Алтынньы ый 27 күнэ оскуолабыт эр дьоно, 11-с кылаас уолаттара, ону тэҥэ 8-с уонна 9-с кылаастар түмсэн, Саппыйа уонна Чоропо алаастарын күөллэригэр муҥха түһэрдибит.
Бу тэрээһин төрүт үгэстэри эдэр көлүөнэҕэ тиэрдии, айылҕаны кытта алтыһыы, былыргы дьарыгы баһылааһын уонна биир сомоҕо буолан үлэлиир ситиммитин бөҕөргөтүү бэлиэтэ буолар. Үйэлэри уҥуордаан кэлбит үгэспит билигин биһиэхэ салҕанар. Онон төрүт үгэһи утумнааччы буолар улахан эппиэтинэстээхпитин өйдөөн муҥхалыыбыт.
Сүрүн тэрийээччибит, муҥха хаһаайына нэһилиэкпитин уруккуттан балыгынан хааччыйар, уопуттаах балыксыт, ытык киһибит Валерий Феофанович Чувашов буолар. Кини ыҥырыытынан биһиги кылаас уолаттара өссө 3-с кылаастан саҕалаан Валерий Феофановичтыын тэҥҥэ сылдьыһан, уопут мунньунан улааттыбыт. Ол үөрүйэхпитин бүгүн бырааттарбытыгар, балтыларбытыгар тиэрдэр чиэскэ тигистибит. Валерий Феофанович салайыытынан улахан уолаттар муҥха сиэрин-туомун, кистэлэҥнэрин бырааттарбытыгар, балтыларбыгар көрдөрөн, туттаран-хаптаран үөрэттибит.
Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, Валерий Феофанович ис-иһиттэн үөрэр. Сүргэтэ көтөҕүллэ сылдьара көстөрө. Кини биһиги кыра сылдьан кинини кытта аан бастаан муҥхаҕа кэлбиппитин өйдүүр. Билигин биһиги, улахан уолаттар, кыраларга бирикээс курдук буолбакка, убайдыы истиҥник сүбэлии-амалыы сылдьарбытын көрөн, кырдьаҕас балыксыт сүрэҕэ манньыйбыта сэрэйиллэр. «Оҕолорум улаатан, дьиҥнээх үлэһит дьон буолбуттар!» – диэн иһигэр үөрэ саныыр. Бу курдук киһи киһиэхэ сыһыана, өйдөһүүтэ, көлүөнэ уопутун кэлэр ыччакка тиэрдэр үтүө үгэһэ бу күн хайдахтаах курдук күүстээҕин бигэтик көрдөрдө.
Муҥхалааһын диэн сүрдээх уустук, тулууру, биир санаалаах буолууну уонна элбэх үөрүйэҕи эрэйэр дьарык. 11-с кылаас уолаттара 8-с уонна 9-с кылаас уолаттарыгар уу үрдүгэр хайдах табан туттунары, муҥханы хайдах быраҕары, хайдах тардары уонна балыгы хайдах хомуйары сиһилии көрдөрдүбүт, үөрэттибит. Саамай сүрүнэ, кинилэр балыгы бултуур эрэ буолбакка, айылҕаны харыстыыр, балыгы хаһаайыстыбаннайдык, сиэрдээхтик тутар үөрүйэхтэри ылыннылар. Айылҕаҕа сөптөөхтүк сыһыаннаһыы, кини баайын харыстааһын – бу муҥхалааһын сүрүн соруга буоларын өйдөөтүлэр.
Бу курдук тэрээһиннэр оҕолору төрөөбүт нэһилиэктэрин айылҕатын кытта ыкса ситимнииллэр, төрүт дьарыкка уһуйаллар. Маннык үлэ биһиги нэһилиэкпит баайын харыстыырга, кэскилин хааччыйарга көмөлөһөр, эдэр ыччаты төрөөбүт дойдутун үгэстэрин ытыктыырга эрэ буолбакка, кэлэр кэмҥэ ону илдьэ сылдьар, салгыы сайыннарар эрэллээх солбук буоларга угуйар.
Муҥха – бу аҥардас балыктааһын буолбатах. Бу олох философията, дьону түмэр, үөрүйэҕи биэрэр, кэскили түстүүр дьарык.
Аристарх ЛУКИН, XI кылаас,
С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолата, Чурапчы