Чурапчы улууһун С.К. Макаров аатын сүгэр гимназия иһинэн үлэлиир «Тумус кыһа» медиа киин оҕолоро бу сырыыга баай устуоруйалаах П.Н. Сокольников аатын сүгэр киин балыыһаҕа ыалдьыттаатыбыт. Балыыһа кылаабынай бырааһын Николай Сергеевич Сивцевы кытта көрсөн ирэ-хоро кэпсэттибит.
– Николай Сергеевич, Чурапчы киин балыыһатын историятыттан кылгастык сырдатыаҥ дуо?
– Чурапчы улууһун киин балыыһата 1900 сыллаахха тэриллибитэ. Оччолорго бастакы саха бырааһа П.Н. Сокольников Боотуруускай улууска губернатор Скрипицын уурааҕынан 5 куойкалаах балыыһа арыйар. Онтон ыла биһиги улууспутугар доруобуйа харыстабылын историята саҕаламмыта. Быйыл муус устар 1 күнүгэр губернатор уурааҕа тахсыбыта 126 сыла буолла.
П.Н. Сокольников сүрдээх элбэх профилактическай үлэни оҥорон саҕалыыр. Баайдары эрэ буолбакка, боростуой дьону эмиэ эмтиир. Оччолорго профилактическай үлэ диэн суох. Хас биирдии дьон барыта тус-туспа алаастарынан, буор муосталаах балаҕаҥҥа олорор кэмнэригэр, билэргит курдук, элбэх сэллик ыарыыта баар этэ, ол аата «туберкулез» диэн ыарыы. Трахома күүскэ туран, үгүс киһи көрбөт этилэр. Оннук кэмҥэ доруобуйа харыстабылын эйгэтэ тэриллэн, итинник курдук ыарахан ыарыылары эмтиир буолбуттара.
– Билиҥҥи кэмҥэ хас үлэһиттээх, хайдах үлэлээн олороҕутуй?
– Билигин балыыһа барыта 453 үлэһиттээх, ол иһигэр 65 быраас, 120 сиэстэрэ, 100 кэриҥэ младшай медицинскэй персонал, повардар, тех. үлэһиттэр уонна суоппардар. Балыыһа Чурапчы киинигэр эрэ баар буолбатах: улуус 17 нэһилиэгэр врачебнай амбулаториялар, фельдшерскэй-акушерскай пууннар үлэлииллэр. Онон испэсэлиистэринэн толору хааччыллан олоробут.
2022 сылтан Дьокуускай куорат медицинэ колледжын филиала арыллан, үлэлээн саҕалаабыта. Былырыын бастакы хараҥаччыларбыт үөрэнэн бүтэн, оройуоммутугар үлэ булан, үлэлии сылдьаллар. Эрдэ санитаркалыы сылдьыбыт кыргыттарбыт, бэйэбит оҕолорбут, дойдуларыттан ырааппакка үөрэннилэр.
Быйылгы сылга 2 группа фельдшердэр уонна өссө биир группа сиэстэрэлэр үөрэхтэрин бүтэриэхтээхтэр. Онон фельдшердэринэн быйыл толору хааччыллыахтаахпыт. Кинилэр Алаҕарга, Мугудайга, Улахан Күөлгэ, Мырылаҕа ананыахтара.
Быйыл колледжпытыгар тиис фельдшерын үөрэҕэ арыллыахтаах. Номнуо туттарсыы буолаары турар. 2 сыл 11 ый үөрэниэхтээхтэр. Бу хайысхаҕа, өр кэпсэтии кэнниттэн, күүскэ туруорсаммыт, манна миэстэтигэр үөрэтэр кыахтаныахпыт. Онно 10 бюджетнай целевой миэстэ уонна 5 төлөбүрдээх миэстэ баар буолуоҕа. Манна миэстэтигэр практикаларын ааһар кыахтаахтар. Эбии стоматологическай тэриллэри ылыахпыт, кабинеттары арыйыахпыт. Онон баҕалаах оҕолор баар буоллахтарына туттарсыҥ диэн ыҥырабыт.
– Ханнык бырайыактары чорботон үлэлэтэҕитий?
– Кэлиҥҥи сылларга «пациентоцентричность», «клиентоцентричность» хайысхаларга болҕомто уурабыт. Ол эбэтэр хас биирдии киһиэхэ үтүө сыһыан баар буолуохтаах диэн күүскэ үлэлиибит. Балыыһаҕа кэлэр киһиэхэ ким даҕаны куһаҕаннык сыһыаннаһыа суохтаах, этика диэн тылы тутуһуохтаахпыт. Дьон сөптөөх медицинскэй өҥөнү ылалларын ситиһэбит. Ол өттүтүнэн көрөр буоллахпытына, «Бережливое производство» бырайыагын киллэрэбит. Оннук гынан барытын цифровой оҥоробут – «ArchiMed+» бырагырааманан үлэлиибит. Былырыын Москва куорат Доруобуйа харыстабылын научнай-чинчийэр институтуттан кэлэн биһиги балыыһабытыгар «Стимул» диэн аудит ыыппыттара. Онон сирдэтинэн, үлэбит саҥалыы сайдан, эбии күүһүрэн, дьон туһугар үлэлии-хамсыы олоробут.
– «Доруобуйа» национальный бырыайыагынан Чурапчы улууһа тугу туһанна?
– Россия президенэ Владимир Владимирович Путин стратегическай укааһынан «Бүтүн Россиятааҕы народнай фронт» бырагыраама киирэн, 2020 сыллаахтан национальный бырайыактар олоххо киирбиттэрэ. Доруобуйа харыстабылыгар «Здравоохранение» уонна «Модернизация первичного звена здравоохранения» диэн бырайыактар киирбиттэрэ. Ол чэрчитинэн амбулаториялар, поликлиникалар тутуулара, сайдыылара саҕаламмыта.
Бу бырайыак иһинэн биһиги саамай кэтэһиилээх поликлиникабыт тутуллан үлэҕэ киирдэ. 2024 сыллаахха арыллан, быйыл иккис сылын олус үчүгэйдик үлэлии турар.
Эрдэ балыыһабыт барыта архам-тархан үлэлии олорбут буоллаҕына, билигин барыта биир миэстэҕэ түмүллэн, ыарыһах бырааска кэллэҕинэ обследованиелары барытын миэстэтигэр ааһар кыахтанна. Национальный бырайыак чэрчитинэн биһиэхэ саҥа врачебнай амбулаториялар тутулуннулар. 2022 сыллаахха Бахсы нэһилиэгэр киирбитэ, онтон Арыылаахха тутуллубута, 2024 сыллаахха Дириҥҥэ баар буолбута. Быйыл Кытаанах нэһилиэгэр тутууну саҕалаан эрэбит.
Ону таһынан магнитно-резонанснай томограф диэн сүрдээх улахан, ханнык да улууска суох оборудование кэлбитэ.
Кэлиҥҥи сылларга улууска элбэх саҥа технология үлэҕэ киирдэ. Бэйэм хирург-травмотолог идэлээх буоламмын, дьоҥҥо көмө оҥоһуллуохтаах диэн өйдүүбүн. Бастатан туран лапароскопическай стойка ылбыппыт. Быйыл хирург быраас Илья Владимирович Казань куоракка эбии үөрэнэн кэлбитэ. Билигин лапороскопически муҥурдааҕы эпэрээссийэлиибит. Ону таһынан, малоинвазивнай эпэрээссийэлэр оҥоһуллар буоллулар. Сото, сарын, буут уҥуоҕа тоһуннаҕына, стержень угаммыт эпэрээссийэлиибит. Оннук штифт турдаҕына киһи бэйэтин атаҕар үктэнэн хааман барар. Ону таһынан иэччэхтэрэ тостубут кырдьаҕастарга эндопротез оҥорор буоллубут. Кэнники икки сылга 9 ыарыһахха көмө оҥордубут. Эрдэ маннык эпэрээссийэ оҥоһуллубат этэ.
Оттон «Модернизация» бырагырааманан 2023 сыллаахха «Флюмамм» диэн автобус кэлбитэ. Бу передвижной медицинскэй комплекс буолар. Онон автобуһунан нэһилиэктэринэн сылдьан, сылга иккитэ баран флюорографияҕа, маммографияҕа түһэрэбит.
– Диспансеризация диэн тугуй? Нэһилиэнньэ диспансеризацияны тоҕо ааһыахтааҕый?
– Россия Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин 168н №-дээх бирикээһинэн хас биирдии киһи бэйэтин доруобуйатын профилактикаланыахтаах диэн. Ол профилактика чэрчитинэн, киһи хаанын баттааһынын, хаанынан сахарын, глюкозатын, холестиринын бэрибиэркэлиибит уонна доруобуйаҕа кутталы эрдэттэн сэрэтэр үлэни ыытабыт.
40 сааһыттан тахсыбыт киһи диспансеризацияны булгуччу ааһыахтаах. Тоҕо диэтэххэ, билигин сүрэх, тымыр ыарыылара элбээтэ. Кэнники кэмҥэ аспыт-үөлбүт уларыйан наһаа элбэх углевод, фастфуд сиибит, ол иһин сахарнай диабет наһаа элбэх.
Киһи доруобуйата балыыһаттан эрэ тутулуктаах диэн буолбатах. Быраастар баар, үөскээбит ыарыыны булан эмтиибит, сэрэтэбит. Киһи бэйэтин доруобуйатыгар эппиэтинэстээх, болҕомтолоох буолара ирдэнэр, күннээҕи олоҕор аһыыр аһын, чөл олоҕу тутуһуохтаах.
Быйыл диспансеризацияны 1990-1993 сыллаах төрүөх дьон бара сылдьаллар. Бачча киһини көрүөхтээхпит диэн былаан биэрэллэр. Ол бастакы түһүмэҕинэн профилактическай медосмотрдар буолаллар. Ол кэнниттэн кэлэн көрдөрө илик дьоҥҥо барыларыгар эрийэн, ыҥырабыт, диспансеризацияны баралларын ирдиибит.
– Николай Сергеевич, улууспутугар демография туруга хайдаҕый?
– Уопсайынан, Уһук Илиҥҥи региоҥҥа демография статистикатынан, Саха Сирэ үчүгэй көрдөрүүлээх. Чурапчы улууһа уопсай өрөспүүбүлүкэ түмүгүттэн эмиэ намыһаҕа суох эрээри уопсай тенденциянан оҕо төрөөһүнэ аччыы турар. Холобур, биһиги улууспутугар эрдэ сыл аайы 300 оҕо төрүүр эбит буоллаҕына, билигин лаппа кыччаата – сылга 200 оҕо төрүүр буолла.
– Дьоҥҥор-сэргэҕэр туһаайан тугу этиэҥ этэй, баҕа санааҥ?
– Хас биирди киһи тус доруобуйатыгар болҕомто ууруохтаах. Сөпкө утуйан, сөптөөхтүк хамсанан сылдьыахтаах. Бириэмэтигэр балыыһаҕа кэлэн көрдөрүнүҥ, оччоҕо барыта этэҥҥэ буолуоҕа, доруобуйа мөлтүө суоҕа. Табахтаабакка, арыгыны испэккэ, чөл олоҕу тутуһан дьоллоох, доруобай буолуҥ.
***
Бу курдук, биһиги кэпсэтиибит доруобуйа харыстабылын араас боппуруостарын таарыйда. Киин балыыһа үлэтин-хамнаһын кытта сиһилии билистибит. Киин балыыһа үлэһиттэрэ Чурапчы улууһун хас биирдии олохтооҕун доруобуйатын тупсарарга күннэтэ үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр сүрдээх эппиэтинэстээх, баай уопуттаах, өр сылларга үлэлээбит настаабынньык быраастар, ону таһынан саҥа эдэр быраастар элбээбиттэрин билэн олус үөрдүбүт. Улахан махтал буоллун доруобуйа харыстабылыгар үлэлии сылдьар күндү дьоммутугар!
Кристина МИХАЙЛОВА, Винея БАРАШКОВА, Х кылаас,
«Тумус кыһа» медиа киин, С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията