Кулун тутар 17-18 күннэригэр Дьокуускай куоракка “Ийэ тыл” II форум ыытылынна. Икки күн устата саха тылын инники кэскилин, билигин баар кыһалҕалар тула кэпсэтэр, санаа атастаһар, ыытылла турар үлэлэри көрөр-истэр, үлэ инники былаанын торумнуур киэҥ кэпсэтиилэр буоллулар.
Оскуолаҕа ийэ тыл сайыннарар эйгэтин тэрийии туһунан кэпсэтии Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билим Академиятын мунньахтыыр саалатыгар ыытылынна. Мунньаҕы төрөөбүт тыллары харыстыыр уонна сайыннарар Киин салайааччыта Ф.В. Габышева салайан ыытта.
Мунньах С.Н. Донской-II аатынан Үөрэҕи сайыннарар уонна идэни үрдэтэр институт сүрүннүүр учуутала Ф.В. Ядрихинская саха тылын туһунан кэпсэтиигэ күннэтэ истэр “холбоһук”, “түмсүү”, “бөлөх”, “алтыһыы”, “кэпсэтиһии”, “түһүлгэ” диэн тыллар суолталарын билиһиннэриититтэн саҕаланна. Бу тыллар барыта “биир көрүү, биир хайысха, биир санаа” диэн өйдөбүллэргэ кэлэн түмүллэллэр.
Февронья Васильевна билиһиннэрбитинэн, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр тылга биир көрүүлээхтэри, биир санаалаахтары түмэр араас холбоһуктар, түмсүүлэр, бөлөхтөр бааллар. Холобур, нуучча тылын уонна литературатын учууталларын ассоциацията 100 учууталы түмэр. Онтон өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 3360 нуучча тылын уонна литературатын учуутала баар. Маны таһынан, нуучча тылын уонна литературатын предметигэр биир кэлим экзамены 100 баалга суруйбут выпускниктар учууталларын түмсүүтэ үлэлиир.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 35 диэри саастаах 4 тыһыынчаттан тахса эдэр педагог баар. 2010 сылтан кинилэри түмэр эдэр учууталлар уонна педагогтар ассоциациялара үлэлиир.
Саха сиригэр аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын – эбэҥки, чукча тылларын – үөрэтэр учууталлар ассоциациялара, Саха өрөспүүбүлүкэтин эбээннэрин общественнай түмсүүтэ көхтөөхтүк үлэлиир. Математика учууталлара “Продвижение+” ассоциацияҕа түмсэллэр. Онтон оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах тэрилтэлэр хас да общественнай түмсүүлэрэ баар: иитээччи эр дьон ассоциациялара, “Воспитатель года” куонкурус кыайыылаахтарын түмэркулууп, олоҥхо педагогикатынан үлэлиир өрөспүүбүлүкэ 7 улууһуттан 22 уһуйааны түмэр “Арылы Кустук” ситим.
Маны таһынан, методическай холобоһуктар бааллар. Ол курдук, омук тылын, биология, химия методист-учууталларын бөлөхтөрө. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1148 омук тылын учуутала баар: 1114 – английскай тыл учуутала, 6 – французскай, 6 – ньиэмэс уонна 10 – кытай тылын учууталлара.
Агропрофильнай оскуолалар сойуустара 96 оскуоланы түмэр. РИП экспердэрин сообществота диэн эмиэ туспа түмсүү үлэлиир.
Иитии эйгэтигэр норуот өйүн-санаатын тарҕатыыга норуот педагогикатын ассоциацията баар. Бу ассоциацияны 1991 сыллаахха Н.И. Шарин, К.С. Чиряев, Ф.В. Габышева төрүттээбиттэрэ.
Саха өрөспүүбүлүкэтигэр саха тылын уонна литературатын учууталын ахсаана – 690. Онтон 2025 сыл муус устар 25 күнүнээҕи туругунан 585 учуутал баар эбит.
Билим Академиятыгар буолбут кэпсэтиигэ сүрүн миэстэни саҥа оҥоһулла сылдьар саха тылын уонна литературатын учебниктарын туһунан буолла. Онуоха туох үлэ ытылла турарын, сүрүн ис хоһооно хайдах буолуохтааҕын, туох ирдэнэрин туһунан үлэлиир бөлөх иһитиннэрдэ. Оҕолорбутугар саха тылыгар тапталы иҥэриэхтээхпит диэн толкуйу уустугурдубакка, боростуойдук оҥоһулла сылдьарын тус бэйэм, саха тылын саҥардыллыбыт учебнигар түбэспит, ол учебникка суруллубут төрөөбүт сахам тылын оҕобор хос тылбаастыыр кыһалҕатыгар сэниэбин балачча биэрбит, оҕоҕо төрөөбүт тылы күһэйии күүһүнэн үөрэтэр учебник диэн тугун билбит төрөппүт үөрэ иһиттим.
Методист-учуонай, педагогика билимин доктора, профессор Евдокия Михайловна Поликарпова:
“Оҕо тылыгар, оҕо толкуйугар, оҕо саҥарарыгар, оҕо суруйарыгар, оҕо үөрэригэр аналлаах учебниктар оҥоһуллуохтаахтар. Уустук сорук эрээри, ону ситиһэр гына үлэлии сылдьабыт”, –
диэн этиитэ сүрэҕи ортотунан киирдэ.
Мунньах кыттыылаахтара саха тылын чааһа аҕыйаабыта долгутарын туһунан санааларын эттилэр. Феодосия Васильевна Габышева оскуолаларга саха тылын уонна литературатын чааһын кыччатыы кыһалҕатын Уус Алдан улууһун Лөгөйдөөҕү лиссиэй-интэринээт дириэктэрэ Михаил Пухов хайдах быһааран олорорун туһунан холобурдаан кэпсээтэ.
– Саха тылын уонна литературатын учууталларын сийиэһигэр Лөгөй лиссиэй-интэринээтин дириэктэрэ салайааччы буолан туран эппиэтинэһи тус бэйэтигэр ылынан, учууталларын кытта сүбэлэһэн саха тылын үөрэтэр чааһын кыччаппатаҕын туһунан кэпсээбитэ. Биһиги хантан эрэ туох эрэ кэлэрин кэтэһэн олоруохтаахпыт диэн буолбакка, бэйэбит эмиэ саха буолан туран, айымньылаахтык сыһыаннаһан уонна бэйэбитигэр эппиэтинэс ылынан ону оҥоруохпутун наада. Татарстан өрөспүүбүлүкэтин делегацията биһиэхэ кэлэ сылдьыбыттара. Татар тыла диэн миэхэ бэйэм төрөөбүт тылым, онно мин салайааччы быһыытынан эппиэттиибин, ол иһин мин бэйэм дьаһал ыламмын, бирикээс баттааммын үлэлэтэн олоробун диэн эмиэ биһиги Лөгөй лиссиэй-интэринээппит дириэктэрин курдук дьаһанан олорор салайааччылар эппиттэрэ, – диэн Феодосия Васильевна эттэ.
Салгыы Ф.В. Габышева чааһы тыырыыга хас да хайысханы көрөллөрүн туһунан санаатын үллэһиннэ: “Физкультураҕа билигин үс чаас көрүллэр, мантан икки чааһа булгуччулаах. Биһиги ырытыы оҥорбуппут – оскуола спорт саалаларын көтүтүү диэҥҥэ. Онно көрдөхпүтүнэ, икки сменанан үөрэнэр куорат оскуолаларын спорт саалалара бу чаастары хайдах даҕаны хааччыйар кыахтара суох. Онтон тыа сиригэр саҥа оскуолаларга усулуобуйа баар. Ол гынан баран сорохтор эргэ эбийиэктэргэ үөрэнэллэр, толору чаас онно кыаллыбат. Аны соҕуруу дойдуга кыһын устата таһырдьа дьарыктаныахтарын сөп буоллаҕына, биһиэхэ ыам ыйыгар уонна балаҕан ыйыгар эрэ сатанар. Атын кэмҥэ дьиэ иһигэр киириэхтэрин наада. Ол иһин физкультура чааһын көрүөххэ сөп диэн көрбүпүт. Атын субъектар, холобур, Татарстаҥҥа музыканы уонна ИЗО-ну хардарыта алтыһыннарар предмет курдук оҥорбуттар. Ол түмүгэр биир чааһы ылан төрөөбүт тылларын үөрэтиигэ биэрбиттэр. Литературнай ааҕыыга “Окружающий мир” чааһын ВУД-ка таһааран баран, ол чааһын литературнай ааҕыыны кытта холбоон киллэриэххэ сөп диэн этиилээхпит. Итини барытын тиһэн, Арассыыйа Үөрэҕин миниистирэ Сергей Кравцов аатыгар сурук ыыппыппыт. Эппиэт кэлиэ диэн күүтэбит”.
Феодосия Васильевна алын кылаастарга нуучча тылын үөрэтии чааһын элбээбитин оскуола бэйэтин көрүүтүнэн кыччатара, сарбыйара хайдах да сатамматын туһунан тоһоҕолоон эттэ: “Нуучча тыла государственнай тыл. Билиҥҥи политиканан көрдөххө, ити чааһы тыыттахпытына, улаханнык эппиэттиибит. Ол куттанан олоруу буолбатах. Биһиги сөптөөх албастары, хайысхалары тобулуохтаахпыт”.
Мунньахха турбут биир дириҥ ис хоһоонноох ыйытыы үгүс киһини толкуйдатта буолуо дии саныыбын:
Учуутал саха тылын үөрэтэр дуу, сахалыы үөрэтэр дуу?
“Айыы кыһата” национальнай гимназия дириэктэрэ Л.П. Шамаева: “ЮНЕСКО этэринэн, оҕо төрөөбөт тылынан үөрэммэт буоллаҕына, предмети төрөөбүт тылынан ылбат буоллаҕына, бу омук сүтэр”, – диэн өссө төгүл санатта.
– Татарстантан кэлэ сылдьыбыт делегация “эһиги математика, физика, биология предметтэрин төрөөбүт тылынан үөрэтэҕит дуо?” диэн ыйыппыттара. Ону биһиги учебниктарбыт барыта нууччалыылар эрээри сахалыы быһаарабыт диэн эппиэттээбиппит. “Суох, ол аата эһиги национальнай оскуола диэн буолбатаххыт” диэбиттэрэ. Эн оҕону ханнык баҕарар предмеккэ төрөөбүт тылынан үөрэтэр буоллаххына эрэ национальнай оскуола буолаҕын диэн тоһоҕолоон эппиттэрэ. 9-с кылааска диэри оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтиини государство көҥүллүүр, – диэн санаатын үллэстэн туран, биһиги наар чэпчэки суолунан бара сатыырбытын санатта.
***
Математика, физика, биология, химия, география, история предметтэрин сахалыы тылынан, сахалыы толкуйунан, сахалыы өйү-санааны иҥэрэн үөрэтиини кыайар кыахтаахпыт дуо биһиги? Саха тылын үөрэтии уонна сахалыы үөрэтии диэн өйдөбүллэри эппитигэр-сииммитигэр иҥэринэн, өйбүтүгэр-санаабытыгар киллэрэн арааран, анааран толкуйдаан дьиҥ олоххо киллэрэр кыахтаахпыт дуо? Эн санааҕар?
Сардаана МАТВЕЕВА
кэскил14.ру
Уус Алдан улууһун Лөгөй лиссиэй-интэринээтэ саха тылын чааһын аттарыытын хайдах туруоран үлэлэтэ олорорун туһанан сиһилии манна аах: https://keskil14.ru/saha-tyla-eppietines-ebee-ines/