Муус устар 30 биһиги оскуолабытыгар улуустааҕы “Үүнүү” — үҥкүү лабораторията” диэн ааттаах научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытылынна. Тэрээһин сүрүн сыала – төрөөбүт улууспут, нэһилиэкпит историятын, култууратын, төрүччүбүтүн чинчийии уонна ол чинчийэн булбут матырыйаалы дойдубут туһунан үҥкүү туруорууга киллэрии.
Биһиги бэһис кылаас оҕолоро бары кыттыбыппыт. Оҕолорбут маннык темаларынан кытыннылар:
Алгыстаана Горохова: Мин “Үүнүү диэн үҥкүү айар лабораториятыгар” сир ааттарын чинчийэр секцияҕа кыттынным. Бу үлэбэр Боронукпут сирдэрин аатын чинчийдим. Боронукка Дэлбиргэлээх диэн сир баар. Бу сир аатын Алексей Кулаковскай «Научные труды» диэн кинигэтигэр киллэрбит сирэ. «Дэлбиргэлээх» диэн сир аата саха тылыгар «дэлбиргэ» диэн тылтан үөскээбит. Дэлбиргэ — былыргы саха итэҕэлигэр, сиэригэр-туомугар туттуллар, ыраастааһыҥҥа, алгыска, арчылааһыҥҥа аналлаах кыракый мас эбэтэр талахтан оҥоһуллубут тэрил. Дэлбиргэни үксүн сиэл, кытыан, от-мас лабааларын кытта холбоон, салгыны ыраастыырга, куһаҕантан харыстыырга тутталлара.
Вика Заборовская: Другин Николай Николаевич – Ньоолло Ойуун диэн мин хос эһэм туһунан сырдаппытым. Кини айылҕаттан айдарыылаах, ураты күүстээх оҕонньор эбитэ үһү диэн дьонум кэпсииллэрэ. Биир түгэни сырдатан маннык кэпсиэм: Ийэм бииргэ төрөөбүттэрэ эһэлэригэр «Буустаах» диэн сиргэ сайылааччылар үһү. Онно уол сиэннэрэ түөрт саастааҕа, арай биирдэ тииһэ ыалдьан ытаабыт, ол онно эһэтэ илиитин сылытан баран сиэнин тобугар олорон имэрийбит. Ол кэннэ оҕолоро туох да буолбатаҕын курдук салгыы оонньуу-сүүрэн хаалбыт. Туох буоларын, ким кэлэрин түһээн эрдэ билэрэ. Эһэм аата киэнник тарҕаныа, үрдүктүк сыаналаныа диэн эрэнэн туран сурукпун түмүктүүбүн.
Матвей Лаврентьев: Мин «Хаан Дьаргыстай» диэн Дьааҥы олоҥхотуттан бухатыыр туттар тэрилин ырытан чинчийдим. Бу олоҥхоҕо уус дьон ааттарын — Көкүөнэн, Баканан, Көнөгө, Кығын, Аалыс Луо Хаан, Хатыс Луо Хаан, Кикиэнэн — тимири уһаарыы, охсуу, таптайыы араас ньымаларын, көрүҥнэринэн ааттаабыттар эбит. Холобур: — «Күөртээбит» — күөртээһин (тимири ититии). — «Балталаабыт» — балталаан таптайыы. — «Килбэппит» — килбэчийиэр диэри кылабаччы таптайыы. Тиэкискэ бухатыыр батастаах, саалаах буолбута ойууланар: — «Уу-нуурал батастаах» — уу курдук дьэҥкир, килбэчийбит батаһы этэр. — «Угун ортотугар диэри оһуор ойуулаах» — укка ойуу-оһуор түһэриллибит. — «Дьэрэли муос саалаах» — муос саа чаҕылыйан көстөр.
Петя Заборовскай: «Мин С.С.Васильев – Борогонскай «Мөҕүрүүр Бөҕө» уонна «Хаан Дьаргыстай» Дьааҥы олоҥхотугар тирэҕирэн балаҕаны ис бараанын ойуулааһын уратыларын быһаардым. Былыргы сахалар балаҕан туталларыгар итэҕэли тутуhаллара. Бухатыырдарбыт ити майгыны эмиэ кытаанахтык тутуһаллар эбит. Холобура, «Мөҕүрүүр Бөҕө» олоҥхоҕо балаҕан киэҥэ-куоҥа маннык ойууланар “Дьиэтэ буоллаҕына/Уҥа диэки олорор киһи/Улар саҕа буолан көстөр,/Хаҥас диэки олорор дьахтар/Хабдьы саҕа буолан көстөр,/Кэтэҕэрии олорор киһи/Кэҕэ саҕа буолан көстөр/Киэҥ дьиэ эбит. Чинчийээччилэр этэллэринэн, бу тэҥнэбил мээнэҕэ үөскээбэтэх. Үгүс омуктарга, сахаҕа эмиэ, хаҥас – дьахтары, оттон уҥа – эр киһини кытта ситимнээх. Ол иһин хаҥас өттүгэр төрүүр-ууһуур бэлиэ хараҥаччы. хабдьы, уҥа – Байанай, Улуу Тойон бэлиэтэ улар ойууламмыттар. Оттон кэтэҕириин диэки кэҕэ ойууламмыта эмиэ түбэспиччэ буолбатах. Биллэрин курдук кэҕэ – ойуун көтөрө, абы-хомуһуну кытта ситимнээх. Онон бу олоҥхо тэттик тэҥнэбилигэр саха олоҕун отуора ырылыччы сааһыланан көстөр. Оттон Хаан Дьаргыстай бухатыыр оһоҕун ойуулааһына уратылаах. Манна оһоҕу оҥоруу былыргы ньымата арыллар эбит. Бухатыыр оһоҕу титириктэри иҥнэри соҕус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн сутуруо (көмүлүөк) оһоҕу оҥорбута көстөр. Ити курдук биһиги «Мөҕүрүүр Бөҕө» уонна «Хаан Дьаргыстай олоңхођо балаҕаны ойуулааһын саха дьиҥ олоҕор төһө сөп түбэһэрин чинчийдибит. Олус интэриэһинэй түмүктэргэ кэллибит”.
Уопсайа, бу кэмпириэнсийэҕэ Боронук оскуолатыттан 20-тэн тахса оҕо кытынна. Биһигин бэлэмнээбит учууталбытыгар Акулина Трофимовнаҕа уонна кэмпириэнсийэни иилээн тэрийбит учууталларбытыгар Мирослава Константиновнаҕа, Светлана Васильевнаҕа улахан махтал.
Петр Заборовскай, Үөһээ Дьааҥы улууһун Боронук орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ