Быйыл төрүттэммитэ үйэ аҥаара буолбут, оҕо-аймах үөрэ-көтө дьулуһар сырдык киинигэр—“Моя библиотека” диэн “Дьокуускай куорат” уокуругун кииннэммит библиотекаларын тиһигэр киирбит 15 №-дээх филиал-бибилэтиэкэҕэ ахсынньы аан-даан, тыыннаххына үп-үрүҥ хойуу туман бурҕачыйа түһэр күнүгэр сырыттым. Дьоҕус бибилэтиэкэ сылаас тыына киирээти кытары билиннэ, сэбиэдиссэй Мария Егоровна Сивцева сэрэппэккэ кэлбит киһини эйэҕэстик көрүстэ уонна: “Дьэ, биһиги тэрилтэ манна субу курдук, үйэ аҥаара биир дьиэҕэ үлэлии олоробут”, диэтэ.
Ымыыбыт—дьэҥкир таас мээчик
Бибилэтиэкэ дьоҕус эрээри, киһи кута-сүрэ тохтуур хосторо Саҥа дьыллааҕы симэҕинэн сиэдэрэйдик симэммиттэрэ ырааппыт. Оҕо ааҕар кинигэлэрэ кичэллээхтик кэккэлээбиттэр. Үлэһиттэр кэлэр сыллааҕы үлэ былаанын торумнуу олороллор эбит. Олоҥхо дьоруойдарын оҕуруонан тиһиллибит оонньуурдара үөһээ өһүөҕэ ыйанан тураллар. Ону сэргэ, бу бибилэтиэкэҕэ сүрэҕин сылааһын иҥэрбит, 1975 сылтан манна аптаах эйгэни иитиэхтээбит Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына үлэлиир кэмиттэнхаалбыт дьэҥкир таас мээчик сырдыгынан сыдьаайа турара харахха тута быраҕыллар. “Бу—биһиги ымыыбыт кэриэтэ. Ардыгар, мунаарбыт, туоххаһыйбыт түгэҥҥэ, дьэҥкир мээчиги илиибитинэн даҕайан ылабыт. Оччоҕо—ол баҕа санаабыт туолар”,—диир Мария Егоровна.
Бибилэтиэкэ бастакы сэбиэдиссэйэ—үрдүкү профессиональнай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, өр сылларга М.К.Аммосов аатынан ХИФУ бибилэтиэкэтигэр үлэлээн, үлэ бэтэрээнэ буолбут, СӨ култууратын туйгуна Людмила Егоровна Слепцова, иккис сэбиэдиссэй СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Көмүлүөк” духуобунас Киинин төрүттээччитэ Клавдия Ильинична Максимова, үһүс сэбиэдиссэй Елена Васильевна Дьячковская, төрдүс сэбиэдиссэй СӨ култууратын туйгуна Матрена Николаевна Аргунова, бэһис сэбиэдиссэй—СӨ үлэ бэтэрээнэ Мария Егоровна Сивцева.
Инникиттэн “креативнай” эбит
Аан дойду айар куттаныыга ситэ бэлэмнэнэн киирэ илигинэ, Клавдия Ильинична номнуо “креативнай” киһи эбит. Ол курдук, бибилэтиэкэ хас биирдии муннуга ураты тыыннаммыт, киирээти кытары—остуоруйадойдутун санатар буолбут. Ол курдук, киирэр аан—ойуур саарыстыбата, ааҕар саала— саха алааһа, кыралар сылдьар абонеменнара—остуоруйа кырдала, оттон обургу оҕолор абоненнара—космос куйаарын санатар дьиктилээхэй муннуктарга кубулуйбуттар. Кини ыытар библиотечнай уруоктара дириҥ ис хоһоонноохторунан, оҕону тардалларынан уратылаахтар эбит.
Өр кэмҥэ Клавдия Ильинична Максимова-Сайыынаны кытары бииргэ үлэлээбит Елена Дьячковская ахтыытыгар ааҕабыт: “Клавдия Ильинична үлэҕэ сыһыана, олоҕу көрүүтэ атын дьонтон олох ураты этэ. Үлэни «төрөтөн», ымпыктаан-чымпыктаан үлэлиирэ, үлэһиттэригэр кытаанах ирдэбиллээҕэ. Үлэтигэр саҥаны айан, толкуйдаан киллэрэн биэрэн иһэрэ. Куруук ыытыллар библиографическай уруоктар текстэрэ наһаа «сухуойун», оҕолору тардыбатын, интэриэһиргэппэтин тоһоҕолоон бэлиэтиирэ. Хайдах гынан оҕону умсугутар, болҕомтотун тардар уруоктары ыытыахха сөбүн толкуйдуура. Онон сиэттэрэн, I-VIII кылаас оҕолоругар библиографияҕа аналлаах 27 тиэмэттэн турар библиотечнай уруоктар тиэкистэрин олох саҥалыы суруйан барбыппыт. Уруоктарбытын барытын оҕону умсугутар гына оонньуу быһыытынан ыытыахха сөп эбит диэн толкуйдаабыппыт. Клавдия Ильиничналыын ханнык уруокка хайдах оонньуу барыан сөбүн сүбэлэһэрбит. Уруоктар ис хоһооннорун арыйан, онуоха сөп түбэһиннэрэн, оонньуу киэбинэн ыытыллар гына тиэкистэрин суруйарым: кыра кылаастарга остуоруйа киэбинэн, орто кылаас оҕолоругар айаннааһын, улахаттарга – куоталаһыы, күрэстэһии, эбэтэр, куйаар устун алыптаах айан быһыытынан барар уруоктары толкуйдаабыппыт. Клавдия Ильинична наһаа астыммыта. Уруоктар сэргэхтик барар буоланнар, оҕолор үөрүүнэн кэлэр буолбуттара. 1991 с. ити үлэбит «Библиотечно-библиографические знания – школьникам. Методическая разработка в 27 выпусках» диэн ааттанан, тус-туһунан кылаастарынан араарыллан, брошюралар буолан бэчээттэнэн тахсыбыттара. Оччотооҕуга оскуолаоҕолоругар аналлаах библиографическай уруоктар сценарийдара ханна да суох эбит этэ. Онон ити үлэбит бүтүн Сойуус үрдүнэн тарҕанан, улаханбиһирэбили ылбыта. Сойуус араас куораттарыттан сакаастаанатыыласпыттара”.
Кини үтүө холобура—ыйар сулус
Эбэтэр, Клавдия Ильиничналыын өр сылларга бииргэ үлэлээбит Анастасия Афанасьевна Сергеева маннык ахтар: “Клавдия Ильинична тулалыыр дьонугар ураты үтүөтүк дьайара, үлэҕэ сатаан көҕүлүүрэ. Ол да иһин буолуо, бииргэ үлэлээбит дьоно, үөрэнээччилэрэ кини холобурун батыһаллара. Ол курдук, Клавдия Ильинична хас биирдии оҕо сүрэҕэр тиийэр күлүүһү булара, оҕо дьоҕура, кыаҕа арылларыгар уонна бэйэтигэр эрэлэ күүһүрэригэр кынаттыыра. Бу бибилэтиэкэ иһинэн, кинини кытары алтыспыттар ахталларынан, кини дьоҥҥо эрэли, итэҕэли иитиэхтээбит эбит. Билиҥҥи тылынан эттэххэ, “инновационнай” сыһыан киниэхэ уруккуттан баар эбит. Ол курдук, бибилэтиэкэ диэн—кинигэ эрэ ууруллар, кыстанар сирэ буолбакка, бу—алтыһыы, үөрэнии уонна киһи бэйэтин көрдөрөр сирэ диэн өйдүүрэ. Кини үтүө кыһамньытынан, биһигибибилэтиэкэбит араас саастаах оҕолор мустар сирдэрэ буолбута. Бибилэтиэкэр идэтэ киһини араас өттүттэн арыйар аналлаах курдук. Арааһа, Клавдия Ильинична ол иһин айылҕаттан анаммыт дьоҕура толору арыллыбыта буолуо? Биһиги сүрэхпитигэр Сайыына өрүү “Читай-город” аптаах феята буолан, өйгө-санааҕа хаалыаҕа. Кини үтүө холобурунан, биһиги куораппыт кырачаан, эдэркээн ааҕааччыларын кинигэҕэ тапталга угуйабыт, ааҕыыга умсугутабыт. Биһиэхэ тыл, билии күүһүнэн тыыннаах холобур буола туруоҕа!”
Амма Аччыгыйа илии баттаабыт кинигэтэ
Дьэ бу дьоҕус бибилэтиэкэҕэ суруйааччылар, айар куттаах дьон үгүстүк ыалдьыттаабыттара. Биир бэлиэ бэлэх—суруйааччы Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа 1975 с. тохсунньу 6 күнүгэр тус бэйэтэ илии баттаабыт “Киһи уонна айымньы” кинигэтэ баар. Ол аата, 50 сыл анараа өттүгэр, суруйааччы төрөөбүт күнүгэр ити кинигэ оҕо бибилэтиэкэтигэр бэлэхтэниллибит эбит.2026 с. тохсунньу 6 күнүгэр саха норуодунай суруйааччыта, биһиги хаһыаппытыгар өр сылларга айымньылаахтык үлэлээбит Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа төрөөбүтэ 120 сыла.
Бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйэ Мария Егоровна Сивцева норуот тапталлаах суруйааччытын Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан, илэ көрбүт, Амма Аччыгыйын тылын-өһүн истибит дьоллоох эбит.
— Училищеҕа 1990 с. Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон ыалдьыттаабыттарын, устудьуоннары, преподавателлэри кытары көрсүһэр бэлиэ түгэннэрин өйдөөн хаалбыппын. Хаартыскаҕа мин Амма Аччыгыйын аттыгар түспүтүм. Бэйэм Орто Халыма оройуонуттан, Өлөөкө-Күөлтэн “Бэлэм буолга”, “Маша Сухомясова” диэн илии баттаан суруйарым. Кырсаны дьиэҕэ иитии туһунан заметкам бэчээттэммитигэр олус үөрбүтүм. Ийэбит саһыл ферматыгар үлэлиир буолан, бэл диэтэр, кырсаны кылаана тахсыар диэри дьиэбитигэр иитэргэ холоммуппут. “Бэлэм буол” хаһыаттан оҕолор суруйууларын ордук сэргээн ааҕарым,—диир.
Уонна үөрүөм иһин, биһиги хаһыаппытын кытары өр сылларга доҕордоспут, солбуллубат ааптарбыт, “Эдэр политолог” рубриканы иилээбит-саҕалаабыт политолог, доцент, Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, СӨ суруналыыстарын Сойууһун куонкуруһун “Сыл бастыҥ общественнай кэрэспэдьиэнэ” анал аат лауреата Николай Алексеевич Слепцов Мария Егоровна биир дойдулааҕа эрэ буолбакка, чугас аймаҕа эбит.
Оҕону кытары үлэлиир уратылаах
Мария Егоровна бибилэтиэкэҕэ 2011 сылтан үлэлиир. 2020 сылтан ыла, аҕа кэллиэгэтэ Матрена Николаевна Аргунова үтүө алгыһынан сэбиэдиссэйдиир. Бэйэтэ алын кылаас учуутала идэлээх буолан, оҕолору кытары үлэҕэ онто сүрдээҕин көмөлөһөрүн бэлиэтиир:
—Оҕону кытары үлэлииргэ педагог идэлээх буоларым биллэн турар, көмөлөһөр. Оҕону кытары үлэ ымпыга-чымпыга үгүс. Онон педагог буоларым миэхэ олус туһалыыр. Сэбиэдиссэйбит Матрена Николаевна Аргунова салалтатынан сүрдээх айымньылаахтык, ситиһиилээхтик үлэлээн кэлбиппит. Кини хайдах үлэлиирин төһө эмэ көрө-истэ сылдьыбыт буолан,үөрүйэх бөҕөнү бэйэбэр ылынан, үлэбэр түргэнник киирбитим. Кэлэктиипкэ Анастасия Афанасьевна Сергеева, Евдокия Хрисияновна Васильева, ЛидияВладимировна Федорова, Мария Михайловна Васильева буолан үлэбитин үллэстэн, аттаран үлэлиибит. Кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы ааҕааччыларбыт—соһуйуоххут иһин, атын-атыттар ээ. Куорат хайа баҕар муннугуттан ханнык баҕарар оҕо биһиэхэ дьыл ханнык да кэмигэр сылдьыан сөп. Маныаха үгүс төрөппүт болҕомто уурара хайҕаллаах. Биһиги ааммыт—барыгытыгар аһаҕас!
Бастыҥ тэрээһиннэр ханныктарый?
Оҕо бибилэтиэкэтэ маассабай үлэни көҕүлүүрэ элбэх. Холобур, сайын “Бибилэтиэкэни кытары сайыҥҥы ааҕыы” аахсыйа үгүс ааҕааччыны түмэ тардар. Манна сайын устата элбэҕи аахпыт оҕолору Хайҕал сурук, бириистэр күүтэллэр. Аны, “Кырдьаҕас куорат кистэлэҥнэрэ” диэн бэрт умсулҕаннаах экскурсия бибилэтиэкэрдэр уонна ааҕааччылар күүстэринэн көҕүлэнэр.
“Кинигэни сылы супту таптааҥ” аахсыйа—сыл устата ыытыллар уонна бастыҥ ааҕааччылары манна чиэстииллэр, бэлиэтииллэр. “Оҕо кинигэтин нэдиэлэтэ” диэн эмиэ үгүс ааҕааччыны үөрдэр, сэҥээрдэр тэрээһин. Бу чэрчитинэн кинигэни дорҕоонноохтук ааҕыы, остуол оонньуулара, куукула тыйаатыра, көрдөөх биктэриинэ, о.д.а. сэргэх тэрээһиннэр ыытыллаллар. Уонна оҕо-аймах саамай күүтэр, кэтэһэр түгэнэ—“Библиосумерки” буолар. Сити күн кинигэ дьоруойдара илэ хаамаллар, кэпсэтэллэр, оттон ааҕааччылар субу дьиктилээхэй киэһэ дьоруойдара буолан астыналлар.
Баҕа санаа дьиэтэ
Хас эмэ сыл бибилэтиэкэ ааҕааччылара уонна үлэһиттэрэ баҕа санаалара биир: саҥа дьиэлэнэр туһунан. Ол ону кэрэһилээн, бибилэтиэкэ эркинигэр ааҕааччылар бэлэхтээбит хартыыналара баар. Быйыл үйэ аҥардаах үбүлүөйдэригэр ол хартыынаны улаатыннаран, конструкция гынан,бырааһынньыкка кэлбит ыалдьыт ол хартыынаны ойуулаан, кырааскалаан, ыра санааларын куйаарга көччөх гына көтүппүттэрэ. Баҕа санаа дьиэтэ—баҕа эрэ буолбатын, илэ кэрэ дьиэ буолан, өссө үгүс ааҕааччыны түмэ тартын, айымньылаах үлэҕэ угуйар, кынаттыыр суолдьут сулус буоллун!
Жанна ЛЕОНТЬЕВА
keskil14.ru