Бүгүн Пионерия күнүгэр Саха сирин биир чаҕылхай пионерын, хорсун уонна кырдьыксыт Сима Сергеевы ахтан-санаан ааһабыт.
Сима бу орто дойдуга уон биир эрэ сыл олорбута. Уон биир сыл олорбут киһи диэтэххэ, кини аата күн бүгүнүгэр диэри умнуллубат. Сима Сергеев туһунан «Бэлэм буол» пионерскай хаһыакка араас сылларга бэчээттэммит ыстатыйалары булан ааҕыахха сөп. Ол ааҕан тугу билбиппин эһиэхэ кэпсиэхпин баҕарабын.
Сима 1930 сыллаахха төрөөбүтэ. Ийэтэ Варвара Михайловна – холкуос үлэһитэ, аҕата Николай Романович – нэһилиэк сэбиэтин сэкэритээрэ, суоччута. Сима Сергеев намыһах уҥуохтаах, этиргэн, хап-хара сытыы харахтаах, болҕомтолоох уол эбит. Мэлдьи ып-ыраастык таҥнар, уруокка, табаарыстарыгар болҕомтолоох, дьоҥҥо эйэҕэс сыһыаннаах эбит. Уһанарын олус сөбүлүүрэ: араас маллары, оонньуурдары, бэл, сэрии сэптэрин макеттарын оҥороро үһү. Кыһынын убайынаан хаҥкы оҥостон тэбэллэрин таптыыра.
«Бэлэм буол» хаһыат 1966 с. муус устар 10 күнүнээҕи 30-35 №-гэр С. Федоров «Сиимэ» диэн улахан ыстатыйаны бэчээттэппит. Онно ааптар маннык суруйбут: «Ньукулай Сергеевтээх оскуолаҕа чугаһаан, Одьулуунтан Уорҕаҕа көһөн кэлбиттэр. Сима сааһыгар харахтыы илик оскуолатын дьиэтин манна дьэ көрбүтэ. Сима үчүгэй үөрэнээччи буолан, учууталларыттан хайҕанан эрэр. Былырыын аҕата уонна убайа Валерка ханныктык эмэтик да буоллар ааҕарга, суруйарга үөрэммит буоланнар, кини уруогар чэпчэки курдук. Ыалдьыт сырыттар эрэ, хоһоон аахтараллар. Кини кыбыстан сыыһа-халты ааҕан бобуллаҥныыр. Хата, ол оннугар убайын кытта отоннуу дуу, моҕотойдуу дуу бардаҕына, сыгынах үрдүгэр тахсан туран, ис иһиттэн тэбиэриһэн ааҕан чоргуйарын сөбүлүүр. Хойут улааттаҕына, кини убайынааҕар ордук сытыы, күүстээх, өйдөөх киһи буолуо дииллэр. Маны Сиимэ иһигэр сөбүлээбэт. Убайа киниттэн биир эрэ сыл аҕа уонна уҥуоҕунан бэрт дуона суоҕунан төбөтө чорбойор. Тустан, сырсан көрдөхтөрүнэ, убайа – баҕар кинини хомотумаары буолуо – мэлдьи кыаттаран иһэр, Сиимэ убайын олус ытыктыыр«.
Мин бу ыстатыйаны суруйа сылдьан Сима Сергеев бииргэ төрөөбүт убайа Валерий Николаевич кыыһын Нина Сергееваны кытта төлөпүөнүнэн сибээстэһэн кэпсэтэ сырыттым. Нина аҕата суоппар, тырахтарыыс, электрик, сварщик, токарь идэлэрин баһылаабыт. Рационализатор быһыытынан элбэх саҥа солун тэриллэри оҥорон таһаарбыт. Кэргэнэ Ирина Ильинична учуутал эбит. Кинилэр үс оҕоломмуттар.
Сима Сергеев Чурапчы оройуонун Хадаар нэһилиэгин Уорҕа диэн сиригэр 1942 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр, уон биир саастааҕар, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр көрдөрбүт дьоруойдуу быһыыта билигин даҕаны биһиэхэ, билиҥҥи көлүөнэҕэ, холобур буолар. Ол күн холкуостаахтар дьоннорун уоттаах сэрии толоонугар атаара мустубуттар. Ол кэмҥэ уоруйах-бандьыыт холкуос арыытын уора киирбитигэр 11 саастаах Сима түбэһэ түһэр. Ас-үөл суох, сут-кураан кэмигэр бандьыыт Симаҕа арыы биэрэ сатыыр. Кини онно сөбүлэспэт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Ийэ дойду көмүскэлигэр хара көлөһүннэрин тоҕон үлэлии сылдьар холкуоһун дьонун туһугар туруулаһар, уоруйах бандьыыт уорар-талыыр хара дьайы утары турунар. Ол күн 11 саастаах пионер уол бандьыыт хааннаах илиититтэн суорума суолламмыта.
Сима Сергеев хорсун быһыыта кини чиэһинэйиттэн, кырдьыксытыттан тахсыбыта. Кини аата Пионердар Бүтүн Сойуустааҕы Бочуот кинигэтигэр киирбитэ, «Герои-пионеры» летописка кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубута. Үөрэммит, хорсун быһыыны оҥорбут Уорҕатыгар пааматынньык турар, Чурапчыга уонна Хадаарга Сима Сергеев аатынан уулуссалар бааллар.
Биһиги оскуолабыт Сима Сергеев аатын үрдүктүк тутар. Оскуолабыт музейа Сима Сергеев аатын сүгэр. Герой-пионерга аналлаах туспа стендэ баар.
– Сима Сергеев 11 эрэ сыл олорон ааспыт олоҕун туһунан кэпсиирбитигэр «Бэлэм уол» оҕо хаһыатыгар бэчээттэммит ыстатыйалар олус туһалыллар. 1972 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр 58 нүөмэригэр тахсыбыт ыстатыйаҕа уолчаан хорсун, чиэһинэй уонна дьоҥҥо эйэҕэс майгытын туһунан ааҕыахха сөп. «Бэлэм буол» диэн хаһыат аата эрэ буолбатах – бу биһиги историябыт. Сима Сергеев аата, кини хорсун быһыыта «Бэлэм буол» хаһыат нөҥүө сырдатыллан, суруллан үгүс көлүөнэ ыччат өйүгэр-санаатыгар, сүрэҕэр иҥпитэ. «Бэлэм буол» көмөтүнэн Сима Сергеев аата умнуллубат, кини холобура көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр. Сима Сергеев туһунан «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйалар көмөлөрүнэн кини хорсун быһыыта, чиэһинэй майгыта, оскуолаҕа үөрэниитэ, уопсастыбаннай олоххо кыттыыта – барыта толору сырдатыллыбыта. Бииргэ үөрэммит оҕолоро, үөрэппит учууталлара, убайа ахтыылара оччотооҕу пионердар холобурдара бүгүн да суолталааҕын көрдөрбүтэ. С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолатын Сима Сергеев аатынан музейыгар бу ыстатыйалар барыта хараллан сыталлар, истиэндэлэргэ ыйанан тураллар, – диэн кэпсиир оскуолабыт музейын үлэһитэ Елена Семеновна Харитонова.
Биһиги геройбут Сима Сергеев аата бу күҥҥэ диэри ааттана сылдьарыгар улахан көмөнү оҥорбут, кини аатын үйэтиппит «Бэлэм буол» хаһыакка дириҥник махтанабыт. Елена Семеновна Харитонова эппитин курдук,хас биирдии саһарбыт илиис – бу история тыыннаах туоһута».
Сайаана ФЕДОРОВА, VI кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы