Саха сиригэр Култуура, Арассыыйаҕа сомоҕолоһуу сылын чэрчитинэн Саха сирин култууратын, наукатын, үөрэҕириитин сайдыытыгар Арассыыйа атын омуктара киллэрбит сүдү кылааттарын, кинилэр устуоруйаларын өйдөөн-санаан ааһыах тустаахпыт.
Шмуль Ицко диэн кимий?
Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгэ Шмуль Ицконы кытта ыкса сибээстээх. Бастатан туран, кини аатынан уулуссалаахпыт. Иккиһинэн, киниэхэ анаан пааматынньыктаахпыт. Шмуль диэн еврей төрүттээх аат буолар. Дьиҥэ, Шмуэль диэн аат эбит, суолтата — «Бог услышал», Таҥара истибит диэн өйдөбүллээх. Еврейдэр итэҕэллэринэн, Шмуль диэн аат Самуил пророгы кытта тэҥнэһэр аат эбит.
Техническэй наука кандидата Александр Генрихович Гройсман «Евреи в Якутии» диэн ааттаах үлэтигэр: «Сыылкаҕа кэлбит еврейдэр ортолоругар ыар буруйу оҥорон кэлбит еврей суоҕун тэҥэ», — диэн этэр. «Үгүс өттүлэрэ манна кэлэннэр атыынан-кутуунан, эргиэнинэн, илиинэн оҥоһук оҥоруунан, сир оҥоһуутунан дьарыгыраллар. Холобур, 1911 сыллаахха Ньурбаҕа Самуил Стрижевскай кэлэн дьиэлэммит-уоттаммыт, сир тиэрэн бурдук үүннэриинэн дьарыгырбыт, оттуур эбит», — диэн Александр Гройсман суруйар.
Стрижевскай Самуил Моисеевич — Шмуль Ицко, политическай сыылынай, олохтоох революционнай кэмитиэт сэкирэтээрэ. Интернет ситимиттэн кини регистрационнай хаартатын көрдөххө, Киевскай губерния куоратын дьарыктаах олохтооҕо, Буки сириттэн төрүттээх. «За власть Советов в Якутии» диэн хомуурунньукка 1915-1925 сылларга саҥа былаас иһин олохторун толук уурбут буойуттар тустарынан суруллубут. Онно Самуил Моисеевич олоҕун кэпсээнэ сурулла сылдьар. Ол онтон ылан эбэр буоллахха, хаатаргаҕа 5 сыл сытан баран Саха уобалаһыгар Бүлүү уокуругун Марха улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр көскө ыытыллыбыт диэн. Сэбиэскэй былааһы олохтооччулары кытта биир тыыннаах үлэлэспит. 1918 сыллаахха Саха сиригэр үрүҥ этэрээттэрэ күөрэйэн тахсыыларыгар, Малдьаҕарга Ежов, Федоров диэн сэбиэскэй деятеллэри саһыаран сыппытын иһин үрүҥнэр Стрижевскайы “бултаспыттар”. Малдьаҕар нэһилиэгэр Самуил Стрижевскай, бэрт үөрэхтээх киһи буолан, саҥа былааһы аҕытаассыйалаабыт, өйдөтөр үлэни нэһилиэнньэҕэ ыыппыт, миитиннэргэ кыттыспыт.
1921 сыл күһүнүттэн нэһилиэк оскуолатыгар завхоһунан, ону тэҥэ Кукаакы нацревкомун сэкирэтээринэн үлэлээбит. Муус устар ыйга бандьыыттартан куотан ойуурга саһан сылдьыбыт. Аһын-үөлүн ойоҕо таһар эбит. Бандьыыттар ойоҕун билиннэрэ сатаан кырбаабыттар, онтон дьукаах олорсор уол оҕону билиннэрэннэр, Стрижевскайы тутан ылбыттар. Кыһыллар тустарынан билэ сатааннар кыыллыы кырбаабыттар да, Самуил Моисеевич «Сэбиэскэй былааһы кыайыаххыт суоҕа, сотору үрүҥнэр үлтүрүйүөххүт» диэбит уонна тугу даҕаны тыллаан биэрбэтэх, Андайбыт нэһилиэгэр ытыллыбытын туһунан суруллар.
Историческай уонна архыып матырыйаалларыгар олоҕуран Малдьаҕардар «Туруулаһыы» диэн ааттаах документальнай хабааннаах уус-уран киинэ устубуттара. Онно Самуил Стрижевскайы Малдьаҕарга көскө хайдах тутан аҕалбыттарын, ол кэминээҕи кулуба Ньукулай Ньукулаайабыс Түмэппиэйэп дьаһалынан судаарыстыба суотугар Булгунньахтаах сиригэр олохтоох Ньукулаайап Баһылай диэн киһиэхэ олохтуулларын туһунан уонна Сылгылыыр диэн сиргэ оттуур ходуһа биэрэргэ диэн көрсүбүттэрэ кэпсэнэр. Олохтоох саха кыыһын ойох ылан оттоон, бурдук үүннэрэн олорбуттарын көрдөрөллөр.
Кини нэһилиэккэ үөрэҕи, сайдыыны ыыппыт, олохтоох дьоҥҥо сөбүлэппит, кинини Сомууса диэн ыҥыраллар эбит. Урукку да сылларга, билигин даҕаны, саха киирии тылы, ааты-суолу сахатытан саҥарар идэлээх. Ол курдук, Шмуль Ицконы биһиги дьоннорбут «Сомууса» «Сомууска» диэн ааттаабыттар. Онон Самуил Моисеевич Стрижевскай — Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар үтүө өҥөлөөх политическай сыылынай буолар. Үрүҥ бандьыыттар 1922 сыллаахха тутан баран иһэннэр «Үрэн» диэн ааттаах Андайбыт сиригэр ытан өлөрбүттэр. Ол сиргэ 1972 сыллаахха Чуукаардар пааматынньык туруорбуттар. 1972 сылтан саҕалаан, сыл ахсын, оскуола оҕолоро онно тахсаннар көрөн-истэн, сөргүтэн, араас хабааннаах патриотическай тэрээһиннэри ыытан кэллилэр. Кэлин олохтоох дьаһалта үп-харчы көрдөрөн Самуил Стрижевскай уҥуоҕун оскуола үлэһиттэрэ тахсаннар аныгылыы көрүҥнээх тимир күрүөлээбиттэрэ.
Билигин Маалыкай түбэ нэһилиэктэрэ айаннаан иһэн тохтоон, сүгүрүйэн ас кээһэн ааһар сирдэрэ. Бу регистрационнай нүөмэрдээх Саха сирин биир историческай суолталаах пааматынньыга.
Дойдубут устуоруйатын кэнэҕэски кэлэр кэнчээри ыччаттарбытыгар бу курдук кэпсии-ипсии туруоҕуҥ. Эйэлээх олох иһин турууласпыт, олохторун толук уурбут үтүө дьоннорбут ааттара үйэлэргэ умнуллубатын, үйэлээх буоллун.
Эдкор Дария Данилова,
Чуукаар орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ.
Кэскил14.ру