Бүгүн, олунньу 18 күнүгэр, И.П.Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолатыгар Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Павлов ааҕыылара» научнай-практическай кэмпириэнсийэ үрдүк таһымнаахтык ааста.
Кэмпириэнсийэ И.М. Павлов төрөөбүтэ 105 сааһын көрсө быйыл номнуо IX төгүлүн ыытылынна. Иван Михайлович Павлов диэн кимий? Иван Михайлович Павлов — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Саха АССр үтүөлээх учуутала, Албан аат үһүс истиэпэннээх, Аҕа дойду Улуу сэриитин бастакы истиэпэннээх, Хотугу сулус уордьаннарын кавалера, СӨ П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауерата, Чурапчы оройуонун, Болугур уонна Чурапчы нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина, буойун, учуутал,чинчийээччи.
Иван Михайлович саха буойуттарын, сураҕа суох сүппүт саллааттар ааттарын үйэтитэн, кинилэр хорсун быһыыларын сырдатан 40 тахсан кинигэ ааптара буолар. Сэрии уотун ортотугар сэриилэспит, этинэн-хаанынан сэрии алдьархайын билбит буолан, хас биирдии суруйар буойун саллаатын олоҕун ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэппит, суруйбут.
Кэмпириэнсийэҕэ өркөн өйдөөхтөр түмсэннэр чинчийиилэрин, бырайыактарын, инники былааннарын кэпсээтилэр. Барыта 86 кыттааччы, ол иһигэр оскуола оҕото 61, 25 учуутал дакылаата бу күн иһилиннэ. Саха сирин араас муннуктарыттан: Кэбээйи, Үөһээ Бүлүү, Муома, Эдьигээн, Ньурба, Сунтаар, Таатта, Горнай, Алдан, Өлүөхүмэ улуустарыттан уонна Дьокуускай куорат оскуолалара дакылааттарын аахтылар. Кэмпириэнсийэ 5 секцияны хабан үлэлээтэ:
⦁ Бастакы уонна иккис хайысха — «Иван Михайлович олоҕо, үлэтэ. Саха буойуннарын ааттарын үйэтитии»;
⦁ Үһүс хайысха — «Мин төрөөбүт дойдум» кырайыы үөрэтии;
⦁ Төрдүс хайысха -«Мин патриоппун» (оҕо хамсааһынын байыаннай-патриотическэй кулууп иитиллээччилэрин бырайыактара);
⦁ Бэһис хайысха — «Оҕону иитиигэ гражданскай үөрэхтээһин уонна быраап»;
Кэмпириэнсийэ үөрүүлээх аһыллыытыгар И.М. Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолатын дириэктэрэ Попов Николай Николаевич мустубут ыалдьыттарга бэйэтин эҕэрдэтин тиэртэ:
«Быйыл киэн туттар киһибит Иван Михайлович Павлов төрөөбүтэ 105 сааһа буолар. Бу чэрчитинэн ,улуус таһымнаах олус элбэх тэрээһиннэр буоллулар, өссө да буолуохтара. Тохсунньу 31 күнүгэр үбүлүөйүн ылбыппыт. Кэмпириэнсийэҕэ Дьокуускай куораттан, Амматтан, Сунтаартан, Намтан, Уус Алдантан, Алдантан, Кэбээйиттэн, Муоматтан,Мэҥэ Хаҥалас улуустарыттан кэлэн кыттыыны ыллылар. Донской II аатынан үөрэҕи сайыннарар уонна идэни үрдэтэр институкка, Чурапчытааҕы үөрэх салалтатыгар, спонсордарбытыгар, оскуолам кэлэктиибигэр махталбын тиэрдэбин.»
Яков Павлович Оконешников, улуустааҕы депутаттар бэрэссэдээтэлэ Иван Михайлович Павлов улуус уонна өрөспүүбүлүкэ киэн туттар киһитэ буоларын, кини үлэлиир кэмигэр ордук туохха болҕомто уурарын бэлиэтээтэ:
Иван Михайлович сэрии кыттыылааҕа буоларын быһыытынан онно сураҕа суох сүппүт саллааттары үйэтиппитэ, ону туоһулуур кини оҥорбут 40-ча кинигэтэ буолар. Биһиги киэн туттабыт Чурапчы улууһугар кини аатын сүгэн үлэлии турар оскуолабытынан, кэлэктиибинэн, оҕолорунан. И.М. Павлов үлэтин ситимнээн оҕолор көрдүүр үлэнэн дьарыктаналлар. Иван Михайлович тыыннааҕар хас Кыайыы уонна Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр хайаан да оскуола оҕолорун хаамтаран уонна патриотическэй өйдөөх-санаалаах ыччаты иитэн таһаарыахтаахпыт диэн сыаллааҕа. Дириҥ ис хоһоонноох сэрии алдьархайын уопсай историятын уларыппакка, ситимнээн ыччаттарга тиэрдэргэ хонтуруоллуура.
Секцияларга үлэни бу критейдэринэн сыаналаатылар: үлэ тоҕоостооҕо, научнай үлэни көрүүтэ, үлэ түмүгүн хаачыстыбата, практическай сыаннаһа, боппуруостарга эппиэттээһинэ. Кэмпириэнсийэҕэ араас хабааннаах, улахан суолталааах үлэлэр киирбиттэр. Ол туһунан экспердэр санааларын ыйыттыбыт.
Пермякова Любовь Дмитриевна, Чурапчы улууһун оройуонун үөрэҕин салалтатын уопсай үөрэхтээһин уонна методическай көмө салаатын специалиһа, 4 секция эксперэ: Секцияҕа сүрдээх интэриэһинэй үлэлэр бааллар диэн көрдүм. Сиппит-хоппут, оҥоһуллубут үлэлэр бааллар. Ол быыһыгар саҥа саҕалааччылар, кыра кылаастар кытыннылар. Ордук бэлиэтээн этиэм этэ, улахан кылаас оҕолорун. Кинилэр хас да сыллаах үлэлэрин түмүгэ киһини үөрдэр, сөхтөрөр. Холобур, «Алаас ааттаах, дойду сурахтаах » диэн Игнатьева Айза үлэтин биһирээтим. Бу үлэ саха тылын харсытааһыҥҥа, дойдуга бэринилээх буоларга даҕаны анаммыт, олус элбэх үлэ барбыт. Ону таһынан, Макаров Эрсан үлэтэ киһини сөхтөрөр. Бу оҕо айылҕаттан талааннаах. Талаанын туһанан, уус буоларга уһуйуллан, Мандар Уус оскуолатын ааһан ситэн-хотон сүрдээх үчүгэй уус буолан эрэр эбит диэн көрдүм.
Решетников Гаврил Гаврильевич, Донской II аатынан үөрэҕи сайыннарар уонна идэни үрдэтинэр институт история уонна обществознание кафедратын преподавателэ, I уонна II секция эксперэ: -Интэриэһинэй үлэ элбэх. Саҥа үйэ кэлэн, информационнай технологиянан туһанан араас сайт оҥоруута, интерактивнай карта оҥорооһун, дириҥ историческай чинчийиилэр бааллар. Уопсайа 25 оҕо кытынна. Арктическэй оскуола 7 кылааһын оҕото «Интерактивная карта боевого пути дедушки» оҥорбут. Карьаны баттаатахха тугу гыммыта, оҥорбута көстө кэлэн иһэрин сэргии көрдүбүт.
Алексеева Александра Захаровна, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ педагогическай институтун учебно-методическай киинин дириэктэрэ, V хайысха эксперэ: — Биһиги учууталларга 3 эксперт буолан үлэлээтибит. Уопсайа 13 учуутал үлэтин көмүскээтэ. Кэмпириэнсийэ критерийдэригэр барытыгар эппиэттиир үлэлэр киирбиттэр: актуальноһа, практическай үлэтэ, түмүгэ, боппуруоска эппиэттээһиннэрэ. История учууталлара оҕону патриотическай иитиигэ араас өттүттэн үлэлэрин көрдөрдүлэр. Ол курдук, Лауреат үрдүк аатын Антоева Александра Гаврильевна Дьокуускай куорат 25-с нүөмэрдээх оскуолатын история учуутала ылла. Кини Муома улууһугар 21 сыл үлэлээбит. Үөрэтэр оҕолорун кытта виртуальнай ыйынньыктары оҥорбуттар. Бу дириҥ ис хоһоонноох, оскуола оҕолоругар эрэ буолбакка нэһилиэнньэҕэ туһалаах үлэ буолбут. Нэһилиэк историятын, Улуу дьон киллэрбит кылааттарын, ситиһиилэрин туһунан кини справочнигыттан билсиэххэ сөп. Иванова Варвара Петровна, Нам 3-с история учууталын дакылаата научнай таһымынан уратылаах диэн бэлиэтиэхпин сөп. Кини патриотическай иитии араас ньымаларын, методикаларын чинчийбит, ону олус үчүгэйдик арыйбыт, практикаҕа хайдах туһанарын туһунан кэпсээтэ. Ону тэҥэ, иккис миэстэни ылбыт Корякина Ньургустана Ивановна Эдьигээн орто оскуолатын история учууталын бэлиэтиэхпин баҕарабын. Бу оскуола учууталлара бөлөҕүнэн улуус историятыгар сыһыаннаах кинигэлэри бэчээттиир эбиттэр. Эдьигээн оскуолатын киһи биһириир хайысхатынан — уол оҕону иитии буолар. Уол оҕолорго болҕомто ууран, нэһилиэктэрин, улуустарын историятын үөрэтэн экскурсовод буоларга үөрэнэллэр. Кэлбит ыалдьыттарга хайдах экскурсия ыыталларын туһунан араас видеолары көрдөрдүлэр.
Кэмпириэнсийэҕэ кэлбит оҕолор тиэмэлэрин бэйэлэрэ баҕатыйан туран үлэлиир буоланнар, салгыы тугу үлэлииллэрин, үлэ тоҕоостооҕун судургутук кэпсээтилэр, боппуруостарга эппиэттээтилэр. Улахан бырайыактар уонна кэскиллээх саҥа саҕалааччылар бааллар. Бэйэ уһанан оҥорууттан саҕалаан, аныгы үйэни ситимнээн цифровой оонньуулар, бырайыактар оҥоһуллубуттар.
Канаев Миша, Дириҥ орто оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччитэ:
Мин кэмпириэнсийэҕэ кыайыыны уһансыбыт Константин Осипович Оконешников туһунан кэпсээтим. Кини улахан офицер эбит. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, 215-с стрелковай дивизияҕа сылдьыбыт. Мин үлэм сыала-соруга К.О.Оконешников үлэтин үйэтитии. Мин санаабар, маннык дьоннор умнуллуо суохтаахтар. Мэлдьэхситтэн 16 офицер баар эбит. Салгыы ону чинчийэр былааннаахпын.
Игнатьева Айыллаана, Д.П. Коркин аатынан Чурапчытааҕы олимпискай эрэллэри бэлэмниир өрөспүүбүлүкэтээҕи спортивнай оскуола-интэринээт 8- кылааһын үөрэнээччитэ:
Пааматынньыктары үөрэттим уонна оҕолор интэриэһиргииллэрин курдук цифровой оонньуу оҥордум. Мин бу үлэни оҥоруом иннинэ нэһилиэкпэр хас пааматынньык баарын, ханан туралларын билбэт этим. Бэйэм нэһилиэгин туһунан олус элбэҕи биллим. Нэһилиэкпитигэр уопсайа 19 пааматынньык баар эбит. Салгыы путеводитель оҥоруом этэ туристарга анаан. Дэриэбинэ киириитэр куйаар кодтаах истэндэ турдаҕына кэлбит-барбыт дьон туһаныа этэ.
Оҕолор, кыттааччылар экспертэртэн салгыы өссө киэҥ далааһыннаахтык үлэлииргэ сүбэ-ама ыллылар. Бэрт элбэх үлэ нэһилиэк, оройуон, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар туһуланан оҥоһуллубут. Хас биирдии үлэ дойдуга бэриниилээх буоларга тирэҕирэр. Бары кыттааччыларга инникигэ эрэллээхтик хардыылаан өссө да кэскиллээх үлэлэри оҥороллоругар баҕарабыт!
keskil14.ru