Бу дьыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр биллиилээх фольклорист учуонай, тыл билимин дуоктара, профессор, Арассыыйа үрдүк үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата Василий Васильевич Илларионов үбүлүөйдээх 80 сааһын туолла.
Олоҕун улуу олоҥхоҕо анаабыт чинчийээччи ытык сааһын бэлиэтиир үбүлүөйдээх күннэр чэрчилэринэн Василий Васильевичтыын көрсөн кэпсэттибит.
Онно, онно дойдубар…
1946 сыллаахха Сунтаар улууһугар, күннээх Күүкэйгэ, Балык Хатарбыт диэн сиргэ төрөөбүтүм. Эбэм Өксүүнньэ эмээхсин бараммат кэпсээнин-сэһэнин, остуоруйатын кыра сааспыттан истэ, иҥэринэ улааппытым. Кини уон алтата оҕоломмутуттан уон иккитин улаатыннаран, сэрии кэмин, аас-туор сыллары туораппыта. Сунтаар улууһун бастакы герой-ийэлэриттэн биирдэстэрэ, 85 сааһыгар олохтон туораабыта. Эһэм эмиэ уһун үйэлэнэн, 83 сааһыгар дылы олорбута, сааһын тухары бултаабыт-алтаабыт киһи.
Биирдэ эбэбинээн фермаҕа баран истэхпитинэ киргил көтөн таҕыста. Мин маһынан быраҕаары баҕа баһаам. Ону эбэм киргил күүстээх оту билэр, киһи ол оту сиэтэҕинэ муҥура суох күүстээх, кыахтаах буолар диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Дьэ, ол оту булаары киргил, тоҥсоҕой уйаларын кэрийэн көрдүүр буоларым. Оччоттон даҕаны кырдьаҕастары кытта кэпсэтэрбин сөбүлүүр, уруккуну-хойуккуну билэ-көрө сатыыр этим. Учууталым Иван Герасимович Иванов – Уйбаан Нуолур фольклор матырыйаалларын хомуйарга уһуйбута. Оскуолабытыгар литературнай хаһыат таһаарар этибит. Ону тэҥэ сэрии кыттыылаахтарын ахтыыларын хомуйар этим, ол сурунан ылбыттарым билигин да бааллар. Ол да иһин, арааһа, журналист буоларым буолуо дии саныырым…
Үөрэх суолун тутуһан
1968 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын саха салаатыгар туттарсан киирбитим. Куонкурус туох да сүрдээх улахан этэ. Аҥаардас биир миэстэҕэ сэттэ буолан туттарсыбыппыт. Бииргэ үөрэммиттэрим – дьоһун дьоннор: Гаврил Филиппов, Егор Неймохов, Сэмэн Тумат, Василий Босяк, Николай Брызгалов, Рая Былбанаева уо.д.а. Мин өрүү кинилэр курдук буолаары, кинилэртэн хаалымаары дьаныһан, кыһанан-мүһэнэн үөрэнэ сатыыр этим.
Биир үтүө күн учууталбыт Михаил Андреевич Черосов олоҥхо куруһуога аһыллар, онно сылдьыҥ диэтэ. Биһиги бөлөхтөн мин, Гаврил Филиппов уонна Гоша Неймохов тиийдибит. Кэлин куруһуогу Дмитрий Степанович Макаров салайбыта, миигин староста оҥорбута. Бу куруһуоктан бэрт элбэҕи билбитим, олоҥхону, олоҥхоһуттары анаан-минээн үөрэтиллиэхтээҕин бигэтик өйдөөбүтүм. Оҕо сааһым ааспыт эйгэтиттэн ураты, бу куруһуок кэлин саха фольклорун чинчийэрбэр улаханнык сабыдыаллаабыта.
Маннык түгэн баар. Биирдэ, саҥа дьыл түүн, бииргэ үөрэнэр уолаттарбын кытта остуол тардан олордубут. Дьэ, ол олорон «олохпутун сахабыт тыла, култуурата чэлгийэ сайдарыгар аныахпыт, хаһан да бэйэ-бэйэбитин үҥсүспэккэ-харсыспакка, өрүү өйөһө-сылдьыахпыт» диэн андаҕар бэрсибиппит. Ол тылбытын тутуһан, күн бүгүҥҥэ дылы кэллибит. Биллэрин курдук, ол саҕана учуонайдар хабырдык киирсиһэр, мөккүһэр, үҥсүһэр-хайыыр кэмнэрэ этэ. Оннук көстүү эмиэ баара, олох буоллаҕа дии…
«Кабинекка олорботох киһибин»
Үөрэхпин бүтэрэр дипломнай үлэбин «Олоҥхо уонна олоҥхоһуттар» диэн тиэмэҕэ суруйбутум. Онтум 300-тэн тахса сирэйдээх этэ. Бастаан илиинэн суруйан баран, машинканан бэчээттиигин. Онно 9-с, 10-с кылааска үөрэнэр балтыларбын көмөлөһөннүрэр этим. Шестакова диэн машинистка баара, кини биирдэ үлэбин бэчээттии олорон эттэ: «Хаһан да маннык улахан дипломнай үлэни суруйбут киһини көрбөтөҕүм, эн, арааһа, учуонай буоларыҥ буолуо». Ол үлэбин иккитэ суруйан турабын. Ол маннык. Сбордар диэн буолааччылар, онно дойдубар тиийэ сылдьар үлэбин дьоммор хаалларан бардым. Куоракка тиийэн баран самолетунан ыыттардым. Ону баара, самолет аара саахалланан, дипломнай үлэм умайан хаалбыта. Онон, архыыптарга саҥаттан үлэлээн, иккистээн суруйан көмүскээбитим, салгыы аспирантураҕа үөрэнэргэ мэктиэлэммитим.
Аата-ахсаана биллибэт экспедицияларга сылдьан, үгүс олоҥхоһуттары, норуот тылынан айымньытын илдьэ сылдьар кырдьаҕастары кытта көрсөн, кинилэр кэпсээннэрин сурунан, записьтаан, кабинекка олорботох киһибин. Научнай салайааччым Николай Васильевич Емельянов «тугу билэргин, истибиккин барытын сурунан ис» диэн сүбэлиир буолара. Ол курдук, 1981 сыллаахха Алма-Атаҕа кандидатскай диссертациябын көмүскээбитим. Кэлин, 1997 сыллаахха – дуоктар диссертациятын.
Эдэрдии эрчимнээх
90-с сыллар үүнүүлэригэр саха төрүт култуурата, тыла-өһө, историята өрө тутуллар кэмнэрэ тиийэн кэллилэр, саха филологиятын уонна култууратын факультета тэрилиннэ. Мин ол саҕана Тыл, литература уонна история институтугар (билигин Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института) үлэлиибин. Аан бастаан Василий Никитич Протодьяконов факультекка ыҥырбыта. 1992 сылтан институппун кытта дьүөрэлии тутан үлэлээн саҕалаабытым. Онтон 1995 сылтан Николай Николаевич Тобуруокап ыҥырбытын кэннэ, олоччу көһөн, бэйэтин кэмигэр кафедраҕа сэбиэдиссэйдээн, факультекка деканнаан, күн бүгүҥҥэ дылы үлэлии сылдьабын. Күннэтэ эдэр дьону кытта алтыһан, эдэрдии эрчимнэнэн, үйэм уһаатаҕа дии саныыбын.
Киһи харысхаллаах буолуохтаах
Олоҥхону сэргэ оһуокайы, норуот сэһэннэрин, ойуун кыырыытын чинчийбитим. Ол курдук, Андрей Александрович Попов «Камлания шаманов» диэн кинигэтигэр ойуун кыырыытын сахалыы тиэкиһин редакциялаан, биэс сылы быһа үлэлээбитим. Адьас түүлбэр киириэхтэригэр дылы. Биир оннук түүлгэ биир ойуун: «Бу биһиэхэ көмөлөһө сылдьар киһи, тыытымаҥ», − диэбиттээх. Онон, киһи харысхаллаах буолуохтаах. Ол кинигэбит үһүс төгүлүн хос бэчээттэнэн таҕыста. Попов – сүҥкэн үлэни оҥорбут, биһигиннээҕэр үчүгэйдик сахалыы билэр уһулуччулаах киһи.
Эрэлим улахан
Үлэлиирим тухары оскуолаҕа да, университекка да үгүс ыччаты үөрэттим-такайдым. Киһи ааҕан сиппэт. Салҕааччыларым, туйах хатарааччыларым бааллар диэн олус үөрэбин. Үөрэнээччилэрбиттэн аҕыс наука кандидата таҕыста. Олортон үһэ – олоҥхоҕо. Кинилэр ортолоругар төрөппүт кыыһым Туйара Васильевна. Аныгы оҕолору кэтээн көрдөхпүнэ, нууччалыыга охтуу баар курдук. Ити олус сытыы кыһалҕа. Олох араас эйгэтигэр, бэчээккэ-телевидениеҕэ, наукаҕа-үөрэҕириигэ даҕаны үөрэппит оҕолорум элбэхтэр, онон кинилэргэ эрэлим улахан.
Бачча сааспар тиийиим, биир курдук, төрүттэрбин кытта сибээстээх дии саныыбын. Ахтыбытым курдук, эбэлээх эһэм уһуннук олорбуттара, атын да төрүттэрбэр уһун үйэлээхтэр бааллар. Иккиһинэн, мэлдьи эдэр дьон ортотугар сылдьар буолан, кинилэр эрчимнэриттэн, күүстэриттэн-уохтарыттан сомсон сэниэлэнэбин, салгыы үлэлиэх-хамсыах, айыах-тутуох санаа саҕыллар. Үсүһүнэн, киһи мэлдьи чөл олоҕу өрө тутуохтаах. Эдэр дьоҥҥо сүбэ-соргу тылым диэн: чөл олохтоох буолуҥ.
«Сахабэчээт» судаарыстыбаннай автономнай тэрилтэ, «Кэскил», «Бэлэм буол», «Чуораанчык», «Колокольчик», «Юность Севера» таһаарыылар, «Кэскил14» сайт редакцияларын ааттарыттан ытык-мааны Василий Васильевиһы өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн истиҥник эҕэрдэлиибит! Чиргэл тииттии чэгиэн туругу, өссө да таһаарыылаах, айымньылаах үлэни баҕарабыт!
кэпсэттэ Алексей БОРИСОВ