Марфа Алексеевна Федорова (Драгунова) 1928 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр Түөйэҕэ төрөөбүт. Сут-кураан дьыллар турбуттарын иһин сүөһүлэрин ииттэр баҕаттан төрөппүттэрин уонна бииргэ төрөөбүт эдьиийин кытта Мырылаҕа көһөн кэлэллэр.
Сэрии кэмигэр кини алын кылаас үөрэнээччитэ этэ. Манна кэлэн соҕуруу үрэхтэри кэрийэ олорбут буоланнар, ыраах сиртэн хайдах үөрэнэ кэлэрин Марфа Алексеевна ахтыытыгар суруйан хаалларбыт: «Мырылаҕа оскуолаҕа үөрэнэрбэр Чөкчөҥөттөн сылдьыбытым, Ныһыыктарга олорбутум, Хомподоева Ульяналыын бииргэ сылдьарбыт. Онтон Үнкүртэн сылдьан үөрэммитим, сарсыарда хараҥаҕа туруоран ыыталлара, уруок кэнниттэн төннөрбүт, өйүөбүтүн «Быганов сыырдааҕарس эбэтэр «Лэбийэҕэ» хаалларбыппытын төннөн иһэн сиирбит».
Марфа Алексеевна кыра сааһыттан «Амма кыһата» холкуоска от уонна бурдук үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлэспит. Сарсыарда аайы оҕуһунан фермаҕа от тиэйэн аҕалан, сүөһүнү аһатыах иннинэ, отторун сааһынан араартаан, кииһилэ сэбирдэхтэрин хомуйан, үөрэ оностон сииллэрэ. Онтон балбаахтары тиэйэн, сонуокка илдьэн, каркас онорон уматаллара. Күнүн аайы симэнтээл оҕуһунан мас киллэрэн, эрбээн, хайытан бараннар балаҕан муннугар толору мас кыстаан, саха оһоҕун отторбут диэн ахтыытыгар кэпсээбит. Бу сэрии кэмигэр кыра саастаах оҕолор төһө да аччыктаатыннар, тыыннаах хаалар туһугар күүстээхтик үлэлээбиттэрэ умнуллубат быһыы буолар.
Сэрии сылларыгар дьону хоргуппат туһуттан Амманы быһыттаабыттар. Онно Марфа Алексеевна аҕата Драгунов Алексей Семенович күн аайы үлэлээн, нуорма бурдугу ылан аҕалара. Ол быһыт кураан дьыллартан элбэх дьону өлөртөн быыһаабыт.
Сэрии бүппүтүн Кытахха ыһыыга сылдьан истибиттэр. Богатырев Прокопий кэлэн: «Үөрүү бөҕөтө буолла, кыайыы буолла», – диэн элбэҕи кэпсээбит. Сарсыҥҥы күнүгэр Хахыйахха дакылаат буолан, баайтаһын биэ өлөрөн, бырааһынньык тэриллибит. Кэлин ол курдук үтүө бырааһынньык буолбутун Марфа Алексеевна өйдөөбөт. Сэрии кэнниттэн ыалы барытын ынах сүөһүлээбиттэр, онон дьон аччыктаабат буолбут.
Сэрии кэнниттэн 1946 сыллаахха «Амма кыһата» холкуостан Иннокентий Захарович Белых баһылыктаах куораттан Чурапчы райпотугар таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыт. Онно сылдьан, муус устар кэмигэр нэһиилэ кэлбиттэр. «Тоҥон хараҕа салгыннаан көрбөт буолан хаалара, оһоххо да чугаһаабат гына умайара-аһыйара», – диэн Марфа Алексеевна хомойо кэпсиирэ.
Нөҥүө сылыгар Чурапчыга Хобордоох Чараҥа диэн сиртэн саһаан тиэйэллэрэ. Ону киллэрэн саһааннаан туттаралларын, сорох ардыгар, дьоннор кэмнээн мутуктаах диэн сирэллэр эбит.
Сайынын аайы окко сылдьан, куҥҥэ 400-түү бугулу туруораллара, бурдукка сылдьан 200-300 түүтэҕи баайаллара, күрүө туталлара уонна миэлиҥсэҕэ бурдук тардаллара. Ол кэнниттэн Молотов аатынан холкуоска сүөһү көрбүтэ, ыанньыксыттаабыта уонна повардаабыта. 1957 сылтан уһуйааҥҥа ньээньэнэн үлэлээн саҕалаабыт. «Аныгы үйэ эбитэ буоллар, герой буолуох эбиппин», – диэн Марфа Алексеевна санаатынан үллэстибит.
1949 сыллаахха Федоров Иннокентий Алексеевичтыын ыал буолан, түөрт уоллаахтар уонна биир кыыстаахтар. Улахан кыыстара Евдокия Иннокентьевна олохтоох оскуолаҕа өр сылларга учууталынан үлэлээбитэ. Улахан уоллара Алексей Иннокентьевич Муома авиапордугар диспетчердээбитэ. Орто уоллара Василий Иннокентьевич, үһүс уоллара Григорий Иннокентьевич уонна кыра уоллара Иннокентий Иннокентьевич буолаллар. Биэс оҕотун үөрэттэрэн, үтүө дьон буола улаатыннарбыттар. Билигин 6 сиэннээхтэр уонна хос сиэннэрдээхтэр.
Оҕолоро ахталларына, Марфа Алексеевна илиитигэр талааннаах киһи эбит. Иллэҥ кэмигэр иистэнэрин, быысапкалыырын, баайарын уонна оҕуруо анньарын олуһун диэн сөбүлүүрэ. Кыыһа Евдокия таҥас-сап суох кэмигэр, ийэтэ киниэхэ анаан танас тигэрин иһин, куруутун мааны таҥастаах этим диэн үөрэ саныыр.
Марфа Алексеевна үтүө санаалаах киһи буолан элбэх киһи оҕотугар таҥас тикпит эбит. Нэһилиэк чиэһин көмүскээн, быыстапкаларга, фестивалларга кыттара, махтал, хайҕал суруктарынан наҕараадаланара. Оҕолорун аймахтарыгар чугас, истиҥ сыһыан олохтуулларын курдук үөрэтэрэ. Дьиэ иһэ сылаас, минньигэс астаах, ыраас буоларыгар оҕолорун кыра эдрэхтэриттэн үөрэтэрэ-такайара. Марфа Алексеевна оҕолоро үөрэхтээх дьон буолалларыгар кыһаллара, кыыһын Евдокияны бэһис кылааска Дьокуускайга үөрэттэрэ ыытар. Евдокия Иннокентьевнаҕа ол үөрэммитэ инники олоҕугар улаханнык көмөлөспүтүн туһунан кэпсиир.
Маша СОБАКИНА, XI кылаас,
П.М. Васильев аатынан Соловьев орто оскуолата, Чурапчы