Саха норуотун киэн туттар баайа – олоҥхо. Саха норуотун улуу баайын быһыытынан олоҥхо былыр-былыргыттан ырыанан-тойугунан кэпсэнэр. Айымньыга бухатыырдар айылҕаны уонна норуоту уларытар күүстэринэн киирсэллэр, эйэни-үтүөнү үөскэтэллэр.
Оттон олоҥхону толорор дьон Олонхоһуттар диэн буолаллар. Олоҥхоһут уус-уран тыллаах, айылҕаттан күүстээх куоластаах, дьоҕурдаах-талааннаах киһи ааттанар. Кинилэр кэпсээннэрин иһиттэххэ, сүрэх долгуйар, оччотооҕу кэмҥэ түспүт курдук буолаҕын, оннук курдук иэйиилээхтик кэпсэниллэр айымньы.
Олонхо – саха философиятын, историятын, сиэрин-майгытын хомуйбут сүдү баай. 2005 сыллаахха ЮНЕСКО биһиги сүдү айымньыбытын шедевр быһыытынан ылыммыта. Билигин эмиэ олоҥхо тыыннаах диэн этиэххэ сөп: кыра оҕолор үөрэтэллэр, улахан дьон кэпсиир уонна истэр. Онон саха норуотун тыла уонна үгэһэ умнуллубат, үйэлэргэ салҕаныа диэн эрэнэбит. Бу улуу айымньыны эдэр көлүөнэ умсугуйан туран үөрэтэрэ кэскиллээх.
Оттон биһиги, “Кэскил” оҕо медиа оскуолатын эдэр кэрэспэдьиэннэрэ уонна лааҕыр иитиллээччилэрэ, «Сосновай Бор” оҕо сынньанар уонна чэбдигирэр Киинигэр муус устар 8-17 күннэригэр «Расскажи о главном» диэн сменаҕа дьарыктанныбыт, ыстатыйа суруйарга, информация көрдүүргэ, архивы кытары үлэлииргэ үөрэннибит уонна медиа өттүгэр сайынныбыт. Ол курдук, Саха сирин национальнай бибилэтиэкэтигэр архивы кытары үлэлэстибит, олоҥхо туһунан элбэҕи биллибит, дириҥ чинчийии үлэтин оҥордубут. Ыстатыйабытын суруйарбытыгар аан маҥнай олоҥхо туһунан билэрбит инники күөҥҥэ турбута. Хас даҕаны булбут матырыйаалларбытыттан маннык ыстатыйалары бэлиэтиибит:
- Дьокуускай 17-с оскуолатын үөрэнээччитэ Полина Собакина олоҥхо киһини аһыныгас санааҕа иитэрин бэлиэтиир. Кини Петр Решетников аныгы олонхотун үлэтин сөхтөрөн суруйар.
- Валера Васильев 4-с кылаас үөрэнээччитэ бухатыыр күүһүн-уоҕун ойуулуур: сүүрбэ киһи кыайан тарпат ох саастаах, сүүрэр атахтааҕы аһарбакка ытар үһү.
- «Айылгы» фольклорнай лааҕырга оҕолор олонхону ырытан уруһуйдаабыттар, эстафета, көрдөөх старттар күрэхтэригэр кыттыбыттар.
- Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Олонхону утум» бэстибээлгэ Нам 1-кы Хомустааҕыттан Яна Аргунова Бастакы степеннээх диплом ылбыт. Уус Алдантан Антонина Лугинова – Иккис, Тааттаттан Паша Макаров Үһүс буолбуттар. «Бастыҥ научнай салайааччы» аата Д.Е. Тарабукинаҕа иҥэриллибит о.д.а.
Ол курдук, хаһыаттартан, сурунаалтан, кинигэлэртэн олоҥхону ааҕан, ырытыһан баран, билигин оскуола оҕолоругар, эдэр ыччакка, оскуолаларга олоҥхо үөрэтиитин уонна туругун туһунан эксперт санаатыттан билэрбит оруннаах курдук буолбута. Биһиги олоҥхону чинчийээччи, тыл билимин хандьыдаата, АГУИККИ дассыана Ольга Ксенофонтовна Павлованы кытары кэпсэттибит:
Олоҥхо — саха бүттүүн өйүн-санаатын, дириҥ философиятын, духуобунаһын, тылын-өһүн, култууратын, итэҕэлин уонна сиэрин-туомун илдьэ сылдьар сүдү айымньы. Бары билэрбит курдук, 2005 сыллаахха ЮНЕСКО уһулуччу шедеврынан биллэриллибитэ. Онон биһиги шедеврбытын, олоҥхобутун, хайаатар даҕаны сайыннарар, кэлэр көлүөнэҕэ хаалларар уонна тиэрдэр ытык иэстээхпит, соруктаахпыт. Билигин оскуолаларга, уһуйааннарга олоҥхо аймыньыларынан туруоруулары, араас олоҥхо ааҕыыларын күрэхтэрин ыыталлара олус кэрэхсэбиллээх. Онон олоҥхо тыыннаах, сайдар аналлаах диэн этэбит. Бу саха норуотун тыыннаах кэрэһитэ, үйэлэр тухары салҕаныахтаах айымньыбыт, фольклорбут чыпчаала. Олоҥхо тыаһа үйэлэргэ диэри иһиллэ турдун. Олоҥхо — биһиги баайбыт! Оҕолоор, олоҥхону ааҕыҥ, тылын-өһүн чинчийэн үөрэтиҥ, элбэҕи билиҥ-көрүҥ.
Архивы кытары үлэлээһин, информацияны көрдөөһүн уонна булааһын, ону сөпкө туһанан ырытыы – бу биһиги сүрүн сорукпут буолла. Олоҥхо баай историятын кытары умсугуйан туран билистибит, хаһыат киэҥ остуоруйатыгар умустубут.
Хаһыат оруола аныгы олоххо уруккутаанаҕар сымса, толорута суох курдук эрээри, билигин даҕаны бүттүүн норуот тылын-өһүн, култууратын, санаатын, сайдыытын илдьэ сылдьар үтүө кэрэһит буолар. Хаһыат уонна сурунаал симэлийбэт, сүппэт күүстээхтэр, тыла-өһө тыыннаах уонна үйэлээх. Хаһыакка суруллубут суоруллубат.
Олоҥхо — тыыннаах, сайдар, үтүөҕэ угуйар уран тыл баайа. Биһиги, оҕолор, маннык тэрээһиннэр көмөлөрүнэн төрөөбүт тылбытын үөрэтэн, саха буолан сандаарабыт, киһи буолан килбэйэбит. Кини – өбүгэлэрбит уйан санааларын холбуу туппут баай. Онон олоҥхо — бу саха норуотун тыыннаах кэрэһитэ, үйэлэр тухары ахтыллар алыптаах тыла. Олоҥхо тыаһа үйэлэргэ дылы иһиллэ турдун. Олоҥхо тыыннаах, олоҥхо баар!
Сиһилии:
Уйгулаана Васильева, X кылаас, Айыы Кыһата гимназия, Дьокуускай
Инга Готовцева, VIII кылаас, Баайаҕа орто оскуолата, Таатта