Олунньу 25 күнүгэр Хайахсыт нэһилиэгэр Иннокентий Гурьевич Тимофеев-Теплоухов аатынан култуура уонна сынньалаҥ киинигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2025 сыллааҕы үлэтин отчуоттуур мунньаҕа буолан ааста.
Отчуоттуур бөлөҕү Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ уонна наукаҕа миниистирэ Нюргуна Афанасьевна Соколова салайан илдьэ кэллэ. Биһиги нэһилиэкпитигэр сырыыларын ыалдьыттарбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) Бэрэстэбиитэллэрин Палататын бастакы Бэрэсэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа Афанасий Петрович Илларионов өйдөбүнньүгэр сибэкки дьөрбөтүн ууруттан саҕалаатылар.
Нэһилиэнньэттэн ыйытыы үксэ суругунан киирдэ. Ол курдук, олохтоохтортон уопсай дьиэ тутуллуутун, тыа хаһаайыстыба боппуруостарын, «Хайахсыт – Хадаар» айан суолун, сэлээркэ, бензин сыанатын курдук тыын суолталаах ыйытыылар киирдилэр.
Бу күн Хайахсыт олохтоохторо Нюргуна Афанасьевна Соколоваттан наҕараадалары туттуталар. Ол курдук, тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ Василий Егорович Федоров «Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ» бочуот знагынан наҕараадаланна. Кини өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин агропромышленнай комплексын сайдыытыгар тус кылаатын иһин уонна 70 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн бэлиэтэннэ. Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕар Иван Спиридонович Винокуровка «Нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо» наҕарааданы туттардылар.
Мунньахха уопсайа 65 киһи кыттыыны ылла. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ситэриилээх былааһын отчуотун бары сөптөөҕүнэн аахтылар.
***
Мин бу күн отчуоттуур бөлөх салайааччытыттан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ уонна наукаҕа миниистирэ Нюргуна Афанасьевна Соколованы кытта көрсөн кэпсэттим.
– Үтүө күнүнэн, Нюргуна Афанасьевна! Аҕыйах ахсааннаах оҕолоох оскуолалары инники сылларга туох күүтэрий?
– Үтүө күнүнэн! Бастатан туран, хас биирдии дэриэбинэҕэ, оҕолорбут олорор сирдэригэр конституционнай бырааптарын быспаккабыт, оскуолаларбыт хайаан да баар буолуохтаахтар. Хомойуох иһин, үгүс дэриэбинэлэргэ нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйах буолан, оскуолалар сорохторо – малокоплектнайдар. Ол иһин биһиги бу оскуолаларбытын региональнай сокуоммутугар киллэрэн турабыт. Үөрэх министиэристибэтэ сыл аайы бу статистиканы көрөн, малокомплектнай оскуолалар испииһэктэрин бигэргэтэбит. Быйылгы үөрэх дьылыгар 270-ка малокомплектнай оскуолалаахпыт. Ол аата өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн 627 үөрэх кыһата баар буоллаҕына, үс гыммыттан биирэ малокомплектнай оскуола буолар.
Баҕа санаабыт диэн кинилэр төһө да кыра буолбуттарын иһин, сайдыахтарын уонна оҕолорго хаачыстыбылаах үөрэх, иитии биэриэхтэрин наада. Онон ханнык да оскуола сабыллыбат, бары инники да сылларга баар буолуохтара.
– Нюргуна Афанасьевна, дэриэбинэҕэ эдэр ыччат кэлэн олохсуйарын хайдах ситиһиэххэ сөбүй?
– Бу боппуруоска хас биирдиибит эппиэтинэстээхтик үлэлэһиэн наада. Бырабыыталыстыба үбүнэн-харчынан, араас программаларынан, ону таһына олохтоох дьаһалта эдэр дьон кэлэн олохсуйалларыгар эмиэ дьиэнэн-уотунан хааччыйыыга көмөлөһүөхтээх. Мин билэрбинэн, холобура сорох улуустарга 500 тыһыынча, биирдии мөлүйүөн, иккилии мөлүйүөн көмө биэрэллэр. Улууска кэлэн үлэлиэн баҕалаах эдэр ыччаттарга, специалистарга нэһилиэк дьаһалтата, холобура, дьиэтин-уотун биэрэн, оттугун булан, уутугар-хаарыгар тиийэ эмиэ көмөлөһөр. Оччоҕуна үлэлииргэ сөптөөх усулуобуйа тэрилиннэҕинэ эдэр ыччат соҕотох да буоллун, дьиэ кэргэннээх да буоллун кэлэн үлэлиир кыахтанар. Биһиги министиэристибэ өттүттэн эдэр педагогтарга үбү-харчыны көрөммүт, подъемнай программаларга кыттыыны ыламмыт өйөбүл оҥоробут. Быйылгыттан аадырыстаммыт көмөбүтүн, урукку курдук үс төгүллэх оклад эрэ буолбакка, 200 тыһыынча оҥордубут. Бу программабытыгар ситимэ быстыбакка сыл аайы харчы көрүллэр буолла. Иннэ гынан, эдэр специалист кэлэригэр 200 тыһыынча подъемнай харчынан көмө, көһөн кэлэригэр айанын суолун, таһаҕаһын ороскуоттарын төлөбүрдэрэ эмиэ компенсацияланар.
Ону таһынан, учууталларбытыгар көмө диэҥҥэ араас куурустарын, сатабылларын (компетенцияларын), квалификацияларын үрдэтии эмиэ киирэр. Квалификацияларын үрдэтэн истэхтэрин аайы хамнастара эмиэ үрдүүр. Ил Дархаммыт Айсен Сергеевич Николаев икки сыллаҕыта дьаһал таһаарбыта. Иннэ гынан бу эдэр специалистар 75 быраһыаҥҥа диэри надбавка ылыахтарын сөп. Онтон былырыын РФ сокуона уларыйан, эдэр специалистар кэлэн үлэлииллэригэр наставниктарыгар эмиэ 10 бырыһыаннаах көмө баар буолла. Ити курдук хас биирдии үөрэхпит кыһатыгар хаачыстыба үрдүүрүгэр кыһамньылаахтык үлэлии сылдьабыт.
Билиҥҥи олох тэтиминэн технология олус күүскэ сайынна. Үчүгэйэ диэн учууталларбытыгар үлэлэригэр көмө – искусственнай интеллект (ИИ), контент, бэлэм уруоктар баар буолуллар. Ол курдук, федеральнай министиэристибэбит оҥорон, “ФГИС «Моя школа” баар буолла. Хас биирдии учуутал, холобура, уруккулуу курдук тэтэрээккэ уруокка бэлэмнэнэ олорбокко, интернет ситиминэн бу прогамммаҕа киирэн бэйэтин уруогун оҥоруон сөп. Тестовай сорудахтар, видео уруоктар, араас үөрэтэр матырыйааллар онно киирдилэр. Ити маҥнайгы боппуоруоскун санаттахха, этиллибит малокомплектнай оскуолаларбытыгар, хомойуох иһин, барыларыгар учуутал баар буолбатах. Сорох үөрэх кыһатыгаручуутал көстөрө сүрдээх ыарахан. Ол кыһалҕаттан биһиги саҥа технологиялары киллэрдибит. Билигин “Сетевой учитель” диэн бырайыагы апробациялыы сылдьбыт. Ити бырайыакка Россиятааҕы “Просвещение” издательство нөҥүө Москвалар “Мультибук” диэн ааттаах контент биэрэллэр. Онон Москва учууталлара биһиги сорох оскуолабыт үөрэнээччилэрин үөрэтэ сылдьаллар. Оскуолаҕа тьютор быһыытынан кылаас салайааччыта кэлэн оҕолору кытта кабинекка олорор, онтон Москва учуутала хас да оскуолаҕа тэҥҥэ уруогун ыытар. Былырыыҥҥы сыл түмүгүнэн, икки чиэппэр түмүгүнэн көрдөрүү баар уонна маннык табыллар эбит диэн быһаардыбыт. Ол гынан баран, интернет төһө түргэнэ, бытаана хаачыстыбаҕа эмиэ оруолу оонньуур. Ону таһынан тьютордаабыт учууталларбытыгар квалификацияларын үрдэтэллэригэр бу үлэ көмөлөөх. Тоҕо диэтэххэ, кинилэргэ професиональнай өттүнэн үрдүк таһымнаах учууталлар көмө буолаллар.
Өссө биир ньыма баар. Учуутал бэйэтин уруогун ыытарыгар ИИ ырытыы оҥорор. Онно сөптөөх методикалаах: уруок хайдах барыахтааҕа, киириитэ-тахсыыта, ис хоһооно, маннык сорудахтары биэриэххэ сөп дуу, суох дуу, төһө сыыс тыллары тутталларыгар тиийэ ИИ ааҕар. Бу уруоктар түмүктэригэр учууталга бэйэтин рекомендациятын биэрэр. Онон туһанан учуутал уруогун төһө баҕарар тупсарар кыахтаах.
– Дэриэбинэҕэ 14 сааһын туолбут оҕо «Пушкинскай картатын» сороҕор олох туттубакка да хаалар. Арай туспа улуустарынан сылга биирдэ биир улахан тэрээһин оҥоһуллуон сөп дуо?
– «Пушкинскай карта» киирбитэ син ыраатта. Мин санаабар, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн итиннэ култуура тэрилтэлэрэ сөпкө туһананнар бэйэлэригэр үчүгэй дохуот оҥостуохтарын сөп. Бэрээдэгин билиэххэ наада. Кулууп үлэһэттэригэр уонна оҕолорго интэриэһинэй туруоруулары оҥордоххо, оҕолор маассабайдык кэлиэхтэрин сөп. Биһиги култуура министиэристибэтин кытта ыкса үлэлэһэбит. Билигин хас биирдии 14 сааһыттан үөһээ оскуола оҕотугар «Пушкинскай карта» баар буоларын ситиһиэхтээхпит. Сыл ахсын култуура министиэристибэтэ «Пушкинскай картанан» үлэлэспит тэрилтэлэри учуоттуур, бэлиэтиир.
Биһиги оҕолорбутугар, «Пушкинскай карта» диэн, бастатан туран, иитии үлэтин биир көрүҥэ буолар. Кинилэр айымньылары истэн, театрализованнай туруоруулары, кэнсиэрдэри көрөн сайдаллар. Ол иһин ити хайа да өттүттэн табыгастаах бырайыак дии саныыбын.
– Нюргуна Афанасьевна, кэпстиигит иһин махтанбын.
– Эйиэхэ эмиэ улахан махтал, Вика!
***
Бу курдук мин отчуоттуур мунньахха бастакыбын сырыттым. Былаас дьонугар чугаһаан, кинилэр кыһалҕаларын, этиилэрин истэрэ олус улахан суолталааҕын бэлиэтиибин. Мин санаабар, маннык мунньахтар норуот уонна былаас икки ардынааҕы ситимнэрин күүһүрдэллэр.
Онтон үөрэх миниистирэ Нюргуна Афанасьевна Соколованы кытта кэпсэтэрбэр бастаан олус долгуйбутум. Ол эрэн кини төһө да улахан дуоһунастааҕын иһин миигин кытта аһаҕастык, чэпчэкитик, иcтиҥник кэпсэппитэ. Онон үөрдүм уонна өрө көтөҕүлүннүм. Бүгүҥҥү күнтэн олус астынным.
Вика БОРИСОВА, Х кылаас, «Мичээр» медиа-киин юнкора,
А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолата, Чурапчы