Арассыыйа Бэчээтин күнүн “Кэскил” медиа-оскуола юнкордара уратытык көрүстүбүт. Бу күн биһиги Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн Судаарыстыбаннай Мунньаҕын дьиэтигэр Российскай Федерация Сенатора Сахамин Миланович Афанасьевы кытта көрүстүбүт.
Биһигини Ил Түмэн гражданнартан киирэр ыҥырыылары кытта үлэлиир отдел начальнига Марина Иосифовна Голикова үөрэ-көтө көрүстэ уонна Ил Түмэн устун олус интэриэһинэй экскурсияны ыытта.
“Уруккута суох билиҥҥи суох, ааспыта суох бүгүҥҥү суох” диэн этии суолтатын мин бүгүн ордук чугастык ылынным. Ил Түмэн бастакы этээһин көрүдүөрүн истиэнэтигэр фронтовик-депутаттар, анал байыаннай дьайыылар кыттыылаахтарын хаартыскалара, ааттара-суоллара, хас сыллаахха депутаттаабыттара – барыта суруллан турар. Марина Иосифовна биһиги болҕомтобутун Кирилл Егорович Павлов хаартыскатыгар туһаайда.
– Кирилл Егорович 1926 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини быйыл 100 сааһын туолар, биһиги ортобутугар баар ытык киһибит буолар. Кирилл Егорович Бүлүү оройуонун Үгүлээт быыбардыыр уокуругуттан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VIII, IX уонна X Ыҥырыыларын депутата буолар, – диэн ытык киһи туһунан билиһиннэрдэ.
Салгыы Саха сирин парламенын историятын музейыгар сырыттыбыт. Олус баай ис хоһоонноох. Музейга бастакы стендэтэ “Саха сирэ XVII үйэ саҕаланыытыгар” диэн ааттаах. Манна саха норуотун бэрэстэбиитэлистибэтин төрдүн-төбөтүн туһунан кэпсиир матырыйаллар бааллар. Салгыы Саха сирин парламена Степной Думаттан саҕалаан Ил Түмэҥҥэ диэри хайдах сайдан кэлбитин туһунан кэпсиир олус элбэх матырыйааллары көрдүбүт-иһиттибит.
Саха сирин парламенын музейа историяны харыстыыр, үйэтитэр уонна ону ыччакка тиэрдэр улахан суолталаах үлэни ыытарын биллибит.
Ил Түмэн депутаттара мунньахтыыр саалаларыгар сырыттыбыт. Өрөспүүбүлүкэбит сүрүн сокуоннара ылыллар, бигэргэнэр саалатыгар сылдьыбыппын сэргээтим. Депутаттар олорор миэстэлэригэр ааттара-суоллара барыта суруллан, хас биирдиилэрэ анал миэстэлээхтэр эбит, оскуола үөрэнээччитэ кылааска паартаҕа олорор миэстэлээҕин курдук. Сокуону бигэргэтэр, ылынар үлэ – барыта бэрээдэктэн саҕаланар.
Экскурсия кэнниттэн РФ Сенаторын Сахамин Миланович Афанасьевы кытта көрсүһүүбүт саҕаланна. Маннык улахан дуоһунаска үлэлии сылдьар киһи диэтэххэ, юнкордары кытта бэйэтин тэҥнээхтэрин курдук олорон истиҥник кэпсэттэ.
Медиа-оскуолаҕа хайдах былааннаахтык үлэлиирбитин, оскуолабыт, нэһилиэкпит, улууспут олоҕун-дьаһаҕын туһунан иҥэн-тоҥон ыйытта. Сахамин Миланович “Бэлэм буол” 1980-ус сыллардааҕы юнкора эбит. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр биһиги “Кэскилбитин” кытта ыкса ситимнээхтик үлэлээбит. Онон оҕо сылдьан юнкордаарбыт буолан, биһигини олус чугастык ылынан кэпсэттэ.
Сахамин Миланович 2014-2021 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин экология миниистиринэн үлэлээбитэ. Онон экологияҕа сыһыаннаах киһи буоларын быһыытынан, нэһилиэгим сирин-уотун кытта сибээстээх ыйытыыны биэрдим.
Биhиги Тандабыт оттуур сирэ-уота, ходуһалара үксэ үрэх сирдэргэ бааллар. Уута элбэх буолан, ханнык да быһыт ону кыайан тулуйбат. Үрэхтэр сүнньүлэрин таба туһаныыга ханнык ньымалары туһаныахпытын уонна бу үлэҕэ ханнык тэрилтэлэри кытта үлэлэhиэхпитин сөбүн туһунан ыйыталастым.
Сахамин Миланович бэлиэтээн эппитин курдук, Саха сирэ сирин-уотун уратытынан, айылҕатынан экстремальнай усулуобуйаҕа тыа хаһаайстыбатынан дьарыктанан олоробут. Айылҕаттан улахан тутулуктаахпыт, оттуур сирбит-уоппут улуус улуус аайы уратылаах. Онон бу ыйытыым өрөспүүбүлүкэни барытын хабар суолталаах ыйытыы буоларын туһунан бэлиэтээн эттэ.
– Эһиги нэһилиэккит таһынан, хоту да улуустарга буоллун, киин да улуустарга да буоллун, үрэхтээх сирдэр үгүстэр. Аны үрэхтэр үрдүлэрэ, үөһээ тардыылара үүнүүлээх буолар. Тоҕо диэтэххэ, үрэх, эбэ уулаах буолан саас халааннаан, сири-уоту нүөлсүтэр. Онтон алаака от үүнүүтэ ардахтаах дьылтан улахан тутулуктаах. Ардыгар курааннаан от үүнүүтэ мөлтөх буолар. Ол гынан тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор дьон буоларбыт быһыытынан, сүөһү-сылгы аһылыгын бэлэмнээһини итинник кыараҕастык көрөр табыллыбат. Кырдьык, үрэх үрдүгэр олорор нэһилиэктэргэ оттуулларыгар күчүмэҕэйдэр бааллар. Ууну тохтотор, нүөлсүтүү үлэтин систиэмэлээхтик оҥорон ыытыыга үчүгэй холобурдаах улууһунан Үөһээ Бүлүү улууһун ааттыам этэ. Маннык үлэ Чурапчы, Таатта улуустарыгар систиэмэлээхтик ыытыллар, – диэн Сахамин Миланович быһааран кэпсээтэ.
Үрэх үрдүгэр олорор нэһилиэктэргэ сири нүөлсүтэр үлэтээҕэр ууну тохтотор уустуктардаах. Айылҕа хаамыытынан хайдах дьыл кэлэриттэн тутулуктаах. Саас уутун халытан баран түстэҕинэ оттуурга дөбөҥ буолуон сөп. Онтон ардахтаах дьыл үүннэҕинэ, уута барбакка, ууну кэһэ сылдьан оттуургар тиийэҕин. Ол гынан баран сирбитин-уоппутун тус хонтуруолбутугар ылан, эппиэтинэскэ тутан илдьэ сырыттахпытына, үлэ сатаныан сөп эбит.
– Хас биирдии улууска тыа хаһаайыстыбатын управлениета диэн баар. Кинилэр хаһаайыстыбалары, ходуһалары, оттуур сирдэри – барытын реестэргэ киллэрэн, учуокка туруораллар. Туһата суох таах турар сир диэн суох. Үрэххэ оттуур ходуһалар кытта эмиэ учуокка көстөн тураллар. Бу ходуһалартан төһө тонна, хайдах хаачыстыбалаах оту ылыахтаахтарын туһунан ааҕар-суоттуур үлэни ыыталлар. Хас биирдии улууска от хампаанньата саҕаланыан иннинэ оттооһун үлэтин сүрүннүүр, хонтуруоллуур штаб тэриллэр. От сатаан оттоммот балаһыанньата үөскээри гыннаҕына, бытаарыы таҕыстаҕына, үлэни хайысхалаан биэрэллэр. Сири-уоту, оттуур ходуһалары тупсарыыны миэстэтигэр көрөн быһаарыахха сөп. Сири-уоту көрүүгэ-истиигэ, тупсарыыга тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр туһааннаах салаа үлэлиир. Кинилэр усулуобуйатыттан, сириттэн-уотуттан көрөн тупсарар үлэни ыыталлар. Холобур, уу киирэн баран түспэккэ, оттуур ходуһаны ылан турар түгэнигэр ханааба хаһан, уутун ыыталлар. Сири-уоту көрөн-истэн, тупсаран биэрии быстыбат, эргийэн кэлэ турар үлэ буолар, – диэн быһааран кэпсээтэ С.М. Афанасьев.
Сахамин Милановиһы кытта кэпсэтэн бараммын, мин бэйэм эмиэ элбэҕи толкуйдаатым. Биһиги сирбит-уоппут туһугар кыһаллар, ол туһугар тугу оҥоруохтаахпытын туһунан эргитэ санаатым.
Тохсунньу 12-13 күннэригэр Дьокуускай куоракка “Инникигэ Хардыы” научнай-практическай конференция буолан ааста. Манна сыһыаран көрдөхпүнэ, биһиги үрэх сирдэрбитин таба туһаныыга эдэр чинчийээччилэрбит болҕомтолорун туһаайыахпытын сөп эбит. Тиэмэ быһыытынан ылан, үөрэтэн, уопуттаан, эксперименнээн, учуонайдары кытта үлэлэһиэхпитин сөп. Бу туһунан оскуолабын кытта сүбэлэһиэм.
РФ Сенаторын Сахамин Миланович Афанасьевы кытта көрсөн, саҥа санаалар, көрүүлэр үөскээтилэр. Онон интэриэһинэй, туһалаах көрсүһүү буолла. Түмүккэ Сахамин Миланович Арассыыйа Бэчээтин күнүнэн эҕэрдэлээн туран бэлэх туттарда.
Туйаара МАМОНТОВА, Х кылаас,
М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолата, Уус Алдан