Эн инники олоххун хайдах көрөҕүнүй? Тугу былаанныыгын? Сир-уот, үлэ, харчы туһунан тугу толкуйдуугун? Бу туһунан эһигини кытта бэйэтин санаатын Дмитрий Кириллович Титов үллэстэр.
Дмитрий Кириллович Титов – «РММР» (Развитие моей малой Родины) дьылабыай оонньууну тэрийээччи, инновационнай үөрэхтээһин сайдыытын киинин дириэктэрэ.
Эн төрөөбүт сиргэр-уоккар олорор киһи буолуоҥ да инникитин?
Эн төрөөбүт сиргэр-уоккар олорор киһи буолуоҥ да инникитин диэн ыйыттахха, тута бары «суох», бары «барабыт» дииллэр. Оччоҕо ыйытабын – нэһилиэкпит инникилээх дуо, эн нэһилиэгин инникитэ баар буолуон наада дуу, суох дуу? Нэһилиэк баар буолар өскөтүн манна оскуола баар буоллаҕына, оскуола баар буолар оҕо баар буоллаҕына, манна олорон үлэлиир нэһилиэнньэ баар буоллаҕына.
Аан дойдуга саамай сыанаҕа турар – сир. Аан дойдуга бука, биһиги соҕотох омукпут быһыылаах – сирбитин-уоппутун быраҕан баран эрэбит. Аан дойдуга сир инниттэн сэриилэһэр буоллахтарына, биһиги бэйэбит баҕа өттүнэн сирбитин быраҕан баран эрэбит. Оччоҕо саха норуота инникилээх дуо? Ону эһиги, кэлэр көлүөнэ быһаараҕыт.
Аан дойдуга саамай баай дьоннор – сирдээхтэр, саамай дьадаҥы дьон квартираҕа олороллор. Биһиги буоллаҕына, куоракка квартираҕа симилиннибит. Тоҕо биһиэхэ, нууччалыы эттэххэ, родовой имение, родовой замок диэн суох буолуохтааҕый? Сирбитин-уоппутун кимиэхэ хааллардыбытый? Улуу убайбыт Өксөкүлээх Өлөксөй этэн турар: «Кытай омук быыһыгар ама сүтэн хаалыахпыт дуо?» – диэн. Төрөөбүт тыл диибит. Ол гынан баран бэйэҥ сирин суох буоллаҕына, бэйэҥ тылгынан саҥарар кыаҕыҥ суох буолар.
Биһиги «хара» үлэһиттэрбит, вахтовиктарбыт. Тоҕо?
Саха сиригэр оннооҕор икки оҕолоох оскуола баар. Бу оскуола биир, икки сылынан суох буолуо. Оскуола сабылыннаҕына ким даҕаны бу сиргэ олохсуйбат. Оҕотун ханна үөрэттэриэй? Оччоҕо бу сир быраҕыллар. Эбэлэр, эһэлэр барахсаттар бу орто дойдуттан арахсыахтарыгар диэри олоруохтара.
Биһиги төрүттэрбит санаан кэбиһиҥ – 3 мөлүйүөн квадратных километр иэннээх сири хаалларбыттара!
Эһиги хас биирдиигит эмискэ баар буолан хаалбатаххыт. Ийэлээххит, аҕалааххыт, эбэлээххит, эһэлээххит. Төрүччү диэни билэҕит. Үйэлэр аннараа өттүлэриттэн төрүттэрин эйигин көрөн тураллар – «бу туох оҕо төрөөтө, биһиги аймаҕы өрө көтөҕөр дуу, биһиги аймаҕы аатын түһэрэр оҕо кэллэ дуу» диэн.
Сахаларга маннык этии баар – «киһи санаа кулута». Биһиги бүгүн үлэ миэстэтэ көрдүүр кулут санаалаах олоробут. 90 бырыһыаммыт бюджет үлэһиттэрэ. Дэриэбинэлэргэ туох хааллай? Оскуола, детсад, кулууп, олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбата. Улуу убайбыт Өксөкүлээх этэн турар: «Кыйма курдук кытай омук быыһыгар ама сүтэн, симэлийэн хаалыахпыт дуо?» – диэн. Оннук буолбатар ханнык. Ону эһиги көлүөнэ быһаараҕыт.
Бу сайдыылаах кэмнэр кэлиилэригэр 248 көмүс бириискэтэ баар эбит буоллаҕына 8 эрэ саха уола баар. Ол аата биһиги көмүстэн кэлэр барыһы үллэстиигэ суохпут. Биһиги «хара» үлэһиттэрбит, вахтовиктарбыт, баара-суоҕа тиэйээччилэрбит, таһааччыларбыт, өрүстэрбитин, үрэхтэрбитин тоҕута анньан биэрэр бульдозеристарбыт.
Тоҕо оннугуй? Өйбүтүнэн-санаабытынан хаһаайын буоларга бэлэмэ суохпут. Хас биирдии ыал инникитэ оҕолоро – эһиги буолаҕыт. Ыал инникитэ эһиги хайдах киһи буолан тахсаргытыттан тутулуктаах. Күннээҕинэн таах күүлэйи эрэ батыһа сырыттаххытына, эһиги аймах инникитэ суох. Киһи бу орто дойдуга тугу гынаары кэлэрий? Эйиэхэ олох биэрбиттэрэ, эн ол олоҕу ыал буолан, оҕо төрөтөн салҕыыр аналлааххын. Ол төрөппүт ыччаттарыҥ ханна олоруохтарай? Квартираҕа олоруохтара дуо, ама?! Квартира диэн – көҥүл суох сирэ. Тоҕо родовой имение, родовой замок диэн суох буолуохтааҕый биһиэхэ? Өтөхтөрбүт эрбэһининэн үүнэн тураллар дии. Хайа нэһилиэктэн, хайа өтөхтөн төрүттээххиний эн?
Үлэһит буолаҕын дуу, үлэни тэрийээччи буолаҕын дуу?
Эн инникитин үлэһит буолан тахсаҕын дуу эбэтэр үлэни тэрийээччи буолаҕын дуу? Ыйга 30 күн баар буоллаҕына, 4 өрөбүллээх. Онтон 26 күнэ ый аайы ылар хамнаскар ааҕыллан сылдьар. Төрөппүттэргит хамнастара төһөнүй? Баҕар, толкуйдуурбут эбитэ буоллар, ити харчыны аҕыйах чааһынан оҥоруохпут этэ, ыйдааҕы хамнаһы, пенсияны кэтэһэн олорбокко.
Бэйэлэрэ производство оҥорон таһаарар дьону көҥүл боотурдар диэн ааттыыбын. Түннүк, СИП- панеллары, тымныыны тулуйар турбалары оҥорон таһаарар тэрилтэлээх уолаттар бааллар. Түүннэри-күнүстэри үлэлииллэр. Онтон сынньанар кэмнэригэр аан дойдуну көрөллөр, бултаары гыннахтарына, туох баар тэрилинэн толору хааччыналлар, вертолеттаах уолаттар кытта бааллар. Тоҕо оннук уобарастары көрүө суохтаахпытый?
Аһы оҥорон таһаарар киһи хаһан да аччыктаабат
Аһы оҥорон таһаарар киһи хаһан да аччыктаабат. Ол туһунан эмиэ өйдүөххэ наада. Тыа сирин саамай туһата тугуй? Аһы оҥорон таһаарыы. Эн төһө да улуу дьыаланы оҥор, аччыктаатаххына ханна барыаххыный – аһы оҥорор киһиэхэ бараҕын. Саха ынаҕын этэ биһиэхэ аҕыйах эрээри хаачыстыбата оһуобай үчүгэй. Дэлэҕэ да аан дойдуга суох “мраморнай” эт диэхтэрэ дуо?! Хоту сырыттахпына наар этэбин – аҕа ууһун общиналара балыккытын аан дойду саамай баай рестораннарыгар тиэрдэр тоҕо кыаллыбатый диэн. Онуоха технологията тугуй, хайдах гыныахха сөбүй диэн бэйэҕит балыктыыргыт таһынан ону батарар гына толкуйдуохха сөп.
Билигин эппитин миэстэнэн, хортуоппуйбутун куулунан атыылыы олоробут. Чипсыны бары билэҕит. Маҕаһыыҥҥа биир упаковката икки мөһөөк. Биир набор чипсыны биир хоруоппуйтан оҥороллор. Ол аата биир хортоппуйу чыпсы оҥорор буолахпына 200 мөһөккө атыылыахпын сөп. Куулга хас устуука хортуоппуй баарый? Хас биирдиитин 200-лии мөһөөккө таһаардахха төһө буоларый сыаната?
Эппитин миэстэнэн биирдэ атыылаан кэбиһэр ордук дуу эбэтэр полуфабрикат оҥорон атыылыыр барыстаах дуу? Упаковкалаан, сыа-сым курдук оҥорон батарар тоҕо сатамматый? Индияҕа чэйи бэйэлэрэ анаан үүннэрэр буоллахтарына, биһиэхэ бэйэтэ үүнэр. Эн сиргэр-уоккар сылын аайы төһөлөөх элбэх кучу от үүнэрий? Ону хомуйан, оҥорон аан дойдуга таһаарар кыахтаахпыт. Саха мүөтүн туһунан истибиккит буолуо. Биир уйаттан 40 лиитирэ мүөтү таһаараллар.
Итинник араас технологиялары көрүөххэ сөп. Үлэһит эрэ буолбакка, үлэни тэрийэр өйдөөх-санаалаах буолуоххайыҥ.
Бэчээккэ бэлэмнээтилэр Галактион Кондратьев, Вилена Герасимова, Х кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы