Бэс ыйын 12 күнэ – Россия күнэ. Бу күн төрүт өбүгэлэрин сирин-уотун тыынын, бэйэтэ этэринэн, биһиктээх эрдэҕиттэн иҥэриммит Уйбаан Колтовской алмаас, көмүс көрдөөччүлэр экпедицияларыгар модун Арассыыйа чулууларын кытта тэҥҥэ үлэлээн кэлбитин ойуччу тутан сырдатыахпын баҕарабын. Иван Николаевич Колтовской хотугу эргимтэ кэтэҕэр сытар кырдьаҕас Эдьигээн олохтооҕо.
Кини Эдьигээн Кыстатыамыгар 1968 сыллаахха төрөөбүтэ. Ийэтэ Екатерина Егоровна Павлова, аҕата Николай Иннокентьевич Колтовской удьуор табаһыттар этэ. Уйбаан, туох да омуна суох, эһээхэй оҕо эрдэҕиттэн ыстаада диэн тугун билбитэ. Ийэтэ уола 6 саастааҕар 1975 сыллаахха олохтон туоруур. Биэс сыл буолан баран, 1980 сыллаахха, аҕата суох буолар. 12 сааһыгар тулаайах хаалбыт уол убайын Константинов Руслан Николаевыһы кытта эҥэрдэһэн, ыстаадаттан тэйбэт. Сайын аайы ыстаадаҕа тахсан, табаларын кытта эҥэрдэһэн улаатар.
– Оччотооҕу оҕолор үөрэх дьыла бүттэр эрэ күһүҥҥэ диэри ыстаадаҕа сылдьабыт. Үөрэх дьыла саҕаланнар эрэ интернакка олорон, Кыстатыаммытыгар аҕыс кылаастаах оскуолабытыгар үөрэнэбит. Сайын буоларын кэтэһэн да биэрэрбит. Табаларбын ахтарым бэрт буолан, түүн түһээн көрөрүм. Ыстаадаҕа сылдьар киһи эрэ барыта ойуччу тутан бэлиэтиир, сөбүлүүр табалаах буолар. Таба үйэтэ кылгаһа бэрт. Уһаатаҕына, уонча сыл олорор. Сөбүлүүр табаҕын сүтэрэр олус ыарахан буолааччы. Кыра эрдэхпиттэн ыстаадаҕа сылдьыбыт буоламмын, таба майгытын-сигилитин, туга эрэ сатамматаҕын, ыалдьыбытын, аччыктаабытын, топпутун – барытын туттарыттан-хаптарыттан эндэппэккэ билэҕин. Араас майгылаах табалар баар буолаллар. Куруук инники сылдьар сырыы табалар, куруук ойоҕуһанан уҥа, хаҥас өттүнэн айанныыр, инники да барбат, кэннигэр да хаалбат, ортоку да барбат табалар эмиэ баар буолааччылар. Ол саҕана ыстаадаҕа тыһыынчанан табалаахпыт. Куруук инники сылдьар, ойоҕуһунан айанныыр табалар ыстааданы тутар күүстээхтэрэ онно көстөр: инники сылдьааччы ыстааданы сирдиир, ойоҕуһугар сылдьааччылар ыстааданы күөйэ туталлар, – диэн удьуор табаһыт Колтовскойдар уоллара оҕо сааһын туһунан ахтар.
Уйбаан Кыстатыам аҕыс кылаастаах оскуолатын кэнниттэн салгыы Эдьигээн орто оскуолатыгар үөрэнэн орто үөрэҕи бүтэрэр. Онтон Чукоткаҕа Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалыы барар. Ол кэнниттэн дойдутугар эргиллэн ыстаадатыгар табаһыттыы тахсар.
Табаһыттаан бүтэн баран, бөһүөлэккэ олохсуйар, Россия наукатын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Ю.Г. Шафер аатынан космофизическай чинчийиилэр уонна аэрономия Институтун структуратын Эдьигээҥҥэ үлэлиир геофизическай станциятыгар харабылынан үлэҕэ киирэр. Кэргэннэнэн, оҕолонон, дьиэ-уот тэринэр. Ыстаадаҕа улааппыт киһиэхэ бөһүөлэк олоҕо төһө да сэргэҕин иһин син биир чуҥкук этэ.
– 2016 сыллаахха Москватааҕы минералогия, геохимия уонна кристаллохимия сэдэх элеменнэрин институтун (ИМГРЭ) экспедицията Эдьигээн территориятыгар үлэлии кэлбитэ. «Олохтоох дьонтон геологтары сирдиир дьону үлэҕэ ылаллар, онно эйигин ыйыталаһаллар, баран билсэ оҕус», – диэн эттилэр. Ойон тиийдим. Кэпсэттибит. Москваттан саҥа көтөн кэлбит киһилэрэ «мин бу киһини ылабын, кинини кытта үлэлиибин» диэтэ. Билистибит. Сергей Александрович Кузнецовпут диэн бэйэтин билиһиннэрдэ. Тугу гыныахтаахпын быһааран биэрдэ. Маршруппутун көрдүбүт. Ыстаадаҕа сылдьан барытын кэрийбит сирдэрим, үрэхтэрим эбиттэр. Онон санаам бөҕөргөөтө. Аны бииргэ сылдьыахтаах геологум Алдаҥҥа экпедицияҕа төрөөбүт киһи эбит. Аҕата Кузнецов Александр Сергеевич диэн 50-с сылларга Саха сиригэр ураны көрдөөбүт бастакы экспедиция начальнига, Россия үтүөлээх геолога эбит. Онон геологым Саха сиригэр сахалары кытта эҥэрдэһэн улааппыт, өссө сахалыы өйдүүр буолан биэрдэ. Челябинскай институтугар үөрэммит. Бастакы практикатын барбыт, биэс сыл үлэлээбит сирэ – Чукотка. Мин буоллаҕына Чукоткаҕа сулууспалаабытым. Итинник экспедицияҕа үлэлээбит бастакы сылым бары өттүттэн табыллан, бэйэбин кытта ситимнээх буолан тахсыбыта. Сүрдээх үчүгэйдик сылдьыбыппыт. Күн бүгүнүгэр диэри билсэбит, – диэн Уйбаан Колтовской бастакы экспедициятын туһунан кэпсиир.
Эһиилги сылыгар ИМГРЭ экспедицията Мииринэйгэ көспүтэ. Салгыы Анаабыр, Өлөөн, Забайкалье, Иркутскай, Красноярскай кыраай территорияларын сылдьыбыттара.
– Ханна бараллар да олохтоох дьону ыла сатыыллар. Миигин үөрэммиппинэн ыҥыра тураллар. 2016 сылтан 2025 сылга диэри сайын аайы сылдьабын. Быйыл эрэ кыайан барбатым, – диир.
Экспедиция геологтарын түҥ тайҕаларынан, таас үрэхтэринэн, киэҥ нэлэмэн туундараларынан сирдээн илдьэ сылдьар улахан эппиэтинэстээх үлэ буоларын туһунан бэлиэтээн этэр: «Тула өттүгүн куруук кэтэнэ, көрө-истэ, сэрэнэ сылдьаҕын. Сааны мин эрэ илдьэр сылдьар бырааптаахпын. Ол эппиэтинэһи өссө үрдэтэр. Утуйа да сытан туох эмит тыаһаата да уһукта охсон бэлэм буолуохтааххын. Ол иһин утуйар-утуйбат сылдьаҕын. Адьырҕа кыыл хайа баҕарар өттүттэн тахсан кэлиэн сөп. Биһигиттэн ыйыппат: тыа кинилэр дьиэлэрэ, биһиги онно ыалдьыттар эрэ курдукпут. Экспедицияҕа эбээһинэһим диэн геологтар этэрээттэрэ сиртэн сиргэ көһөллөрүгэр көмөлөһөбүн, маршрукка баралларыгар оҥочонон илдьэбин-аҕалабын, отуу оттон чэйдэрин, астарын бэлэмниибин, бу сылдьар кэмнэригэр кинилэр олохторун туһугар эппиэтинэһи сүгэбин. Үрэҕи таҥнары устан иһэн хастыы да хоно-хоно барытын кэрийэллэр. Тохтообут сирдэриттэн проба ылаллар: таас буор, кумах бөҕөтө хомуйаллар. Эдьигээҥҥэ сылдьарбытыгар уу анныгар сытар үүнээйилэри кытта хомуйбуттара. Мииринэйгэ Чуона, Бүлүү үрэхтэр быттыктарын-хоннохторун барытын икки сыл устата кэрийбиппит. Геологтар сир араҥатын уһулаллар, хайаны уруһуйдууллар, бэлиэтэнэллэр, үрдүгүн, уһунун, кэтитин кытта суруналлар. Кэнникилэр бары цифровой фотоаппаракка усталлар. Аныгылар телефоннарынан үлэлииллэр. Геологтар экспедицияларын партиялара 37, муҥутаан 42 киһи буолар. Аҕыйаатахпытына 20-чэ буолар этибит. Сэттэ сыл алмаас көрдөөһүнүн экспедицятыгар сырыттым. Билигин үксэ көмүскэ көстүлэр».
Экспедицияҕа дьону кытта сатаан тапсан, кэпсэтэн, сиэр быһыытынан сөптөөхтүк алтыһан, сатаан бодоруһан сылдьыы кини үлэтин биир саамай тутаах өттө буолар. Уйбаан Колтовской 8 сыл сылдьыбытын тухары Россия араас куораттарыттан кэлбит, үйэтигэр харахтаан көрбөтөх араас омук дьонун кытта түҥ тайҕаҕа бииргэ сылдьан кэллэ. Онуоха дьону кытта кэпсэтэригэр кинилэр култуураларыгар, үгэстэригэр убаастабыллаахтык сыһыаннаһыыны инники күөҥҥэ тутар.
– Омук омук култууратынан, тылынан-өһүнэн уратылаах. Киһи маннык сылдьан өй-санаа өттүнэн сайдар, билиитэ-көрүүтэ кэҥиир, – диэн этэр, – Былырыын Забайкальскай кыраай территориятыгар үлэлээбиппит. Өлүөхүмэ үрэх саҕаланар баһыттан таҥнары устан кэлбиппит. Үрэхтэрин аата барыта эбэҥкилии ааттаахтар. Начальникпыт Самараттан сылдьар Константин Иванцов диэн этэ. Иркутскайтан Могоча станцияҕа диэри поеһынан айаннаабыппыт. Могоча биһиги Эдьигээммитигэр тэҥнээтэххэ, улахан. Онтон салгыы Забайкальскай кыраай Нерчинскай оройуонун Заречнай диэн бөһүөлэгэр тиийбиппит. Онтон салгыы базабытыгар айанныыбыт. Бу тыһыынчаны кыайбат нэһилиэнньэлээх бөһүөлэк. Эмиэ биһиги курдук бултаан-алтаан, балыктаан олороллор. Котельнай диэн манна суох, мастарын бэйэлэрэ бэлэмнээн оһохторун оттунан олороллор. Көрдөххө, тоҥ нууччалар эрээри «биһиги эбэҥкилэрбит» диэн киэн тутта этэллэр. Сайын эмиэ биһиги курдук Бакалдын бырааһынньыгын бэлиэтииллэр. Эбэҥки култууратын олус үрдүктүк туталлар, эбэҥкилии көстүүмнэри тиктэн кэтэллэр. Тоҥ нуучча көрүҥнээх оҕолор эбэҥкилии ыллыылларын, үҥкүүлүүллэрин көрөммүн улаханнык сөхпүтүм, – диэн бэйэтигэр биир уратыны арыйбытын туһунан санаатын үллэстэр.
Уйбаан ИМГРЭ экспедициятыгар саамай тапсан үлэлээбит геолога – Тагир Казакбаев. Омугунан башкир.
– 2017 сыллаахха Мииринэйгэ үлэлии тиийбиппэр Москваттан практикалана кэлбит устудьуон уол этэ. Уфа куораттан төрүттээх. Партиябыт салайааччыта Баранов Илья Сергеевич диэн этэ, Эдьигээҥҥэ бииргэ үлэлээбиппит. Кини ыҥыран Мииринэйгэ барбытым. Илья Сергеевич: «Бу устудьуону илдьэ сылдьан үөрэт», – диэн туттарбыта. Геологым атын киһи этэ. Ол сайыны быһа геолог, устудьуон буоламмыт үһүөн бэйэ-бэйэбитин кытта тапсан, сүрдээх үчүгэйдик үлэлээбиппит. Устудьуон уолбун тыаҕа хайдах сылдьарга, отууга ас астыырга, лэппиэскэ буһарарга кытта үөрэппитим. Тагир үөрэҕин бүтэрэн баран, ИМГРЭ-ҕэ старшай геологынан үлэлии кэлбитэ. Онон маршрукка иккиэн эрэ сылдьыбыппыт. Бэйэм курдук эмиэ кыра уҥуохтаах уол. Атаҕын ааллардаҕына, сүгэбин. Тыа саҕатыгар үүнэр көҥдөй умнастаах «абааһы тайаҕа» диэни билэргит буолуо. Ол хатан турарын быһан ылан, башикардар аатырар курай диэн музыкальнай инструменнарын курдук тыаһатан, ыллыыр. Мин эмиэ билэр-билбэт ырыаларбын холбоон-илбээн ыллыыбын.
Тагиры кытта саамай уһун маршруппут 42 хонук этэ. Тунгуска үрэх баһыттан устубуппут. Мииринэйтэн иккиэммитин вертолетунан Иркутскай уонна Красноярскай кыраай кыраныыссалаһар сирдэригэр илдьэн түһэрбиттэрэ. 42 хонук устата 600 км таҥнары устан кэлбиппит. Бу таах устуу буолбатах: 1-2 км уста-уста тохтоон, үрүйэлэри бары өттүттэн кэрийэбит.
Тагир Мииринэй кэнниттэн Москваҕа ИМГРЭ-ҕэ преподавателинэн үлэлээбитэ. «Эн тыаҕа сылдьар уопуккун устудьуоннарга үөрэтэбин», – диэн лекциятыгар эбии ыйыталаһар, сүбэлэһэр этэ. Тагир билигин Мииринэйгэ олорор. «Алросаҕа» инженердиир. Саха кыыһын кэргэн ылан, Мииринэйгэ ыал буолла. Уолум миэхэ наһаа махтанар. Бырааһынньык аайы төлөпүөннэһэн кэпсэтэбит, эҕэрдэлэһэбит. Сибээспитин быспаппыт, – диэн экспедицияҕа сылдьыбыт үлэтин биир саамай умнуллубат кэмнэрин туһунан сирэйдиин-харахтаан сырдаан олорон кэпсиир.
Ханнык баҕарар үлэҕэ наставник диэн баар. Экспедиция курдук уустук үлэҕэ наставник оруола улахан суолталаах. Уйбаан Колтовскай 40 сааһын ааһан баран геологтары сирдиир проводник буолбута. Олоҕун тухары айылҕаны, сири-уоту кытта алтыспыт киһи билэрэ-көрөрө үгүс.
– Мин тугу кистиэхпиний – тыаҕа сылдьарга тугу билэрбин бу эппиэтинэстээх уустук үлэҕэ сылдьар дьону кытта ис сүрэхпиттэн үллэстэбин. Дойду туруктаах буолуутун туһугар кыһыл атахтарынан хаама сылдьан үлэлиир, чэпчэкитэ суох идэни баһылаабыт дьоннор диэн геологтары наһаа сыаналыыбын. Экспедицияларга соҕуруу дойду устудьуоннара практикалана кэлэллэр. Тыа диэҥҥэ сылдьыбатах, сир кырсыгар үктэммэтэх, асфальт суол эрэ устун хаампыт, тыаҕа отуу диэни оттубатах, балаакка диэни билбэт оҕолор кэлээччилэр. Бастаан ыарырҕаталлар. Ону үөрэтэҕин, өйүүгүн, төһө кыайаргынан көмөлөһөҕүн.
Уу түргэн баҕайытык кэлэр диэни көрө иликтэринэ олох итэҕэйбэттэр этэ. Мин уу түһэрин-тахсарын сылбаҕынан сирдэтинэбин. Уу аҕалбыт мастара ханан сыталларын көрөммүн: «Сээкэйдэргитин бу мантан үөһээ таһаардаххытына эрэ сатанар. Оччоҕо холкутук утуйаҕыт уонна бородууктабыт илийиэ, ууга былдьатыахпыт суоҕа», – диэн быһааран биэрэбин. Сорохтор сээкэйдэрин 200-кэ миэтэрэни өрө таһааралларын сүрэҕэлдьээччилэр. Ону иннилэрин ылан, быһааран биэрэр эмиэ туспа үлэ буолааччы. Ыйы ыйынан сылдьар дьон бурдукпут, аспыт элбэх бөҕө буоллаҕа дии. Биир сайын Анаабыр территориятыгар сырыттахпытына, түүн иһигэр уу наһаа күүскэ кэлбитэ. Бэһиэбит – мин, икки геолог, икки устудьуон. 40-наах «Ямаха» мотуордаахпыт, 2 тоннаны уйар эрэһиинэ оҥочолоохпут. Уу түһэн хаалбыт этэ. Харгыларга мотуорбун умулларан баран, оҥочобутун таһаҕастыын баҕастыын соһобут. Харгылара километрынан уһуннаахтар, тобуккар диэри ууну кэһэ сылдьан сосуһаҕын. Үрэх чүөмпэтигэр кэллэхпитинэ, мотуорбутун собуоттаан салгыы айанныыбыт. Километр аҥара барбыппытын кэнниттэн эмиэ харгы кэлэр. Тиийиэхтээх сирбитин итинник наһаа эрэйдэнэн булбуппут. Уу кэлиэн сөп диэн таһаҕаспытын үөһэ таһаарыахха диэн буолла. Уһун маршрукка сылдьар буоламмыт, бензиммитин алта 40-наах канистраҕа илдьэ сылдьабыт. Москваттан сылдьар дьон ону сөбүлээбэтилэр да син ылыннылар. Оҥочолонорбор уһун да уһун быаны куруук илдьэ сылдьааччыбын. Ону көрөн дьонум: «Это опять зачем нам?» дииллэр. Сорох сиргэ үрэҕин биэрэгэ ыраах баҕайы буолааччы. Оччоҕо ол быабын салгыы-салгыы оҥочобун тыаҕа баайан кэбиһэбин. Ол оннугар уу кэллэҕинэ кыһаллыбаппын. Ол түүн уу ынырыктык кэлбитэ. Биһиги үөһэ сытабыт, оҥочобут бааллан турар. Сарсыарда турбуппут – биэрэк диэн суох. «Арай сээкэйбитин барытын хаалларбыт буолуохха, аһа да, бензинэ да, оҥочото да суох таах туран хаалыа этибит», – диибин дьоммор. Тоҕо бурдугу таһаҕыный диэн муодарҕыыллар этэ. «Наада буолуо», – диибин. Ыстаадаҕа сылдьарым курдук лэппиэскэ буһарарбын көрөн соһуйаллар. Төһө да технология сайдан, сыыппара үйэтэ кэлбитин иһин, киһи сири-уоту, айылҕаны билэрэ син биир наада дии саныыбын. Геолог түҥ тайҕаҕа аҥардас цифровой технологиялар эрэ күүстэринэн сылдьар кыаҕа суох. Маршруккар баар сир куталааҕын, оҥкучахтааҕын технология нөҥүө син биир быһаарбаккын. Төһө да үйэ сайдыбытын иһин тыаҕа сылдьар үөрүйэх, айылҕаны кытта алтыһар сатабыл киһиэхэ син биир наада. Эп-эдэркээн устудьуон оҕолор ортолоругар кыргыттар эмиэ баар буолааччылар. Адьырҕа кыыл түүҥ хараҥаҕа кутталлаах. Ол иһин «киирэн тахсар наадаҕытын» эрдэттэн дьаһаныҥ, утуйуоххун иннинэ ууну мээнэ иһимэҥ диэн туспа үөрэтии буолааччы. Оннук түүн тахсар наада тирээн кэллэҕинэ тэҥҥэ тахсыһан, саалаах туран харабыллыыгын. Экспедицияҕа геологтары сирдээн илдьэ сылдьарбар биир саамай халбаҥнаппакка ирдиир быраабылам – оҥочоҕо спасательнай жилета суох кими да олордубаппын. Эдэрдэргэ итини куруук тоһоҕолоон сүбэлиибин – кыра да кэрчиги айанныыр буоллаххытына, спасательнай жилеты хайаан да кэтэр буолуҥ. Уу наһаа сэрэхтээх, – диэн Уйбаан экспедиция үлэтигэр наставник оруолун бэйэтин үлэтигэр холобурдаан кэпсиир.
2022 сыллаахха Анаабырга Эбэлээххэ экспедицияҕа сылдьар кэмигэр буолбут биир түгэни умнубат: «14 хонук маршрукка сылдьан баран, саҥа кэлэн олордохпутуна, Москваттан Сир баайын туһаныыга федеральнай агентствотыттан (Роснедр) кэллилэр. Атын этэрээттэр бары маршрукка сылдьаллар. Кылаабынай геологым: «Бу дьоннору сарсыҥҥаттан илдьэ сылдьаҕын дуо?» – диэтэ. Ыраах маршруттан кэлэн баран, 5 хонук сынньанар бырааптаахпын уонна саҥа кэлээт да барар кыаҕым суох диэн аккаастанным. Киэһэ ааммытын тоҥсуйдулар. «Иван Николаевич, можно к Вам?» – диэн Роснедр тойоно бэйэтинэн киирэн кэллэ. Соһуйдубут аҕай. «Биһиги Москваттан кэллибит. Үс хонук манна, икки хонук Талахтаахха үлэлиэхтээхпит уонна төттөрү көтөбүт. Эһиги учаастактаргытыттан контрольнай проба ылыахпытын наада. Үс күн, баһаалыста, биһигини илдьэ сырыт», – диэтэ. Итинник улахан дуоһунастаах киһи «Иван Николаевич» диэн ааттаан көрөдөспүтүгэр ыарыы-чэпчии олоруом дуо? Сөбүлэстим. Кылаабынай геологпар аккаастаабыппыттан кыбыһынным даҕаны. Наһаа үчүгэйдик сылдьыбыппыт. Иван Николаевич, биһиэхэ улаханнык көмөлөстүн диэн сүрдээҕин махтаммыттара».
Уйбаан эһэлэрэ 40-50-с сылларга холкуос саҕаттан табанан алмаас экспедицияларыгар каюрунан сылдьыбыттара.
– Оҕо сылдьан өйдүүбүн ээ, оҕонньоттор үксүлэрэ «былыр биһиги экспедицияҕа» диэн тыллаах буолааччылар. Ыстаадаҕа сылдьан көһөрбүтүгэр элбээтэҕинэ 10-ча ындыылаах буоларбыт. «Биир, икки ындыыны сатаан сиэппэккит дуо, биһиги экспедицияҕа сылдьан 15-тии ындыылаах буолааччыбыт», – диэн киэн тутта этээччилэр. Билигин бу олороммун эмиэ кинилэр курдук «мин эдэр эрдэхпинэ экспедицияҕа сылдьаммын» диэн этиэхпин сөп. Атына диэн кинилэр табанан, мин – мотуорунан, онтон сорукпут былыр да быйыл да биир – геологтарга көмө, – диэн санаатын үллэстэр.
Оҕо сылдьан Николай Якутскай «Көмүстээх үрүйэтин» умсугуйан аахпыта. Айымньы сүрүн геройа эмиэ кини курдук ааттаах – Уйбаанчык. Бу айымньыттан иҥэриммитэ, экспедицияҕа сылдьыбыт эһэлэрэ, ыстаада оҕонньотторо «биһиги экспедицияҕа сылдьан» диэн киэн тутта этэр тыллара – барыта Уйбаан Колтовскойу геологтары арыаллыыр проводник үлэтигэр сирдээн аҕалбыт курдуктар.
– Аҕам бииргэ төрөөбүт эдьиийин кыыһын кэргэнэ, Өлөөн киһитэ Дмитриев Прокопий Сидорович 1954 сыллаахха Саха сиригэр «Зарница» кимберлиттээх туруупканы – биһиги дойдубутугар алмаас бастакы төрүт сирин арыйбыт сэбиэскэй геолог Лариса Попугаеваҕа каюрунан сылдьыбыт эбит. Онон бары өттүттэн ситимнээх, сибээстээх курдукпун. Ханан баҕарар сырыттахпына, барыта бу өбүгэлэрим сылдьыбыт, хаампыт сирдэрэ диэн чугастык ылынабын, өйбөр-санаабар, эппэр-сиимэр иҥэн сылдьар курдуктар. Онон бу сылдьарым тухары төрүт өбүгэлэрбэр тирэхтэнэбин. Олох сайдыыта баран иһэр. Тохтообот. Оннук буолуохтаах даҕаны. Бу билигин сылдьар маршруттарбыт карталара өссө Сэбиэскэй сойуус саҕана 30-с, 40-с сылларга оҥоһуллубуттар. Онно олоҕуран, Россия геологическай картата саҥардыллан, чиҥэтиллэн үөрэтиллэн 2030 сылга диэри оҥоһуллан бүтүөхтээх. Россия сирин баайын кыаҕын, саппааһын, ол саппаас төһө сылга тиийэрин үөрэтии, чинчийии үлэтэ бара турар. Ити үлэлииллэриттэн көрдөххө, геология хайысхата олус киэҥ. Аҥардас сир баайа эрэ диэн буолбакка, оту-маһы, үүнээйини, тааһы, ууну, сир араҥатын – барытын үөрэтэллэр. Алмаасчыттарга каюрунан сылдьыбыт төрүт дьонум дьарыктарын салҕаан, экспедицияҕа үлэлээбит 8 сылбын наһаа истиҥник саныыбын. Россия араас куораттарыттан араас омук дьонун кытта алтыһан, халыҥ тайҕаларынан, таас үрэхтэринэн, хайаларынан уустук маршруттарга сылдьан, геологтар үлэлэригэр көмөлөһөн, Россия сирин баайын хаҥатыыга, дойдубут инники тирэҕин оҥорсууга кыра да буоллар бэйэм кылааппын киллэрбиппиттэн үөрэбин, – диэн этэр Уйбаан Колтовской.
Хотугу эргимтэ кэтэҕиттэн саҕалаан алмаасчыттары, көмүсчүттэри кытта киэҥ маршруттарынан, халыҥ тайҕаларынан, таас үрэхтэринэн тэҥҥэ сылдьарыгар оҕо сааһыгар иҥэриммит үөрүйэхтэрэ, сатабыллара улаханнык көмөлөспүттэрэ.
– Ол иһин мин Кыстатыам оскуолатыгар аан бастаан үөрэппит учууталбар, убайым кэргэнигэр Татьяна Васильевна Константиноваҕа, Татьяна Николаевна Бурцеваҕа, Альбина Николаевна Герасимоваҕа, Эдьигээн оскуолатыгар кылааһым салайааччытыгар Саргылана Владимировна Бурцеваҕа (Иннокентьева) хайаан да махтаныахпын наада. Мин дьолбор диэххэ сөп, оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбэр үөрэҕин саҥа бүтэрбит Аркадий Николаевич Тастыгин Эдьигэҥҥэ ананан кэлэн биһигини тустууга эрчийбитэ.
Аркадий Николаевич ыстаадаттан ырааппатах табаһыт оҕолору куоратынан, киин оройуоннарынан күрэхтэһиилэргэ элбэхтик илдьэр-аҕалар этэ. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн наһаа сайыннарбыта. Ыстаадаттан ураты атын сир баар эбит диэн харахпытын арыйбыта. Экспедицияҕа Арассыыйа араас куораттарыттан кэлэр элбэх омуктары кытта бииргэ сылдьарбар Аркадий Николаевич үөрэппит албастарын, өй-санаа сытыы толкуйдарын элбэхтэ туһанабын. Оҕо сааспар арыаллаабыт учууталларым, тренерим иҥэрбит билиилэрэ-көрүүлэрэ билигин да миэхэ туһалыыллар.
Дьиэ-уот диэҥҥэ төбөм ыалдьыбакка экспедицияҕа холкутук сылдьарбар кэргэммэр Сиянаҕа махтанабын, – диэн Уйбаан Колтовской бу кэпсэтиибитин махтал истиҥ тылларынан түмүктээтэ.
Сардаана МАТВЕЕВА
кэскил14.ру