Чуукаардар Аҕа дойду Улуу сэриитэ буолбутун от ыйын саҥатыгар истибиттэр. Ахтыыларга кэпсэнэринэн, райсовет бэрэссэдээтэлэ Саввинов тыанан атынан тахсан суһал бэбиэскэ тарҕаттаран, нэһилиэк колхуостарын бэрэссэдээтэллэрин, учууталлары, эмп, почта, маҕаһыын үлэһиттэрин уонна актыыптарын ыҥыттаран Сэбиэт дьиэтигэр мунньах тэрийбит. Ол курдук от ыйын 3 күнүгэр Оборона судаарыстыбыннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Иосиф Виссарионович Сталин араадьыйанан Ийэ дойдубутугар байыаннай балаһыанньа биллэриллибитин туһунан этэр. Дьиэ иһигэр баар дьон бары өрө суугунаһа түһэллэр. «Иэдээн, алдьархай бөҕө буолбут эбит» дэһэ-дэһэ айманан барбыттар.
Былыргылар сэрии буолаары гыннаҕына халлаан хаанынан ытыыр үһү дииллэрэ. Сэрии ааҥнаан кэлбитэ иһиллиэн аҕай иннинэ, биир киэһэ дьон халлаан кыһылынан кыыһан кытаран аҕай турарын бэлиэтии көрбүттэр эбит. Таайбыттарын курдук сэрии буолбутун туһунан дойду үрдүнэн ыар кэпсэтии тэнийбит. Өр-өтөр буолбакка Ньурбаттан анал дьон тахсан ходуһаҕа оттуу сылдьар кыанар-хотунар олохтоохторго хотуурдарын, атырдьахтарын оннугар бэбиэскэ туттаран дьиэлэригэр да ыыталаабакка Сэбиэт, оскуола дьиэлэригэр хаайталаан кэриэтэ хоннорбуттар. Оҕону-дьахтары сорудахтаталаан аармыйаҕа барар дьон таҥастарын, астарын аҕалтара түүннэри сүүрдүү-көтүтүү бөҕө буолбуттар.
Чуукаар нэһилиэгин киинэ урут Кубалаахха баара. Нэһилиэк колхуостара Төкөөнөнөн, Хампаҕынан, үөһээ Сардаҥанан тарҕанан сыталлара. Кубалаах Эбэ хотун арҕаа баһыттан аармыйаҕа барааччылар, атаарааччылар бөҕө тоҕо анньан барбыттар. Ийэлэр оҕолорун, оҕо-аймах аҕаларын, убайдарын сэрии ыар суолугар атаарарга күһэллибиттэр. Атаарааччылар ытаһыылара, хоргуппут саҥалара сыһыыны тилийэ көппүт. Аҕа дойду иһин туруулаһа барааччылар «хайыахпытый, сэриигэ бардахпыт, эһиги хайдах эрэ гынан олоро сатааҥ», — диэн дьоннорун кытары хобдох тылларынан быраһаайдаспыттар. Бу курдук 1941 сыл сайыныгар маҥнайгы барааччылар сарсыарда өрүһү туораан ыраах айаҥҥа туруммуттар.
Биллэн турар уоттаах сэрии буола турдаҕына, тыылга хаалбыт дьон эмиэ элбэҕи үлэлээн, кыһалҕаны билэн кыайыыны уһансыбыттара. Дойду үрдүнэн дьон «тугу барытын фронт туһугар» диэн сокуоннаах олорбуттар. Сарсыарда күн кылайа тахсыытыттан киэһэ күн киириэр дылы үлэ хонуутугар сылдьаллара. Оҕо, дьахтар, кырдьаҕас диэн араарбакка бары нуормаларын толоруохтаахтара. Дьаһал кытаанах. Үөһэттэн бэриллибит ирдэбил туолара булгуччулаах. «Ыстаалын сокуона ыстааллааҕар кытаанах буолара» диэн тыыл бэтэрээннэрэ ахтыбыттар. Үлэ хайдах барарын «боломуочунай» киһи оройуон кииниттэн тахсан кэтиирэ. Нуорматын толорботох үлэһит хонууттан тахсыа суохтаах диэн кытаанах бирикээс. Баҕар эн түүнү быһа да сырыт, сиһиҥ да, моонньуҥ да быһыннын – нуормаҕын толоруохтааххын.
Мин эһэлээх эбэм ол саҕана уончалаах оҕолор эмиэ элбэх үлэҕэ эриллибиттэрэ. Кинилэр суорунаҕа бурдук тардааччыбыт, оҕус сиэтэн сир хоруттарааччыбыт диэн кэпсииллэрэ. Сииктээх, бадарааннаах эбэтэр тымныы кэмнэргэ үлэлиир ыарахан да буолааччы диэн ахталлара. Дьэ, маннык ыарахан үлэ, аччыктааһын элбэх өлүүнү аҕалбыт. Кураан сута ааҥнаан бэйэлэрэ да нэһиилэ олорор тыыл дьоно дойдуну бүтүннүүтүн бүрүүкээбит сэрии иэдээнин сүҥкэнин өйдөөн бүтэһиктэрин да ууран биэрэллэр эбит. Оннук ыарахан сут дьыл сабардаабыт.
Эһэм Давыдов Пётр Николаевич, тыыл бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ кыайыылааҕа. Эбэм – Николаева Анна Саввична, тыыл бэтэрээнэ, Дьоруой-ийэ.
Ол сылларга дьон хоргуйан өлүүтэ элбээбит. Биһиги нэһилиэкпитигэр сэрии сылларыгар 107 киһи хоргуйан өлбүтэ биллэр. Ол кэмнэргэ ыһыллан олорор буолан уонна сурукка киирэр ааттарын үчүгэйдик билбэт буоланнар сэриигэ барбыт дьон ааттара-суоллара бутуурдаах. Нэһилиэккэ биллэринэн Чуукаартан 160 киһи сэриигэ барбыт, онтон доруобуйаларын туругунан сыыйыллан 34 киһи үлэ фронугар ыытыллыбыт эбит. Олортон 104 киһи дойдуларыгар эргиллэн кэлбиттэр. 56 киһи сэрии толоонугар өлбүт. Кэлин сэриигэ сылдьыбыт кырдьаҕастартан ахтыылар хомуллаллар. Бу ахтыылар биһиги нэһилиэкпит устуоруйатыгар улахан оруолу оонньууллар. Кинилэр хомуллан, таҥыллан «Чуукаар нэһилиэгэ» кинигэҕэ тахсыбыттара биһиги бары харыстыыр, ытыктыыр баайбыт буолар.
Билигин сылын аайы Кыайыы күнэ бэлиэтэнэр. Биһиги Аҕа дойду Улуу сэриитин, кыайыы хайдах курдук ыараханнык кэлбитин умнуо суохтаахпыт! Аҕа дойду Улуу сэриитэ — биһиги нэһилиэкпит, ону ааһан бүтүн омукпут олоҕор хаһан да умнуллубат ыар кэм. Биир да киһи, ыал туора туран хаалбакка уоттаах сэрии, үлэ фроннарыгар, тыылга бэриниилээхтик үлэлээн, тыыннарын толук ууран туран кыайыыны уһансыбыттара. Онон биһиги — саха ыччата кинилэр хорсун санааларын уонна кыайыыга дьулуурдарын умнарбыт табыллыбат.
Дария ДАНИЛОВА,
Чуукаар оскуолатын «Саҥа ситим» медиакиин эдкора, 11 кылаас үөрэнээччитэ.
Кэскил14.ру