2016 сыллааҕы Е.М. Шапошников аатынан Хамаҕатта орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ Наташа Захарова «Амма Аччыгыйа уонна «Төлөннөөх сүрэхтэр» диэн научнай үлэтигэр Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа олоҕун, айар үлэтин кытта билсибит уонна «Төлөннөөх сүрэхтэр» историятын үөрэппит материалын таһаарабыт.
Үлэ соругунан «Бэлэм буол», «Кэскил» хаһыаттары ырытыы уонна үөрэтии уонна «Төлөннөөх сүрэхтэр» ыыппыт үлэлэрин үөрэтии, чинчийии буолбут.
Амма Аччыгыйа уонна «Бэлэм буол», «Кэскил» хаһыаттар идеялара
Оскуола саастаах оҕолорго аналлаах «Бэлэм буол!» — «Кэскил» республикатааҕы хаһыат 1936 сылтан тахсар. Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан 1941 сыллаахха бэс ыйын 27 кунугэр «Бэлэм буол» («Кэскил») бутһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Онтон партийнай-комсомольскай органнар уураахтарынан «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн иккистээн тахсар буолбута. Саха тапталлаах, народнай суруйааччыта Николай Егорович Мординов-Амма Ачыыйа бу редакцияҕа 30-ча сыл үлэлээбитэ олус кэрэхсэбиллээх. Оччотооҕуга хаһыакка киирэр оҕолор айымньыларыгар хас биирдиилэригэр суругунан хоруй ыытан, оҕолорго олус болҕомтолоохтук сыһыаннаһара. Амма Аччыгыйа: «Олоҕум саамай дьоллоох кэмнэрин «Бэлэм буолга » атаардым», — диэн өрүү киэн тутта кэпсиир буолара. Хаһыат редактора Нина Иннокентьевна Протопопова Амма Аччыгыйын кытта хара бастакыттан үлэлэспитэ. Кини Амма Аччыгыйын туһунан бу курдук ахтар: «Биһиги биэстии сыл буола-буола Нам, Хамаҕатта оскуолаларыгар «Төлөннөөх сүрэхтэр» диэн пионерскай этэрээти олохтуур үгэспитигэр дружина сборугар тахсарбыт. Кэлиҥҥи сылбытыттан (1994 сыл) уратыга барытыгар Николай Егорович сылдьыспыта. Биһиги оҕонньорбутун харыстаан, онно-манна сырыга мэлдьи тумалык оностуохпутун баҕарбаппыт. Ону кини сөбүлээбэтэ, коллектив барыта сылдьар үлэтигэр-хамнаһыгар кини хайаан да сылдьыһара, Хамаҕаттаҕа тахсан, оҕолорго туһаайан тыл этэрэ, учууталлары кытта көрсөн, кинилэр тылларын-өстөрүн истэн үөрэн-көтөн, дуоһуйан киирэрэ». «Бэлэм буол» хаһыат оччолорго бүтүн республиканы хабан олус элбэх маассабай үлэни-хамнаһы ыытара. Уһун кэмнээх куонкурустарбыт түмүктэрин биллиилээх худуоһунньуктар, учуонайдар, суруйааччылар түмүктэһэллэрэ. Кинилэр эмиэ Николай Егоровиһы кытта эҥэрдэһэр, сэһэргэһэр, үөрүүнэн көмөлөһөрө.
Үтүө үгэс үөскээтэ
1959 сыллаахха партия сьеһэ норуот хаһаайыстыбатын сэттэ сыллаах былаанын ылыммыта. Норуот олоҕун тупсарар иһин охсуһууга пионердар активнай кыттыыны ылбыттара. Кинилэр төрөөбүт колхозтарыгар окко-маска көмөлөһөллөрө, сүөһү көрөллөрө. Ол буолаллара төлөннөөх сүрэхтээх пионердар. Бу үрдүк ааты дьиҥ чахчы бэйэлэрин илиилэринэн үлэлээн ылар иһин охсуһууга Хамаҕатта сэттэ кылаастаах оскуолатын пионердара ыҥырыы таһаарбыттара. Ол ыҥырыыны
республика 32 пионерскай этэрээтэ өйөөбүтэ. Ити сыл ыам ыйыгар «Бэлэм буол» хаһыакка Хамаҕатта оскуолатын пионердара «Төлөннөөх сүрэхтэр» диэн этэрээт буолбуттарын иһитиннэрбиттэрэ.
Үлэҕэ, үөрэххэ үүнүөхпүт
Бастакы «Төлөннөөх сүрэхтэр» этэрээккэ сүнньүнэн сэттис кылаас үөрэнээччилэрэ киирбиттэрэ. Этэрээт сүрүн сыала төрөөбүт совхозка көмөлөһүү уонна дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу этэ. Дьоҥҥо мас хайытан, уу баһан, балбаах тиэйэн, фермаҕа ынах ыан көмөлөһүү, хотон хаарын түһэрии, оскуола уокка оттор маһын бэлэмнээһин буолара. Доҕордоһуу, уопсай дьыала иһин бары күүһү түмэн, бииргэ эйэлээхтик үлэлээһин онтон ыла саҕаламмыта.
Наташа Захарова, Хамаҕатта орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитин үлэтиттэн (2016с.)