Олоҥхо ыһыаҕа: Үйэлэри ситимниир улуу тэрээһин уонна кэлэр көлүөнэ кэскилэ

Саха норуотун дьоһуннаах эпоһа — Олоҥхо — ЮНЕСКО-нан «Киһи-аймах нематериальнай култуурунай нэһилиэстибэтин шедевра» диэн аан дойдуга биллэриллибитэ. Бу сүдү баайы үйэтитиигэ 2006 сылтан ыла ыытыллар «Олоҥхо ыһыаҕа» кэскиллээх суолу арыйбыта. Ыһыах уопсайа 18 улууска үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыт. Биһиги, эдэр кэрэспэдьиэннэр, бу ыһыах хайдах курдук уларыйан, өссө киэҥ далааһыннаахтык ыытыллан иһэрин үөрэттибит.

Олоҥхо ыһыаҕын 10 сыллаах бастакы эргиирэ (2006-2016)

• Аан бастакы Олоҥхо ыһыаҕа «Олоҥхо дойдутугар Сунтаарга» буолбут. Сунтаар — сахаҕа бастыҥ норуот ырыаһыта, олоҥхону толорооччу, саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын үйэтитээччи Сергей Зверев — Кыыл Уола төрөөбүт дойдута. Бу ыһыах Саха сирин норуоттарын спартакиадатын кытта тэҥинэн буолбут. Уопсайа 52 култуурнай тэрээһиннэр ыытыллыбыт. Сунтаарга бастакы Олоҥхо дьиэтэ арыллыбыта.
• 2008 сылга Олонхо ыһыаҕа Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ Хадаайы ытык сиригэр ыытыллыбыт. Таатта — улуу олоҥхоһуттар, саха литературатын төрүттээчилэр уутуйан үөскээбит дойдулара. Бу күн улуу убайбыт Ойуунускай суруйбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олонхотун матыыбынан улахан көрдөрүү буолбут. Саха норотун маастара Мандар Уус оҥорбут Аал Луук Маһын туруорбуттар.
• Уус Алдан, 2009 сыл. Бороҕоҥҥо буолбут ыҺыах Олонхо сиэрин-туомун ситэрэн-хоторон биэрбитэ. Ол курдук, Ытык Дуоҕа ол кэмтэн ыла ыһыах аайы улуустан улууска бэриллэр күндү реликвия, Олонхо ыһыаҕын арахпат бэлиэтэ буолбута.
• Горнай, 2010 сыл. Улуус киинигэр, Бэрдьигэстээххэ, Олоҥхо ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык ааспыта. Бу тэрээһин улуус баай үгэстэрин уонна култууратын көрдөрөр сыаллаах ыытыллыбыта. Ыһыахха анаан саҥа олоҥхо дьиэтэ тутуллубута. Аатырбыт модельер-дизайнер Августина Филиппова олоҥхо сюжетынан быыстапката буолбута. Норуот худуоһунньуга Афанасий Осипов «Киистэ аптаах дьүһүйүүтэ» диэн хартыыналарын көрдөрүү ыытыллыбыта. Бу бэлиэ тэрээһин Горнай улууһун сайдыытыгар уонна төрүт култуураны үйэтитиигэ улахан суолтаны ылбыта.
• Мииринэй, 2011 сыл. Олоҥхо ыһыаҕа Чуоналыыр күөлгэ ыытыллыбыта. Бу ыһыахха норуоттар доҕордоһууларын уонна сомоҕолоһууларын идиэйэтэ арыллыбыта. Петр Решетников «Күүстээх-уохтаах Күн Күндүлү бухатыыр» олоҥхотун матыыбынан улахан дьүһүйүү көрдөрбүттэрэ.
• 2012 сыллаахха Ньурба улууһугар ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕа биһиги Өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 380 сылыгар анаммыт. Бу ыһыахха 1267 киһи 1 чаас 59 мүнүүтэ оһуохайдаан Гиннес рекордугар киирбиттэрэ. Ыһыах үөрүүлээх сабыллыытыгар саамай эдэр олоҥхоһут аҕыс саастаах Вова Иванов олоҥхо толорбута.
• Мэҥэ Хаҥалас, 2013 сыл. VII Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа Майаҕа буолбута. Ыһыах улуустар парадтарынан саҕаламмыта. Ыһыах чэрчитинэн Аллараа Бэстээххэ Гаврил Гаврильевич Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтэ арыллыбыта.
• 2014 сыллаахха Хаҥаласка Тыгын Дархан дойдутугар «Киһи ийэ айылҕаны кытта сомоҕолоһуута» VIII өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыах тэриллибитэ. Эркээни хочото – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ураты бэлиэ сир. Саха норуотун устуоруйатын кэмэ мантан саҕаламмыта. Мыраан эниэтигэр сүдү тутуу — Аал Луук Мас халандаар көрүҥнээх киэркэйбитэ. Ону таһынан дэйбиир күрэҕэ, холустаҕа олоҥхо сюжетын уруһуйугар күрэх Хаҥаласка эрэ ыытыллыбыт.
• 2015 сыллаахха тоҕус томтордоох Чурапчы улууһугар Маҕаайы сиригэр-уотугар ыытыллыбыт. Бу ыһыах сүрүн уратыта диэн 9 сыыппара ытык чыыһыла буолбута, ыытыллыбыт тэрээһиннэр 9 сыыппараны кытта ыкса сибээстээх буолбуттара. Ол курдук, Чурапчы 9 чулууларыгар ананан туттуллубут балаҕаҥҥа 9 бастыҥ толорооччу 9 чааһы 9 мүнүүтэ ааһыыта Саха сирин бастыҥ 9 толорооччута олоҥхолообуттара.
• 2016 сыллаахха Олоҥхо ыһыаҕа аан бастакытын хоту улууска Үөһээ Дьааҥыга ыытыллыбыта. Бу ыһыах иккис 10 сыллаах эргиири түмүктээбитэ. Манна ийэ олоҥоһут Дария Томская-Чайка төрөөбүтэ. Ол иһин Ыһыаҕы Хоптолоох диэн сиргэ ыспыттара. Ыһыах чэрчитинэн Дарья Томскаяҕа-Чайкаҕа анаан, боруонсаттан улахан мэҥэ тааһы киин уулуссаларыгар туруорбуттара.

Олоҥхо ыһыаҕын 10 сыллаах иккис эргиирэ

• Бүлүүгэ буолбут XI-ис Олоҥхо ыһыаҕар бастакытын саха төрүт ох саатын оҥорууга уонна онон ытыыга күрэх буолбута. Ону таһынан мас уустарыгар дьиэ иһигэр туттуллар мас иһиттэргэ күрэх саҥа көрүҥэ киирбитэ. Сценарийын Бүлүү остуоруйатынан туһунан ситимнээн туруорбуттар.
• Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕа Сэвэки диэн сиргэ ыытыллыбыта. Бу ыһыахха эбэҥки култууратын киэҥник арыйан көрдөрбүттэрэ. Ол курдук нимнгакан диэн бэйэлэрин эпостарын толорбуттара. Атын омуктар бэйэлэрин төрүт таҥастарын кэппиттэрэ, онон ыһыах омугу сомоҕолуур бырааһынньык буолбута. «Саамай бастыҥ түһүлгэ киэргэтиитэ» диэн күрэх ыытыллыбыта.
• XIII Олонхо ыһыаҕа Нам улууһугар 2019 сылга «Эҥсиэли» култуура уонна сынньалан паркатыгар ааспыта. Бэйэтэ ураты иччилээх, саха төрүт олоҕун, үгэһин харыстыыр сыаллаах-соруктаах сир быһыытынан талыллыбыта. Бу ыһыахха Саха сирэ Россия судаарыстыбатын састаабыгар киириитиин көрдөрбүттэрэ. «Дырыбына Дырылыатта» олоҥхонон дьүһүйүү көрдөрбүттэрэ. Олоҥхо ыһыаҕын кэнниттэн Нам улууһугар П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ аатынан Олоҥхо дьиэтэ үлэлиир.
• 2020 сылга XIV Өлүөхүмэҕэ буолуохтаах Олоҥхо ыһыаҕа кэккэ биричиинэнэн, 2021 сылга көһөрүллүбүтэ. Хамсык кэмэ буолан, тэрийээччилэр куттала суох буолуутун туһугар күүскэ үлэлээбиттэрэ.
• Үөһээ Бүлүү, 2022 сыл: Олонхо ыһыаҕа Түгэхтэй сиригэр буолбута. Бу тэрээһин Саха АССР тэриллибитэ 100 сылыгар анаммыт сүдү түгэн буолбута. Онон 100-тэн тахса тэрээһин ыытыллыбыта, саҥа Олоҥхо дьиэтэ арыллыбыта уонна саха хорсун олоҥхотугар анаммыт тыйаатыр көрдөрүүлэрэ көрөөччүлэри сөхтөрбүттэрэ. Ыһыах саамай сүрүн култуурунай түгэнинэн Саха АССР 100 сылыгар уонна Арассыыйа норуоттарын култуурунай нэһилиэстибэтин сылыгар анаммыт «ЮНЕСКО шедеврдэрин көрсүһүүтэ» IV норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээл буолбута. Бу бэстибээл чэрчитинэн маастар-кылаастар, Арассыыйа араас эрэгийиэннэриттэн уонна аан дойду араас муннуктарыттан кэлбит кыттааччылар кэнсиэрдэрэ, ону тэҥэ ХИФУ-га норуоттар икки ардыларынааҕы научнай симпозиум ыытыллыбыттара.
• Өймөкөөн, 2023 сыл: Олоҥхо XVI өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыаҕа Томтор сэлиэнньэтигэр буолбута. Бу ыһыах улуус иһигэр ыытыллыбыт итинник үрдүк таһымнаах аан бастакы бырааһыннык буолар. Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн Томторго Саха сирин Хотугу төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттарга аналлаах туспа түһүлгэ тутуллубута. Онно норуоттар тыллара, култууралара уонна үгэстэрэ туох баар баайынан көрдөрүллүбүтэ. Өймөкөөн улууһун брендынан сылгыны иитии буолан, ыһыах кэмигэр Москубатааҕы сылгыны иитии институтун дириэктэрин кытта форум уонна боруодалаах атыыр сылгылар дьаарбаҥкалара ыытыллыбыта.
• Амма, 2024 сыл: Амма ыһыаҕар биир ураты тэрээһининэн 120 киһи тэҥинэн кырыымпаҕа оонньообуттара буолар. Аан бастакытын ат үрдүгэр олорон эрэ оҕунан ытыы күрэҕэ буолбута. Красноярскай крайтан кэлбит ыалдьыттар — Дьэһиэй сахалара — олус астынан барбыттара биллэр.
• Нерюнгри, 2025 сыл. Бу ыһыах Олоҥхо иккис 10 сыллаах тэрээһинин түмүктээбитэ. Манна Олоҥхо ыһыаҕын историятыгар аан маҥнайгытын табаҕа кэтэрдиллэр кэнгилэн чуораанчыгы оҥорууга тимир уустарын күрэҕэ ыытыллыбыта.

Олоҥхо ыһыаҕа — саха омук өйүн-санаатын түмэр, былыргыны уонна аныгыны ситимниир улуу күүс. Хас биирдии ыһыах биһиги эпоспыт тыыннааҕын, кини кэлэр көлүөнэҕэ бэриллэр кэскиллээҕин туоһута. Олоҥхо баарын тухары — саха омук Аан дойдуга ааттаах, үйэлэргэ тыыннаах!

Туһаныллыбыт матырыйааллар: «Кэскил» хаһыат архыыба, «Театр Олонхо» сайт, «УлусМедиа» сайт

Олоҥхо ыһыаҕын туһунан видеоматырыйаалы көрүҥ:

Мусьяна Попова, VIII кылаас, И.Г. Тимофеев аатынан Майа лиссиэйэ,

Дианна Неустроева, VIII кылаас, А.Е. Мординов аатынан Таатта лиссиэйэ,

Парфенова Алина, VIII кылаас, А.Е. Мординов аатынан Таатта лиссиэйэ,

Эльмира Варламова, VI кылаас, Ф.Г. Охлопков аатынан Майа орто оскуолата,

Настя Бандерова, VI кылаас, Ф.Г. Охлопков аатынан Майа орто оскуолата,

Саина Захарова, VIII кылаас, С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията,

Ванесса Евграфова, VIII кылаас, С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията,

Андриан Гуляев, IX кылаас, Н.П. Егоров аатынан Мастаах орто оскуолата.

Кэскил14.ру