2025 сылтан биллиилээх поэт, Социалистическай үлэ геройа Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр, балаҕан ыйын ахсыһыгар, Арассыыйа норуоттарын тылларын күнэ бэлиэтэнэр. Оттон быйыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Махачкала куоракка Арассыыйа норуоттарын тылларын тула төгүрүк остуол ыытыллыаҕа. Тэрээһиҥҥэ Сахабыт сириттэн эмиэ кыттыыны ылыахтара.
Салгыы «Бэлэм буол» 1983 сыл балаҕан ыйын 8 күнүнээҕи нүөмэригэр Расул Гамзатов «Высокие звезды» ыстатыйата кылгатыллан бэчээттэммитин таһаарабыт. Ити дьыл поэт 60 сааһын туолбут, ыстатыйа бэйэтэ «Литературнай газета» атырдьах ыйынааҕы нүөмэригэр «Литература уонна мин олоҕум» балаһаҕа бэчээттэммит.
…Мин тыһыынча хоһоону суруйдаҕым буолуо, ол барыта таптал. Поэт хайаан да таптал туһунан саҥарыахтаах: алаһа дьиэҕэ, төрөөбүт дойдуга, эйиэхэ күндү дьоҥҥо, ийэҕэ-аҕаҕа таптал туһунан.
Билиҥҥи сорох поэттар хоһооннорун аахтахпына, ардыгар кинилэр чопчу тугу таптыылларын бэйэлэрэ да билбэт курдуктар…
Поэзия бүтүннүүтэ «таптыыбын», «таптаабаппын» диэн. Итиниэхэ үһүс «дьүүл» диэн эмиэ баар. Мин билигин суруйа сылдьар кинигэбин «Суут иһэр» диэн ааттаатым. Биһиги, поэттар, история суутун улуу туоһулара буолабыт. Суут дьиҥнээх туоһута кырдьыгы эрэ этэрин кэриэтэ, поэт кырдьыгы суруйуохтаах.
Революция курдук улахан событие буолбатаҕа буоллар, билиҥҥи бөдөҥ поэттар суох буолуохтарын мин билэбин. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии тыл үтүөкэннээх маастардарын таһаарбыта. 50-с сыллардааҕы бөдөҥ событиелар бэйэлэрин суолларын эмиэ хаалларбыттара.
Билигин сорохтор ыйыталлар: планетаҕа ядернай катастрофа күлүгэ суоһуур кэмигэр тугу гыныахха диэн. Биһиги ыччаппыт итиннэ тоҕо күүстээх-уохтаах поэзияны анаабат? Мин санаабар, оннук дьон баар буолуохтара. Урут биһиэхэ дьоннор аулларын эрэ иһин эппиэттииллэрэ, оттон билигин аан дойду дьылҕатыгар тиийэллэр.
Бэйэм тылбаастаабыт нуучча поэзиятын антологията киһи дууһатын тардар. Уон аҕыс саастаахпар «Поэт өлбүтүн» авардыы тылбаастаабытым. Ол күнтэн билиҥҥэ диэри тылбаастыыбын. Миэхэ ордук чугас Есенин, кини миэхэ Россияны, нуучча сирин бэлэхтээбитэ. Авар тылыттан олус ыраах тыллаах Маяковскай мин норуотум тылыгар санаа хоту тахсыбат. Оттон Некрасовы авар тылынан саҥардарга күлүүһү буллум. Тылбааска автор аайы тус-туһунан күлүүһү булуохха наада.
Тылбаас олус наадалаах, тугу да солбуйбат үөрэх, аналлаах оскуола. Мин Пушкин «Полтаватын» хаста-хаста аахпыппын бэйэм да өйдөөбөппүн, ол кэннэ эрэ тылбаастыырга быһаарыммытым. Тылбаасчыт айымньы характерын уонна дууһатын хайаан да хаалларыахтаах. Биир тылтан атын тылга тылбаастыырга, туора дьиэҕэ киирэргэр күлүүһүн алдьаппатыҥ кэриэтэ, атын тыл форматын кэһиэ суохтааххын.
Дагестаҥҥа «Евгений Онегины» тылбаастаан көрбүттэрэ да, Пушкин строфалара тахсыбатахтара. Эмиэ ити курдук, нуучча поэзиятын сокуонун тутуһа сатаан, авар хоһоонун үгэһин кэһэн, Лермонтовы тылбаастаабыттарыгар хайа олохтоохторо: «Лермонтовы Мартынов буолбакка, эһиги өлөрбүккүт», − дэспиттэрэ…
Тылбаасчыттарга табыллыбыт киһи мин баарбын. Бастаан И. Сельвинскэй, онтон Литературнай институкка үөрэнэр кэммэр Я. Хелемскэй, Н. Гребнев, Я. Козловскай, Е. Николаевская тылбаастаабыттара. Кэлин Р. Рождественскай, В. Солоухин, Ю. Нейман, Ю. Мориц. Кинилэр авардыы билбэттэр эрээри, биһиги сирбитин-дойдубутун, тылбытын өтө көрбүттэрэ. Баһыыбаларыҥ, күндү доҕотторум!..
Биир кэмҥэ хас да айымньыны суруйабын. «Суут иһэр» диэн сатирическай хоһоон кинигэтин үлэлиибин. «Век и мир» диэн биһиги планетабыт бүгүҥҥү дьылҕатын туһунан санаа кинигэтин бүтэрэн эрэбин. «Концерт» диэн поэманы саҕалаатым. Сэрии маҥнайгы күннэригэр Бресткэ буолбут концерт туһунан миэхэ кэпсээбиттэрэ. Ити концерт кэмигэр фашистар куоракка көҥү көтөн киирбиттэр уонна дьэ билигин өлүү концерда буолуо диэн үөрэн ырдьаҥнаспыттар. Биһиги чаастарбыт кэлин Бресткэ кимэн киириилэрин «Концерт» диэн ааттаабыттара. Бу саҥа суруйар поэмам – антивоеннай.
Твардовскайы кытта үгүстүк көрсүбүтүм. Кини мин айымньыларбын хаһыспат этэ. «Сорох советскай интеллигеннэр эйигин сыаналыыр буоллулар», − эрэ диэбитэ. Киниэхэ «Мой Дагестан» диэн кинигэм рукопиһын көрдөрө биэрбиппэр, кини миигин «Новый мир» сурунаал редакциятыгар ыҥырбыта. Айымньылар олус уһуннар диэн быһаарбыта, рукописка ону харандааһынан бэлиэтээбитэ. Дьиктитэ баар, кини санаатын үүт-үкчү 1953 с. сэтинньигэ Фадеев миэхэ ыыппыт суругар эмиэ ахтыбыт этэ…
Прозаҕа эмиэ холонон көрбүтүм. «Мой Дагестан» диэн кинигэм иккис чааһа таҕыста. Үсүһүн кыайан бүтэрбэккэ сылдьабын.
Уоскуйан тохтоон хаалбат, саҥаны көрдүүртэн салгыбат олус талааннаах поэт А. Вознесенскай прозатын быһа ааспаппын, кинини ытыктыыбын, таптыыбын. Поэт прозатыгар мөккүһүөххэ сөп, ол мөккүөр төрүөтүн бэйэтэ биэрэр. Кини культура биллиилээх маастардарын бэйэтин олоҕор сыһыаран бэлиэтиирэ үчүгэйин, искусство туһунан, бүтүн аан дойдуга биллэр бөдөҥ ааттар тустарынан санаалара интэриэһинэйдэрин!
Проза сүҥкэн билиини, улахан бэлэмнэнии үлэни эрэйэр. Сорох автордар сыл аайы романы, аҕыйах сылынан эпопеялары, дилогиялары, трилогиялары суруйа охсон кэбиһэллэрин сатаан өйдөөбөппүн…
Фадеев даҕаны, Твардовскай даҕаны миигин тиэтэйбэппэр сүбэлииллэрэ. «…Олус тиэтэйэҕин, үгүстүк бэчээттэнэҕин, көлөһүнү тоҕон үгүстүк үлэлиэххэ наада, ол эрээри тугу суруйбуту барытын бэчээттэтэр табыллыбат», − диэн Фадеев муударай үөрэтиитин араас республикаларга үрүт-үөһэ таһааттарар уонна олору өскө бүтэрэ аахтаххына даҕаны, тута умнуллан хаалар томнары суруйар эдэр дьоҥҥо туоһулуом этэ…
Биирдэ доҕорум уонна тылбаасчытым Я. Козловскай миигин Маршакка илдьэ сылдьыбыта, онтон ыла мин киниэхэ өрүү ыалдьыттыыр буолбутум. Самуил Яковлевич авар тыла хайдах иһиллэрин истиэн баҕарбыта. Кини миигиттэн ханнык эмэ авар остуоруйатын кэпсиирбэр көрдөспүтэ. Мин самыыр утаҕынан хатаастанан халлааҥҥа ыттыбыт көрдөөх-нардаах Дингир-Дангарчи туһунан кэпсээбитим. Остуоруйаны Маршак сөбүлээбитэ уонна: «Дингир-Дангарчи, Дингир-Дангарчи», − диэн үрүт-үөһэ хатылаабыта. Ити тыл кини уоһуттан чуораанчык курдук лыҥкынаан иһиллибитэ. «Дингир-Дангарчи туһунан оҕолорго кинигэтэ суруйуоҥ этэ», − диэн сүбэлээбитэ. Өскө Дагестаҥҥа оҕо сурунаала тахсар буоллаҕына, итинник ааттыахха сөп эбит диэбитэ.
Маршагы кытта билсиһиим миэхэ университеттааҕар элбэҕи биэрбитэ. Мин киниэхэ Твардовскайдыын тиийэрбит. Төһөлөөх литературнай мөккүөрдэри, үтүөкэн сэһэргэһиилэри истибитим буолла! Икки атын-атын характердаах, араас саастаах дьоннор ыкса доҕордоһууларын көрбүт дьоллоохпун! Кинилэри ити поэзия холбообута. Ааспыт олохпун эргийэн көрдөхпүнэ, тугу эрэ суруйуо да суохпун суруйбуппун, үгүһү суруйа да илик эбиппин…
Кэскил14.ру