Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, документалист-суруйааччы, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Амма улууһун Абаҕа, Амма Наахара уонна Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэктэрин, итиэннэ Амма улууһун Амма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, бүтүн Арассыыйатааҕы «России верные сыны» куонкурус лауреата мэтээллээх, «Yтүөнү үйэтитээччи» номинация лауреата, биир дойдулаахпыт Дмитрий Николаевич Гаврильев туһунан сырдатыам.
Оҕо сааһа
Дмитрий Николаевич Амма оройуонун Амма-Наахара нэһилиэгэр 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ — Александра Петровна, аҕата — Николай Петрович. Дима уол оҕо сааһыгар иринньэҥ этэ, оскуолаҕа 9 саастааҕар киирбитэ. Кылааска биир бастыҥ үөрэнээччи этэ. Оскуолаттан ыла уус-уран литератураҕа сыһыаннааҕа. Ахсыс кылаастан саҕалаан «Смена» фотоаппаратынан хаартыскаҕа түһэрэрэ. Саха сирин айылҕатын, Хотугу Кавказ, Орто Азия, Монголия кэрэ-бэлиэ көстүүлэрин хаартыскаҕа устуталаабыта. Бүтүн Союзтааҕы фотокуонкуруска кыттан, Религия уонна атеизм Бүтүн Союзтааҕы музейыттан, «Советское фото» сурунаалтан грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Оскуола — производство — үрдүк үөрэх
Оччотооҕу эдэр ыччат оскуоланы бүтэрэн баран, комсомольскай путевканан производствоҕа үлэлии тахсара. Дима уол «Амма» совхоз Өнньүөстээҕи отделениетыгар дизелиһинэн үтүө суобастаахтык үлэтин саҕалаабыта, комсомольскай тэрилтэҕэ сэкэрэтээринэн талылла сылдьыбыта. Депутат-ыанньыксыт Петр Ионович ыччат үөрэххэ дьулуһарын, идэ ыларын сөбүлүүр, бэйэтэ эмиэ көмөлөһөр этэ.
Олох аартыгар
Дмитрий Амма оройуонун хаһыатыгар литсотруднигынан, фотокорреспонденынан барыта 10 сыл, 5 сыл Чурапчытааҕы СПТУ-га эстетика преподавателинэн үлэлээбитэ. Дмитрий Николаевич Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын саха салаатын 1972 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ уонна учууталлыыр. Кини 1957 сылтан тиһигин быспакка Амма улууһун, республика хаһыаттарыгар 1000-ча кэриҥэ матырыйаалы уонна хаартысканы бэчээттэппитэ. Кэргэнэ Анна Федосеевна үйэтин тухары Дмитрий Николаевиһы өйөөбүтэ, көмөлөспүтэ, бухгалтер кыра хамнаһын мунньан кэргэнин соҕуруу ыытара. Өрүү таҥаһа-саба, аһыыр аһа бэлэм буолара. Үс оҕоломмуттара: Сардаана, Дмитрий уонна Мария. Оҕолоро, сиэннэрэ республикаҕа биллэр көстөр үлэһит дьон.
Дьаныардаах үлэ
Дмитрий Николаевич Саха сирин олохтоохторугар сүҥкэн өҥөлөөх, Аҕа дойду сэрии кыттыылаахтарын, сураҕа суох сүппүт буойуннары көрдөөһүннэринэн 1962 сылтан дьаныардаахтык дьарыктаммыта. Кини барыта Саха сирин 3000 тахса буойунун көрдөөн булбута, сырдык ааттарын тилиннэрбитэ. Дмитрий Николаевич үгүс сылларга элбэх матырыйааллары хомуйбута, түмпүтэ. Кини кимтэн да көмөтө суох уоппускатын кэмигэр, Сэбиэскэй Союз араас куораттарын уонна Саха сирин байыаннай архыыптарыгар сылдьыбыта. Саха сирин улуустарын кэрийэн, буойуннар туһунан тыыннаах туоһулары кытта көрсөн-сэһэргэһэн, матырыйаал хомуйан булбута.
Дмитрий Николаевич барыта 24 кинигэни бэчээттэппитэ. Бастакы «Өйдөбүнньүк» кинигэтэ 1989 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. «Албан аат», «Өлбөт өрөгөй», «Буойуннар», «Ытыктабыл» уо.д.а. Дмитрий Николаевич суруйбут кинигэлэрэ бастаан утаа көрдөххө ааттар, сыыппаралар эрэ курдуктар. Онтон ис иһигэр киирдэххэ бу билиҥҥи кэмҥэ туохха да тэҥнэммэт докумуоннар, дьон дьылҕата, эдэр ыччат билбэтэх иэдээннээх сэриитин туоһулара буолаллар.
Визуальнай картотеката
Дмитрий Николаевич буойуннар ааттарын үйэтитиигэ олоҕун анаабыт дьарыгын биир уустук уонна сүдү суолталаах үлэтин кини оӊорбут визуальнай картотеката буолар. Бу картотека алпаабытынан тыырыллыбыт. Буойун араспаанньата, аата, аҕатын аата барыта толору сурулла сылдьаллар. Ону таһынан ханнык куоракка, байыаннай чааска сулууспалаабытын эбэтэр ханнык госпитальга эмтэммитин, ханна тиийэн сырдык тыына быстыбытын билиэххэ сөп. Ол иһигэр өлбүттэр кыһыл төгүрүгүнэн, эргиллибиттэр — от күөҕэ итиэннэ эргиллэн баран өлбүттэр от күөҕэ төгүрүк аӊаарынан хараардыллан бэлиэтэммиттэр. Кини 48 сыл уоппускатын, иллэҥ кэмин барытын саха буойуннарын үйэтитиигэ анаабыта.
Маны таһынан, кини Саха сиригэр гражданскай сэрии историятын үөрэтиигэ, чуолаан Саһыл Сыһыы муустаах төгүрүктээһинигэр өлбүт кыһыл партизаннар ааттарын-суолларын чуолкайдааһынын түмүгэр, бу сэриигэ 284 киһи кыттыбытыттан 272 киһи аатын-суолун толору булан, кинилэр ааттара тимиргэ кутуллан, кэнчээри ыччакка анаан үйэлээхтик оҥоһуллубута. 2001 сыллаахха «Бичик» кинигэ издательствотыгар «Репрессия и реабилитация» диэн кинигэтэ тахсар.
«Өлбөт өрөгөй» акция
Амма Наахара оскуолатыгар, Дмитрий Николаевич Гаврильев холобурунан, 2023 сылтан «Өлбөт өрөгөй» акция ыытыллар. Манна Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт аймахтарбытын көрдөөн-булан карточка оҥоробут. От күөҕэ дьүһүннээххэ — сэрииттэн эргиллэн кэлбит буойуннары, кыһылга — сэрии толоонугар охтубуттары, сиэрэйгэ — сураҕа суох сүппүт буойуннар карточкаларын оҥорон картотекаҕа уктубут. Аан бастаан оҕо төрөппүтүн кытта удьуорбутун үөрэттибит, Аҕа дойду сэриитигэр хас аймаҕым кыттыыны ылбытын көрдөөн буллубут. Д.Н. Гаврильев кинигэлэрэ уонна всероссийскай «Память народа» сайт (буойуннар туһунан көрдөрүүлэр, дааннайдар бааллар), П.И. Яковлев аатынан оскуолабыт түмэлин матырыйааллара олус көмөлөстүлэр.
Мин Устинов Иван Петрович диэн аймахпын буллум. Кини туһунан карточка оҥордум. Устинов Иван Петровиһы суруйаары төрүччүбүн үөрэттим уонна 16 киһи аймахтарым сэриигэ сылдьыбыттарын биллим.
Гаврильев Дмитрий Николаевич Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарын көрдөөн, ааттарын тилиннэрбит улахан өҥөлөөх сүдү киһибит. Кини үлэлээбит үлэтэ, биһиэхэ холобур буолар! Ким өбүгэлэрин историятын билэр, ол бигэ тирэхтээх, инникигэ эрэллээх. Мин санаабар, кини туохтан да толлон турбат, хорсун, тулуурдаах, Ийэ дойдутугар бэриниилээх, дьаныардаах үлэһит киһи. Биир дойдулаахпыт Гаврильев Дмитрий Николаевич аатынан киэн туттабыт, кини аата үйэлэргэ ааттана турдун!
Наина Зыкова, 10 кылаас үөрэнээччитэ, «Аартык» медиакиин, Амма Наахара.
Кэскил14.ру