркөн өй бэлиэтэ буолар диэн санаа этиллэр.
Лээги очуостарыгар былыргы үйэтээҕи уруһуйдары, үс тарбахтаах үҥкүүлүү сылдьар булчут ойуутун көрбүппүт. Учуонай быһаарбытынан, бу «Үҥкүүлүүр булчут» диэн ааттанар петроглиф. Кини сирэ-уота булдунан баайын иһин айыыларга махтанан үҥкүүлүүр. Ол эрэн тоҕо үс тарбахтааҕый? Бу кистэлэҥи таайа иликпит.
Өссө биир кэрэхсэбиллээх сэдэх түгэн Т.Т. Степанова өрүс кытылыгар былыргы муора олохтооҕун – трилобит суолун хаалларбыт тааһын булла. Ити тааһын биһиги лиссиэйбитигэр бэлэхтээтэ. Учуонайдар бу таас хас саастааҕын радиоуглероднай анализка ыытаары ыллылар, сотору кэминэн хас саастаах таас буоларын билиэхпит. Хас да сүүһүнэн мөлүйүөн сыллар анараа өттүгэр планетабыт палеозойскай эрабыт түҥ былыргы муора олохтооҕо, бу манна трилобит уста сылдьыбыта киһини сөхтөрөр.
Экспедиция оҕолоро наука үлэһиттэрин кытта 4 хайысханан чинчийиилэри оҥордубут.
Бастакынан, гидрохимия уонна уу экологията, ол түмүгэр өрүс сүнньүн морфометрическай кээмэйэ оҥоһуллар. Иккиһинэн, гидроботаника – уу үүнээйилэрэ. Үсүһүнэн, ботаника. Төрдүһүнэн, орнитология уонна былыргы суруктары чинчийии.
Доҕорум Айаал Лобанов катамараҥҥа устан да иһэн Амма уутун химическэй анаалыһын, уопутун, илдьэ сылдьар лабораториятыгар оҥорон, тохтоло суох үлэлээтэ.
Салайааччыбар, эдэр туристар станцияларын дириэктэригэр Николай Николаевичка олус махтанабын. Киниттэн айан устата айылҕаҕа, өрүскэ хайдах сылдьарга элбэҕи көрөн үөрэнним, кини сүбэтин барытын бэйэбэр иҥэринним, катамаран салайарга үөрэнним.
Катамараннарбытыгар сэттэ күннээх аһыыр аспытын, палаткаларбытын, тэриллэрбитин тиэнэн айаннаатыбыт. Биһиги катамараммытыгар олорсубут Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын чинчийээччитэ Саргылаана Николаевна Седалищева уонна биология наукатын кандидата Сахая Николаевна Андреева «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит көтөрдөрү, үүнээйилэри көрбүт сирдэрин, координаталарын сурунан, бэлиэтэнэн иһэллэр эбит. Кинилэр айылҕаны хайдах чинчийэллэрин, кэтииллэрин көрөн тэҥҥэ үөрэннибит.
Хотойдору, уйалаах мэкчиргэни, таас хараҥаччыларын көрөн Саргылаана Николаевнаны кытта уйаларын аахтыбыт. Учуонайдары кытта «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит камнеломка диэн үүнээйини көрдөөн-көрдөөн ойуулаах хайабыт анныгар үүммүтүн көрөн үөрдүбүт. Бу үүнээйинэн былыр носорогтар аһылыктана сылдьыбыттар диэн кэпсээбиттэрэ учуонайдар.
Лээгигэ тохтоон, биһиги экспедициябытын спонсордаабыт Руслан Федотов төрөөбүт түөлбэтин көрдүбүт, кини кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын биллибит, көспүт дэриэбинэ историятын кэпсиир түмэли сэргии көрдүбүт уонна Лээгигэ күнү-дьылы кэтиир станция үлэһиттэрин кытта көрүстүбүт, кинилэр үлэлэрин билистибит.
Лээги сирин ааһан баран кытылга дьон сылдьарын көрөн тохтообуппут, эмиэ биһиги айаммытын үбүлээбит Афанасий Алексеев буолан биэрдэ. Соһуччу көрсүһүүттэн олус үөрдүбүт. Киэн туттар биир дойдулаахпытын кытта илии тутуһан дорооболостубут, кини биһиэхэ ханна да суох ыраас дьэҥкир уулаах Аммаҕытын куруук харыстааҥ, кинини үөрэтэргитин, чинчийэргитин биһириибин диэтэ. Маннык умнуллубат көрсүһүүнү бииргэ хаартыскаҕа түһэн үйэтиттибит.
Дьэ онон сэттэ күннээх айаммыт түмүктэннэ. Амма өрүс тыытыллыбатах айылҕатын сэргии көрдүбүт, ыраас дьэҥкир уутугар сөтүө бөҕөтүн сөтүөлээтибит, палатканан хоно сытан оонньуу бөҕө, хамаанданан күрэхтэстибит, сибиэһэй балык миинэ бөҕө истибит. Бары сирэйбит харааран тииспит эрэ маҥхайан көстөр буолан кэллибит. Дьиэбэр кэлбиппэр ийэм күн уота сиэбит тобукпун көрөн баран «оо, буспут хобуорас курдук буолбуккун дии» диэн күлбүтэ аҕай.
Саҥа үөрэх дьылыгар бу сылдьыбыт экспедициябыт түмүгүнэн табаарыстарым «Инникигэ хардыы» научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ кыттарга араас тиэмэлэри, учуонайдар хайдах үлэлииллэрин көрдүлэр.
Бу экспедиция миэхэ тугу биэрдэ? Бастатан туран, Амма перекаттарыгар катамараны сатаан салайар буоллум. Иккиһинэн, сэдэх көтөрдөрү, хара кыталыктары, хотойдору илэ харахпынан көрдүм. «ֿКыһыл кинигэҕэ» киирбит үүнээйилэри биллим. Үсүһүнэн, Лээги хайаларын петроглиф ойууларын сөҕө көрдүм. Хас да сүүс мөлүйүөн саастаах муора олохтооҕо, сэдэх булумньу, трилобиттаах тааһын интэриэһиргээтим.
Айаннаан иһэн урут умайбыт тыалар курус көстүүлэрин өйдөөн көрдүм. Айылҕабыт олус кэбирэх буоларын өйдөөтүм.
Түмүкпэр бу экспедицияны тэрийбит үөрэнэр лиссиэйбэр, улуус дьаһалтатыгар, улуустааҕы үөрэх салаатыгар, эдэр туристар станцияларыгар, биир дойдулаахтарбытыгар Р.Е. Федотовка, А.П. Алексеевка экспедиция хамаандатын аатыттан барҕа махталбын тиэрдэбин.
Өркөн СОЛДАТОВ, IX кылаас,
Л.В. Киренскэй аатынан Амматааҕы лиссиэй