Сотору биһиги оскуолабыт 95 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиибит. Оскуолабытыгар өр сылларга таһаарыылаахтык үлэлээбит бэтэрээн учууталларбытыттан биирдэстэрэ – Елена Дмитриевна Дьячковская. Кини билигин даҕаны оскуолабыт олоҕор көхтөөхтүк кыттар, эдэр учууталларга наставниктыыр, араас тэрээһиннэргэ үөрэнээччилэри кытта көрсөр. Оскуолабыт 95 сыллаах үбүлүөйүн иннинэ кинини кытта көрсөн кэпсэтэргэ сананныбыт.
– Убаастабыллаах Елена Дмитриевна, үтүө күнүнэн! Хас сыллаахха, хас саастааххар Хайахсыкка ананан үлэлии кэлбиккиний?
– Үтүө күнүнэн, Вика! Мин 1979 сыллаахха Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевскай аатынан педагогическай училищены 18 сааспар бүтэрэн, Хайахсыт орто оскуолатыгар ананан кэлбитим. Балаҕан ыйын 11 күнүгэр саҥа үлэбин саҕалаан, 19 сааспын туолбутум. Хайахсыт орто оскуолата миигин үлэһит оҥорбут, кынаттаабыт оскуолам буолар. Онон оскуолабынан наһаа киэн туттабын. Үлэм киниискэтигэр биир эрэ суруктаахпын – Хайахсыт оскуолата. Бу оскуолаттан пенсияҕа, бочуоттаах сынньаламмар тахсыбытым – ханна да атын сиргэ үлэлээбэккэ.
– Оскуолаҕа үлэлээбит сылларгыттан ордук туох өйдөбүл хаалбытай?
– Бастакы үөрэнээчилэрим билигин бэйэлэрэ пенсияҕа тахсыбыт дьон, сорохтор сиэннэрдээхтэр, бары араас идэлээхтэр. Мин начальнай кылаас учуутала этим. Саҥа үлэлии кэлбиппэр миэхэ наставник буолбут дьоннорум – Елена Афанасьевна Лукина уонна Валентина Афанасьевна Тимофеева. Кинилэр үөрэ-көтө көрсөн, саҥа үлэм суолугар сүбэлээн-амалаан, үтүө аартыгы арыйан биэрбиттэрэ.
Оҕо эрдэхпиттэн ыллыыр, уус-уран самодеятельноска сыстаҕас буоламмын, үөрэтэр оҕолорбун араас куонкурустарга көхтөөхтүк кытыннарар этим. Чуолаан элбэхтик ыллыырбытын тэрийэр этим. Кэлин даҕаны биһиги начальнай кылааспыт хора олус таһаарыылаахтык үлэлиирэ. Иккис уруок кэнниттэн оҕолор «Хор! Хор!» дэспитинэн туруна охсор этилэр. Күн аайы ыллыырбыт – төрөөбүт дойдуга, ийэҕэ, тулалыыр эйгэҕэ, кэрэҕэ анаммыт ырыалары барытын.
Олус диэн өйдөөн хаалбытым диэн 1988 сыллаахха Чурапчы улууһугар буолбут фестивальга 5 уолу уонна 2 кыыһы чабырҕахха үөрэтэммин, улууска лауреат буолбуппут. Ол кэннэ араас передовиктар мунньахтарыгар, Эрилик Эристиин аатынан совхоз тэрээһиннэригэр, Чурапчыга ыытыллар улахан конференцияларга куруук ыҥырыыга сылдьар биллэр-көстөр ансаамбыл буолбуппут.
Ол сылларга «Дьиэрэҥкэй» үҥкүү ансаамбыла эмиэ үлэлээбитэ. Чурапчы оҕолорун кытары бииргэ кинилэр састааптарыгар киллэрэн, Хайахсыт оскуолатын оҕолоро аан бастаан Дария Ермолаева салайар «Түннүк» диэн сахалыы оҕо биэриитигэр уһуллубуттара. 30 сыл ааста да, ол оҕолорум билигин да сылаастык ахталлар, махтаналлар эбит. Кинилэр ортолоругар билигин биһиги нэһилиэкпит киэн туттар киһитэ Дмитрий Николаевич Поисеев баара. Оччолорго кини 5-с кылаас үөрэнээччитэ этэ.
Өссө санаабар хатанан хаалбыт биир чаҕылхай түгэнинэн – пенсияҕа тахсан баран «Айаара» фольклорнай куруһуок салайааччыта буолбутум. Турция курдук ыраах сиргэ бараммыт норуоттар икки ардыларынааҕы фестивальга кыттан кэлбиппит. 14 оҕону илдьэ бара сылдьыбытым. Ыраах дойдуга этэҥҥэ айаннаан, атын омук оҕолорун кытары сыанаҕа бииргэ туран, оһуохайдаан-тойуктаан, ыллаан-туойан, сахалыы ырыабытын-үҥкүүбүтүн көрдөрөн, олус үчүгэйдик сылдьан кэлбиппит.
– Эн кэлиэххиттэн оскуола төһө уларыйда?
– Уларыйыы бөҕө буоллаҕа дии. 1979 сыллаахха кэлэрбэр эргэ оскуолабыт үлэҕэ киирбитэ 4-5 сыл эрэ буолбут этэ. Сабыс саҥа, уп-уһун көрүдүөрдээх, оруобуна мин үөрэммит Бүлүүтээҕи училищам курдук быһыылаах, типовой оскуола этэ. Оччолорго кабинетнай система диэн саҥа киирэн, бары предмет аайы туспа кабинеттаммыттара. Чакыр уонна Хадаар оҕолоро кэлэн 9-10 кылааска үөрэнэллэрэ. Барыта 200-тэн тахса оҕо үөрэнэр этэ. Көрүдүөр иһэ переменаҕа тобус-толору оҕо буолар. Алын сүһүөх үөрэнээччилэрэ баппат буоланнар, билигин сабыллан турар эргэ уһуйаан дьиэтигэр үөрэнэллэрэ – 1-2-3 кылаастар, 70 тахса оҕо баара. Онтон кэнники Хадаарга уонна Чакырга орто оскуола арыллан үөрэнэ кэлбэт буолбуттара. Кэлин оҕолор аҕыйаабыттарын кэннэ барыбытын улахан оскуола дьиэтигэр холбообуттара.
– Учуутал үлэтигэр туох саамай сүрүн ирдэнэрий дии саныыгын?
– Учуутал идэтигэр саамай сүрүнэ – оҕо үөрэҕэр, билиитигэр эппиэтинэс. Ону таһынан ханна-туох саҥа сүүрэн киирбитин билэн-көрөн учуутал оҕолорун кытта тэбис тэҥҥэ үөрэниэхтээх уонна бэйэтин билиитин куруук сайыннара сылдьахтаах.
– Өйдөөн хаалбыт үөрэнээччилэриҥ, выпускниктарын туһунан истиҥ өйдөбүллэр бааллар дуо?
– Икки сыл старшай пионер баһаатайдаабытым. Оччолорго 7-с кылаас үөрэнээччитэ Аня Оконешникова Дружина сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Кини наһаа үчүгэйдик оҕолору салайар этэ. Пионерскай тэрилтэ ыһыллыан эрэ иннинэ “Артек” лааҕырга «IX Всесоюзный слет пионеров» диэн буолбута. Онно Аня делегат буолан слетка кыттан, сынньанан кэлбитэ. Мин актыбыыс оҕом маннык үрдүк чиэскэ тиксибититтэн олус үөрбүтүм. Билигин Аня Дьокуускай куоракка улахан тэрилтэ тутаах үлэһитэ, экономист идэлээх. Былырыын пенсияҕа тахсыбыта. Ону таһынан элбэх дьоҕурдаах үөрэнээччилэр миэхэ үөрэммиттэрэ. Билигин ылбыт билиилэрин сөпкө туһанан, үлэһит буолан үлэлии сылдьаллар.
– Эдэр учууталларга тугу сүбэлиэҥ этэй?
– Эдэр учуутал оҕо төрөппүтүн кытта үчүгэй сыһыаннаах буолуохтаах. Урукку курдук «учуутал эппитэ барыта сокуон» диэн кэм аастаҕа дии. Онон төрөппүт уонна учуутал биир тыынынан салайтаран, оҕо туһугар кыһанар буоллахтарына, оҕо сайдар уонна элбэҕи ситиһэр дии саныыбын.
– Оскуолабыт үбүлүөйэ эйиэхэ ханнык санаалары үөскэтэрий?
– Наһаа долгуйа сылдьабын. Хайахсыкка кэлбитим 46 сыл буолла. Манна мин ыал буолан, ситиһиилээхтик үлэлээн, 4 оҕом бары бу оскуоланы бүтэрэннэр, билигин бэйэлэрин кыахтарынан бары үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Быйыл улахан кыыһым Екатерина Дмитриевна, улуус невролог бырааһа, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабыла» диэн үрдүк аатын ылбыта. Кыра кыыһым Айна Дмитриевна Хаҥалас улууһугар, мин суолбун салҕаан, учууталлыы сылдьар. Былырыын «Надежда Якутии диэн үрдүк бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Уолаттарым эмиэ, улахан тэрилтэлэргэ таһаарыылаахтык үлэлии сылдьаллар. Оҕолорум бары ыал дьон буолан, оҕолонон-урууланан, тэнийэн, мин сиэннэрбинэн дьоллоохпун. Онон оскуола үбүлүөйэ буоларыттан наһаа долгуйабын уонна үөрэбин. Бииргэ үлэлээбит дьүөгэлэрим кэлиэхтэрэ диэн эмиэ олус кэтэһэбин. Кэллэхтэринэ дьэ оскуолабыт үбүлүөйүгэр көрсөммүт үөрүөхпүт-көтүөхпүт, эдэр сааспытын саныахпыт.
– Үөрэнээччилэргэ уонна оскуола кэлэктиибигэр инникитин туох диэн баҕа санаалары этиэҥ этэй?
– Өр сылларга ыраламмыт биир улахан баҕа санаабыт туолан, наһаа үчүгэй, кэрэ, сабыс саҥа таас оскуолаҕа үөрэнэ, үлэлии сылдьаллара киһини үөрдэр. Дириэктэр Аида Алексеевна олус үчүгэйдик салайан, үөрэнээччилэрбит Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурустарга тиийэ элбэх ситиһиилэннилэр. Онон ити тэтими ыһыктыбакка айымньылаахтык, таһаарыылаахтык үлэлииллэригэр-хамсыылларыгар баҕарабын.
Вика БОРИСОВА, Х кылаас, «Мичээр» медиа-киин юнкора,
А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолата, Чурапчы