Тохсунньу 23 күнүгэр Дьокуускай куоракка Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэктин историческай саалатыгар саха норуотун поэта Иван Васильевич Мигалкин туһунан кэпсиир саҥа бэчээттэнэн тахсыбыт “Бар дьоҥҥо истиҥ тапталынан” кинигэ сүрэхтэниитигэр кыттыыны ыллым. Оҕо суруйааччытын, норуот поэтын кытта алтыһан ааспыт түгэммин наһаа истиҥник саныыбын, сүрэхпэр куруук чугастык тутабын.
Ол түгэн туһунан суруйбутум бу кинигэҕэ киирбит. Наһаа үөрдүм, долгуйдум. Иван Васильевич аатын үйэтитиитигэр кыттыгастаах буоларбынан киэн тутуннум.
Хас биирдии аҕа саастаах дьонтон саҕалаан оҕотугар тиийэ истиҥ санааларынан суруйбут ахтыылара сыалай кинигэ, үйэлээх бэлэх буолбута киһи сүргэтин көтөҕөр.
Кинигэҕэ кини майгытын эрэ буолбакка кини ис туругун, дьоҥҥо-норуокка күүстээх санаата, ааҕааччыга уонна оҕоҕо күүстээх таптала киэҥник анаарыллан суруллубута киһи дууһатын таарыйар.
Иван Васильевич кырдьык, бэйэтин эрэ санаатын буолбакка ааҕааччыга уонна оҕоҕо ураты туспа сыһыаннааҕа. Кини кэпсээннэрин, хоһооннорун аахпатах киһи диэн суоҕа буолуо. Мин кини «Оҕо этим, отон этим» диэн хоһоонуттан саҕалаан остуоруйатыгар тиийэ ааҕан улааппытым.
2019 сыллаахха, төрдүс кылааска үөрэнэ сырыттахпына, оскуолабытыгар кэлэн ыалдьыттаан барбыт күнүн билиҥҥээҥҥэ диэри олоҕум саамай кэрэ бэлиэ түгэнинэн ааҕабын. Кини миэхэ биир түгэни эрэ буолбакка, сыалай олоҕу, сырдык иэйиилэри анаабыта, харахпын арыйбыта диэтэхпинэ сыыспаппын.
Мин ол көрсүһүү кэнниттэн уруучука, значок мунньар буолбутум. Кинигэ сүрэхтэниитин кэмигэр Иван Мигалкин бииргэ төрөөбүт быраата Афанасий Васильевич Мигалкин Саха сирин биллэр-көстөр сирдэрин туһунан уруучукалары бэлэхтээтэ.
Иван Мигалкин туһунан кинигэни хомуйан оҥорууга үлэлэспит бииргэ төрөөбүт балта Мария Васильевна Мигалкина буолар. Кини бэчээт эйгэтигэр 30 сыл үлэлээбит киһи. Идэтинэн омук тылын учуутала. Оскуолаҕа учууталлаабыт. Онтон 20 сыл “Бичиккэ” үлэлээбит. Билигин “Алаас” кинигэ кыһатыгар үлэлиир.
– Үлэлээбитим тухары наар ахтыы кинигэлэрин оҥорон, көрөн-истэн таһаардым. Ол эрэн бу кинигэ, мин көрөрбүнэн, ураты. Дьон Уйбааны араас өттүттэн барытыттан көрдөрөн, киһи быһыытынан, үлэтин-хамнаһын, коллекциятыгар тиийэ уустаан-ураннаан суруйбуттарыттан үөрэбин уонна бары ахтыы биэрбит дьоҥҥо ис сүрэхпиттэн махтанабын. Иван Васильевич саамай үтүө хаачыстыбата дьоҥҥо ытыктабыллаах сыһыана буолар. Кини туох баар билиитин-көрүүтүн, өйүн-санаатын – барытын ааҕааччыларыгар, дьонугар-сэргэтигэр тиэрдэрэ, – диэн этэн туран кинигэ сүрэхтэниитин тэрээһинигэр кыттыбыт, көмөлөспүт дьоннорго сибэкки дьөрбөтүн туттарда.
Москватааҕы А.М. Горькай аатынан Литературнай институт доцена Аита Ефимовна Шапошникова Иван Васильевыһы кытта Москваҕа бу институкка биир кэмҥэ үөрэммиттэр.
– Ваняны аан бастаан көрбүт күммүн бэркэ саныыбын. Кини ол күн сүрдээх мааны күөх джинсовай көстүүмнээҕэ, куудара баттахтааҕа. Сүрдээх мааны, чаҕылхай, көрсүө уол этэ. Литературнай институкка нучча поэт уолаттарын хоһооннорун тылбаастаан, сыанаҕа тахсан артыыс саҕа толорор этэ. Кэлин “эн-мин” дэһэн элбэх хоһооннору аахпыппыт, толорбуппут, – диэн ахтан ааста Аита Ефимовна уонна кини сырдык аата үйэлэргэ умнуллуо суоҕа диэн эрэнэрин биллэрдэ.
Иван Мигалкин бииргэ төрөөбүт быраата Афанасий Васильевич Мигалкин убайа сулууспалыы сылдьан суруйбут суругун ааҕан иһитиннэрдэ:
“Күндү быраатым Афанасий, үтүө күнүнэн! Суругун иһин улахан махтал. Ол эрэн тугу санааҥҥын адьас атын аадырыска суруйбуккунуй? Ол суруйбут аадырыһын буолаары буолан урут карантин барбыт сирбэр, табаарыстарым суохтара буоллар, тиксэриэ суох этилэр, сүтэн хаалыа этэ. Эн суруйбуккар воинская часть 62,58-ка диэн. Мин сулууспалыыр чааһым ВЧ 54859 диэн. Аны бутуйбат буол. Хантан ылан суруйбуккун өйүм хоппото. Чэ ити хааллын. Быраат Сашаҕа улахан уруй-тускул. Фросялаахха эмиэ.
Мин сылдьабын үчүгэй. Урукку сирбин уларытан атын сиргэ үлэлиибин. Үксүн таах бириэмэни ыытабын, быстах сууйуу-сотуу, быстах сорудахтар. Чэ аны сулууспалаан бүтэрим 371 хонук хаалла. Казармаҕа төһө да бириэмэ баарын иһин суруйар соло суох.
Бүгүн Машенька суругун тутан үөрдүм. Мама дойдутугар таҕыстаҕа дии. Мишаны куоракка көрүстүн дуо? Маманы ыла киириэхтээх үһү. Миэхэ эҕэрдэ ыыппыт.
Мин урут үөрэнэ сылдьан, училищеҕа, институкка даҕаны сүрэҕэлдьиир этим. Ол кэлин санаатахха, олус куһаҕан эбит. Эн кыһан, сатаан олоро истэ үөрэн, лекцияҕын көтүтүмэ. Мин эйиэхэ баҕа санаам ити курдук. Афоня, эн саха ыччат омуга буоларгын, баҕар, кэлин өйдүөҥ. Билиҥҥи үйэҕэ киһи үөрэҕинэн дьону кэрэхсэтэр, бэйэтигэр тардар. Ону өйдөө.
Убайыҥ Ваня 13.11.1978 сыл”.
Бу сурук Иван Мигалкин бииргэ төрөөбүт быраатыгар, чугас дьонугар, ийэлээх аҕатыгар эдэр эрдэҕиттэн истиҥ сыһыаннааҕын көрдөрөр. Быраатыгар “Афоня, эн саха ыччат омуга буоларгын, баҕар, кэлин өйдүөҥ” диэн эппитэ ураты.
Афоня, билигин Афанасий Васильевич Мигалкин, саха буолан туран, дойдутугар, өрөспүүбүлүкэтигэр кыһаллан үлэлээбит, үлэлии сылдьар үтүө киһи. Афанасий Васильевич оҕолорго олус кыһамньылаах. Иван Васильевич Мигалкины кытта көрсүбүт, умнубат түгэммин билигин миигин кытта кини ситимниир.
Эрчим НИКОЛАЕВ, И.Е. Винокуров аатынан
Намнааҕы педколледж I куурсун устудьуона