«Оргууй аҕай айаннаан
Аргыс дьоннуун кыттыһан,
Тиийэр сирбин ыйдаран
Сирдьит дьону батыһан.
Буллум эбээт махтанан
Алампаҕа аан аһан,
Үгүс дьоҥҥо кыттыһан
Олорбутум ыаллаһан…»
Одун
Бу дьыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр «Книговорот в Старом городе» фестиваль чэрчитинэн сахабыт литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ А.И. Софронов- Алампа төрөөбүтэ 140 сылыгар аналлаах «АЛАМПА… ЭН СҮДҮ ААККАР СҮГҮРҮЙЭН…» тэрээһин буолан ааста. Салгыы тэрээһини иилээн-саҕалаан ыыппыт Ульяна Скрябина – Умсулҕан Хотун бэлиэтээһинин ааҕыаҕыҥ.
«Үөһээ үрдүк мэҥэ халлааҥҥа олохтоох, үс дойду оргуйар олоҕун үүнүн-тэһиинин тутан олорор Үрүҥ Айыы Тойон сардаҥалаах санаата сайбытын хоту урааҥхай саха кутун туппут, дойду дойдуга дьоһун сураҕырбыт, уутуйан үөскээбит урааҥхай саха удьуордара өйү-санааны түмэр, күүс-күдэх мунньунар кэнчээри кэскилин түстээбит, саха саргытын салайбыт төлкөлөөх түөлбэтигэр, уруккута Степной Дума дьиэтигэр, билигин «Уйгу балаҕаныгар» түптэ унаар буруотунан угуйан, кэрэ тэрээһин буолан ааста. Оллоонноон олорон, олус уһаппакка, дириҥник хаспакка, эмти тутан, сырдатан ааһарбын, «омнуолаабат, буойбат» инигит диэн эрэл кыымнаах сырдатан ылыым.
Саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, саха омук култуурата, үөрэҕэ сайдарыгар бэлиэ суолу хаалларбыт алаас уола Алампа төрөөбүтэ 140 сылыгар анаммыт «АЛАМПА… ЭН СҮДҮ ААККАР СҮГҮРҮЙЭН…» саргылаах тэрээһин алгыһынан арчыланан аһылынна. «Лыык» курдук мустубут дьоммутугар Алампа олоҕун, айар үлэтин туһунан истиҥ-иһирэх кэпсэтиини иилээн-саҕалаан ыыттым. Кэрэ тэрээһиммитин тыыннаах доҕуһуолунан, Алла Ивановна Ефремова, Анна Алексеевна Павлова кыл кырыымпаҕа оонньоон, ситэри симээн, толору киэргэтэн биэрдилэр. Куорат далбар хотуттара, «Оһуор» түмсүү кыргыттара мааны сандалыга отонноох күөрчэҕи ытыйан, алгыстаах алаадьынан кэлбит дьону күндүлээтилэр.
«Туймаада волонтердара» диэн Дьокуускай куоракка олорор волонтердар түмсүүлэрин салайааччыта уонна «Туллук – эйэ уонна үтүө бэлиэтэ» диэн бырайыак ааптара Антонина Степановна Титова уот саҕан, Алампаҕа аналлаах тэрээһини СӨ Уопсастыбаннай палаататын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Валентина Ивановна Кириллинаны тэҥэ биллэр уопсастыбанньык Ордахова Марианна Васильевна үүнүн-тэһиинин тутан, сонун, тэтимнээх, ураты уйулҕалаах туспа туруоруу буолан туймууланан тахсар ураты тыыннаах тэрээһини саха сиэринэн, туох баар сиэрин-туомун толору толорон, аал уоту оттон, алгыс анаан астым.
«Биһиги бырайыак иһигэр бырайыактаахпыт. Ол эбэтэр, эйэ уонна үтүө санаа бэлиэтинэн буолар Туллукпут Алампа уобараһын кытары дьүөрэлэһэр. Саха литэрэтиирэтин төрүттээччи Анемподист Софронов көмөтүнэн Туллук таптал, ону тэҥэ иһирэх санаа, ыраас санаа бэлиэтинэн буолбута» – диэн бу тэрээһини тэрийэргэ этии киллэрбит ытык-мааны Антонина Степановна. Алампа олорон ааспыт олоҕо, улуу таптала хайа киһини интэриэһиргэппэт, араас санааҕа түһэрбэт, долгуппат буолуоҕай? Саха норуотун духуобунай олоҕор сыаната биллибэт үтүѳлээх улуу суруйааччы, бэйиэт, бастакы драматург, тылбаасчыт, бѳлүhүѳк, маҥнайгы сахалыы хаhыаттары таhаарсыбыт бастакы суруналыыс, «Чолбон» уус-уран сурунаалы тѳрүттээбит, Саха тыйаатырын тэрийсибит, бастакы дириэктэринэн утумнаахтык үлэлээбит, уhулуччулаах уопсастыбаннай диэйэтэл Анемподист Иванович Софронов – Алампа, айар үлэтэ ааҕааччы киэҥ интэриэhин тардыан тардарын балаҕаҥҥа «лыык» курдук мустубут ытык дьоммут кэрэһэлээн, тоҕо анньан кэлбиттэрэ элбэҕи этэр. Алампа олоҕун, айар үлэтин туһунан иһитиннэриини биири да сыыска-буорга түһэрбэккэ иһиттилэр.
Таатта улууҺун култууратын салайааччыта, педагогика билимин хандьыдаата, РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ Изабелла Александровна Сивцева дьонун-сэргэтин ыҥыран, Тааттаттан кэлэн Алампа кимтэн кииннээҕин, туохтан тууралааҕын, төрдүн-ууһун ситэри сырдатан, толору туойан, билиһиннэрэн, олус үчүгэйдик ырытан кэпсээбиттэрэ, дьон болҕомтотун тарта.
«Алампа» уопсастыбаннай хамсааһыны тэрийбит улууканнаах диэйэтэл, учуонай, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, биллэр ырыа айааччы Виталий Андросов норуот суруйааччыта, доҕоругар Егор Петрович Неймоховка: «Алампа туһунан суруй. Эн эрэ суруйар кыахтааххын диэн тыл көтөҕөн суруйтарбыта» – диэн тумулук туттар суруйаачыбыт Егор Петрович Неймохов олоҕун аргыһа Мария Петровна Неймохова ахтан-санаан ааста.
Биллиилээх суруналыыс, элбэх документальнай киинэлэр ааптардара, учуонай Евдокия Игнатьевна Избекова Алампа туһунан документальнай киинэтиттэн быһа тардан көрдөрбүтэ тэрээһини киэргэттэ. Экран нөҥүө ытык дьоммут Суорун Омоллоон, кыраайы үөрэтээччи Егор Дмитриевич Андросов Алампа туһунан ситэри сырдатан кэпсииллэрин көрөн, эт кулгаахпытынан истэн дуоһуйдубут. Евдокия Игнатьевна ытык дьоммут туһунан уһулбут, сүҥкэн суолталаах киинэлэрин сыа-сым курдук тутан аҕалан, көрдөрөн кэпсиирэ, ураты түгэн буолан дьон өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмитэ саарбаҕа суох.
Саха улуу суруйааччыта Анемподист Софронов чулуу айымньыларыттан итэҕэһэ суох баай ис хоһоонноох, түһүүлээх-тахсыылаах олоҕо дьон-сэргэ болҕомтотун куруук тардар. Ордук кини кэргэннии олоҕо билиҥҥэ диэри үгүс мөккүөрү таһаарар, араас санааны көбүтэр. Оттон Алампа олорон ааспыт олоҕо, улуу таптала хайа киһини интэриэһиргэппэт, араас санааҕа түһэрбэт, долгуппат буолуоҕай… Ыҥырыылаах ытык-мааны ыалдьыппыт, олоҕун усталаах-туоратыгар Алампаны үйэ чиэппэрэ кэриҥэ иҥэн-тоҥон сиһилии үөрэппит, Алампа туһунан 20 кинигэни таһаарбыт, саха биллэр-көстөр, бөдөҥ учуонайа Валентина Григорьевна Семенова Алампа «үрүҥ туллуга» аатын ылбыт, Алампа үйэлээх таптала Евдокия Яковлева-Гоголева туһунан кинигэ бэлэмнии сылдьарын, «быыһы сэгэтэн» билиһиннэрдэ, бэрт элбэх иһиллибэтэх чахчылартан быһа тардан кэпсээтэ, көстүбэтэх көстүүлэргэ тохтоон, инники ким да билбэт түгэннэрин үллэстэн, саҥаны билэн, истэн сөхтүбүт. Холобур, Евдокия саахыматчыт бэрдин кэпсээн сөхтөрдө. Өссө да элбэх саҥа чахчылары, архыып матырыйаалларыгар, дьон ахтыытыгар олоҕуран суруллубут ураты кинигэ күн сирин көрдөҕүнэ үгүһү билиэхпит диэн бүк эрэнэбин. Саҥа кинигэ улуу Алампа үбүлүөйүн көрсө бэчээттэнэн тахсара күүтүллэр.
Алампа айар кута – баараҕай байҕал, кудул куйаар… Саха поэзиятыгар саха киһитин кутун-сүрүн айманыытын тылга тиһэн, саха эр киһитин тапталын туһунан аан бастаан Алампа саҥардыбыта. Алампа биир дойдулааҕа, талыы-талба Таатта талааннааҕа, артыыс Сардаана Попова Алампа «Миигин тоҕо ыллаппаккын?» хоһоонун истиҥ иэйиилэээхтик ааҕан уйдара дайдыбыт. «Кэскил» оҕо бэчээтин кыһатын суруналыыһа Алексей Борисов уйулҕаны долгутар Алампа «Дорообо, дойдум» хоһоонун талан аахпыта тэрээһини сэргэхситтэ. Кини дириҥ иэйиилээх, уран тыллаах, өйдөнүмтүө ис хоһоонноох лириката – суруйааччы айымньытын биир дьоһуннаах салаата. Өлбөт-сүппэт уобарастара, сэрэппит сэрэтиилэрэ, күннээҕи олоҕу кытта бииргэ хардыылыыллар. СӨ ырыа айааччыларын холбоһугун чилиэнэ, СӨ култууратын туйгуна Марианна Макарова – Барахсаана Алампа «Кэҕэ» ырыатын гитараҕа доҕуһуоллаан ыллаан, онтон тэрээһиҥҥэ кэлбит дьон-сэргэ бука бары биир турукка киирэн, үйэлээх тапталга гимн буолбут «Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр» истиҥ иэйиилээх ырыатын ыллаан, Алампабытын ахтан-санаан аастыбыт.
Ити курдук кэрэ кэммит этэҥҥэ олордоххо көччөх оҕото куорсун анньынан көтөн-дайан барарын курдук, биллибэккэ ааһан, түмүктүүр түгэн үөскээбитигэр Татьяна Потапова – Татыйык Мыла Алампаҕа анабыл хоһоон күрэҕин кыайыылааҕынан ааттаан, тэрийээччилэртэн сэмэй бэлэҕи тутта.
Ыстатыйам иннигэр уонна кэннигэр тэрээһин кэнниттэн «көтөн» кэлбит Одун уонна Ник. Дьуур хоһоонноро тэрээһини толору туойбуттарын кыбыттым.
Алампаны ахтаннар
Ытык аатын ааттааннар,
«Уйгу-быйаҥ» балаҕан
Көмүлүөгэ күөдьүйэн,
Саха дьонун бу муста
Санааларын иһиттэ.
Үрүҥ туллук ылланна
Иэйии хоһоон дуорайда,
Кырыымпабыт ылласта
Таммах аргыый халыйда,
Мэҥэ тааһа дьэндэйиэн
Баҕардылар бу иэйэн.
Аалбыт баһа хоҥунна
Саха тыыннаах хамсаата.
Саха тыллаах ылыстын
Уостан-кэхтэн хаалбатын,
Ситиэхтээҕин ситистин
Алампабыт тилиннин!
Чахчы талаан Алампа
Бастаан тыкпыт уот лаампа,
Суолу ыйбыт сулуспут
Ытык-сылык киһибит,
Сырдык мичээр ол ыһа
Турдун улуу Алампа.
Ник.Дьуур.
Ханнык баҕарар норуот киэн туттар, уhулуччу сүгүрүйэр дьоннордоох буолар. Хайа да күчүмэҕэй күн кинилэргэ эргилиннэххэ, олорон ааспыт суолларын сиhилии ырыттахха, ѳйдѳрүн-санааларын ырыҥалаатахха эппит тылларын суолталара хаhан даҕаны эргэрбэт. Хата кэмтэн кэм аастаҕын аайы дириҥээн, күүhүрэн, саҥаттан саҥа дьапталҕалара арыллан, ѳссѳ эбии тыын суолталанан иhэллэр. Итинник дьоҥҥо кэм-кэрдии, бириэмэ диэн хааччах суох. Кинилэр ѳрүү тыыннаахтар, биhигинниин бииргэлэр. Кэмиттэн тутулуга суох бүтүн норуот, омук уонна хас биирдии киhи ураты ѳйүн-санаатын, баҕатын таарыйаллар. Тэрээһин чэрчитинэн бука бары биир санааҕа кэлэн саха сүгүрүйэр чулуу уолугар, дэгиттэр суруйааччытыгар, уопсастыбаннай диэйэтэлигэр Анемподист Иванович Софроновка – Алампаҕа киин куораппытыгар монумент, памятник туруоруллара уолдьаста, кэмэ кэллэ диэн тоһоҕолоон туран бэлиэтиибит. Бука бары санаабыппыт хоту буоллун диэн алгыс баһа сыалаах диэн этэн-тыынан туран, ураты уйан тыыннаах, Алампа өрөгөйдөөх үбүлүөйүгэр анаммыт үтүө тэрээһиммитин «түгэҕин көрөн», үйэ-саас тухары суураллыбат, сүппэт уопсай хаартыскаҕа түһэн түмүктээтибит. Түмүгэр, тэрээһин этэҥҥэ ааһарыгар сүбэ-соргу буолан көмөлөспүт, сүүрбүт-көппүт дьоммутугар, чуолаан буклет оҥорбут оҕобутугар, саха гимназия үөрэнээччитигэр Аня Кириллинаҕа махталбытын тиэрдэбит».
Ульяна Скрябина – Умсулҕан Хотун
Алексей Борисов хаартыскаҕа түһэриилэрэ
Кэскил14.ру