Мин илиибэр «Бэлэм буол» хаһыаты тутан олоробун. 1965 сыллаахха от ыйын 18 күнүгэр бэчээттэммит эргэ хаһыат. 61 сыл ааспыт эрээри манна суруллубут билигин даҕаны оҕолор болҕомтолорун тардар. Холобур, мин бу нүөмэргэ М. Ущницкай «Эмтээх күөллэр» диэн ыстатыйатын сөбүлээн аахтым.
Саха сирэ – күөл дойдута. Сүүһүнэн тыһыынча уу баһылаан сытар, эмтээх, туустаах, кистэлэҥнэрдээх күөллэрбит үйэлэргэ умнуллубат муудараһы хараллыбыттарын курдуктар. Мин 1965 сыллаахха бэчээттээммит «Бэлэм буол» хаһыакка М. Ушницкай ыстатыйатын Саха сирин күөллэрин кистэлэҥ кэскилин аныгы олоххо хайдах туһаныахха сөбүн туһунан толкуйдаан аахтым.
Билигин, XXI үйэҕэ, аныгы технологиялары уонна науканы туһанан өбүгэлэрбит билбит-көрбүт баайдарын хайдах туһаҕа таһаарар кыахтаахпыт диэн ыйытыы күүскэ турар. Онуоха бу ыстатыйаны тирэх оҥостуохпутун сөп дии санаатым.
Ыстатыйа ааптара маннык суруйар: «Саха сиригэр күөллэр олус элбэхтэр. Кинилэр үгүстэрэ собо, мунду уонна күөнэх балыктаахтар. Алыһардаах, сордоҥноох, быраҥаатталаах күөллэр эмиэ бааллар».
М. Ущницкай күөл баайа балыгынан эрэ муҥурдамматын туһунан суруйар: «Былыр сахалар күөл аһын суоракка, хааһыга былаан сииллэрэ. Онтон күөл хомуһа сүөһүгэ бэртээхэй аһылык. Саха сирин күөллэригэр биһиги билбэт, сороҕун билэр буолан баран билигин туһаҕа таһаара илик баайдарбыт элбэхтэр».
М. Ущницка өссө 1965 сыллаахха соҕуруу дойдулар эмтээх, туустаах күөллэрин туһаҕа таһаарбыттарын ырааппытын туһунан суруйар. Кини эмтээх күөлү туһаҕа таһаарыы биһиэхэ эмиэ баарын туһунан бэлиэтиир. Холобур быһыытынан Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баар Абалаах диэн күөл, манна ревматизмынан ыалдьар дьону эмтиир санаторий үлэлиирин, Абалаах бадараана үгүс киһини сүһүөҕэр туруорбутун туһунан суруйар.
«Итинник абыраллаах, эмтээх күөллэр атын да оройуоннарга бааллара чахчы. Кинилэри чинчийии балайда күүһүрдэ. Маныаха оҕолор эмиэ кытталлар. Амма оройуонун Алтан оскуолатын турист оҕолоро нэһилиэктэрин күөллэрин үөрэтэллэр, ууларын боруобатын геологтарга ыытан анализтаталлар. Баҕар, эмтээх күөллэри булуохтара… Баҕар, кинилэр уулара киһиэхэ соччо туһата суох, эбэтэр буортулаах да буолуохтарын сөп. Оҕолору ити олус интэриэһиргэтэр», – диэн бэлиэтээбит.
61 сыл аннараа өттүгэр «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйаҕа этиллэринэн, Чурапчы оройуонун Сылаҥ оскуолатын турист оҕолоро Дьаарылла уонна Аҥыр эбэтэ диэн күөллэри күүскэ үөрэпиттэр: «Дьаарылла Чурапчы бөһүөлэгиттэн көс аҥаарыттан ордук сиргэ баар. Ол диэки олохтоохтор ити күөл уута бааска эмп буолар дииллэр. Бэл киһи ис органнарын эмтэнэригэр туһалыыр үһү. Дьон бэйэлэрин баҕаларынан кини уутунан эмтэммиттэрэ аҕыйаҕа суох эбит».
Бу күөл уута туустаах. Сүөһүлэр таптаан уулууллар эбит. Кини икки сүүсчэкэ миэтэрэ усталаах. Биэрэктэрэ сыырынньалар. Кытыыта тураҥнаах. Балыга суох, арай ууга үөскүүр кыра үөннэр бааллар.
«Сылаҥ оҕолоро бу күөл уутуттан уонна бадарааныттан ылан X республиканскай эдэр турист слёттарыгар аҕалбыттар. Бадараан хараҥатыҥы. Илиигэ үчүгэйдик ньалҕаарыччы сыстар. Бэгэччэккэр диэри сотуннаххына, көрөргө үкчү хап-хара бэрчээкки курдук. Сотуммутум бэрт эрэйинэн сууйуллар. Туустаах буолан буолуо, уута болоорхой уонна ньалҕарыҥнас. Оҕолор бу күөлтэн ылбыт боруобаларын Якутскайга геологтарга туттарбыттар», – диэн суруйар М. Ущницкай.
«Онтон Аҥыр эбэтэ олус дириҥ күөл үһү. Дьон эмиэ кини уутунан эмтэммиттэрэ ырааппыт, ордук Кытаанах бөһүөлэгин олохтоохторо. Билигин бу күөлү, кини эмтээҕин Чурапчы оройуонун олохтоохторо бары билэллэр», – диэн М. Ущницкай 1965 сыллаахха суруйбут.
Ыстатыйаҕа этиллэринэн, Аҥыр эбэтин уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир эбит. Бадараана куурдаҕына туртайан көстөр. Түгэҕин бадараана ыас хара. Күөл балыктаах уонна кус арааһа түһэр.
«Бу икки күөл уулара, бадарааннара араас ыарыылаахтарга эмп буолаллара саарбаҕа суох. Ону олохтоохтор эмтэнэн туһаммыттара туоһулуур. Кинилэри үчүгэйдик чинчийэн үөрэтэн, ханнык ыарыыларга туһалаахтарын биллэхпитинэ, баҕар, Абалаахха курдук, курорт аһыллыаҕа», – диэн бэлиэтээн эппит М. Ущницкай.
Кини: «Оҕолор, биһиги айылҕабыт бары баайын, ол иһигэр күөллэри, харыстыыр эбээһинэстээхпит. Итини таһынан, үөһэ эппит оҕолор курдук, күөллэрбит ууларын уонна бадарааннарын боруобатын ылан, Якутскайга геология институтугар эбэтэр управлениетыгар ыытан иһэргит буоллар, улахан туһаны оҥоруо этигит», – диэн «Бэлэм буол» хаһыат нөҥүө оҕолорго туһаайан эппит.
Бу ыстатыйаҕа олоҕуран, күөллэрбитин билигин хайдах туһаҕа таһаарар кыахтаахпытый диэҥҥэ мин санаам мыннык. Бастакынан, билиҥҥи технологиялары – спутниковай дааннайдары, георадардары, туруктары мониторинныыр датчиктары – туттан, күөллэрбит туруктарын, састааптарын дириҥник үөрэтиэххэ сөп. Иккиһинэн, медицина уонна курортология сайдыытыгар эмтээх күөллэрбитин научнай өттүнэн чинчийэн, курортнай зоналары тэрийиэххэ сөп. Үсүһүнэн, экотуризм. Күөллэрбитин айылҕаны харыстыыр сыаллаах туризмы сайыннарыыны кытта тэҥҥэ тутуохпутун сөп. Төрдүһүнэн, оҕолору кыттыннарыы. Сылын аайы ыытыллар «Инникигэ Хардыы» научнай-практическай конференция чэрчитинэн, оскуола оҕолоругар научнай үлэһиттэр, геологтар, экологтар кыттыылаах, холбоһуктаах научнай-чинчийэр экспедициялары күүскэ тэрийиэххэ, айылҕа баайын үөрэтэргэ, харыстыырга көҕүлүөххэ. Мин биир бэйэм оччолорго экспедициялары тэрийэн, оҕону кытта күүскэ үлэлииллэрин ааҕаммын ымсыыра санаатым.
Аристарх ЛУКИН, Х кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы