Саха норуотун суруйааччыта Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон төрөөбүтэ 120 сылыгар,
Нам улууһугар үөрэҕирии 155 сылыгар анаан.
Саха норуотун суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала Мария Егоровна Охлопкова айымньылаах үлэлэрин үтүө түмүгэ хас да көлүөнэ саха оҕото түргэнник ааҕарга, таба суруйарга үөрэппит бастакы «Букубаар» кинигэ буолар.
Кыһыл, күөх фишкалар истэригэр саха дорҕоонноро суруллубут дьэрэкээн тастаах букубаарынан мин ийэлээх аҕам эмиэ үөрэммиттэр. Хас биирдии уруһуйун, хоһооннорун, кэпсээннэрин ааҕа өйдүүллэр, олус күндүтүк саныыллар.
Саха омугар үөрэхтээһин эйгэтигэр сүдү кылаатын киллэрбит Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон уонна Мария Егоровна Охлопкова 1967 сыллаахха оҥорон таһаарбыт «Букубаар» учебниктара суруллубут устуоруйатын туһунан Мария Егоровна Охлопкова ньыматын тарҕатарга үлэлэспит учуутал Анна Ивановна Леонтьеваттан кэпсииргэ көрдөстүбүт.
– Анна Ивановна, «Букубаары» оҥорууга Мария Егоровна Охлопкова уонна Суорун Омоллоон хайдах, туохтан саҕалаабыттарын туһунан кэпсиэҥ дуо?
– Мария Егоровна журналист Сардана Сивцева интервьютугар олус үчүгэйдик кэпсээн турар: https://t.me/arhiv_nvk_sakha/1491 Telegram https://max.ru/c/-68865899044874/AaCdurSnfhU. РСФСР, Саха АССР үтүөлээх учуутала Самсонов Порфирий Никитич ыстатыйата тахсар. Онно оҕолорбут куһаҕаннык ааҕар, суруйар буоллулар, олох сатаан үөрэппэппит, ордук грамотаны диэн ис хоһоонноох. Ол кэннэ Мария Егоровнаҕа сорудах биэрэллэр. Эльконин ньыматын үөрэтэригэр сүбэлииллэр. «Күүстээх методистарга түбэһэн үлэбин чэпчэкитик саҕалаабытым» диэн ахтар ол интервьютугар. Методическай сэбиэт сүбэлэһэн баран Дмитрий Кононович букубаарын ис хоһооно, матырыйаала үчүгэй диэн хааллараллар. Суорун Омоллоон Мария Егоровнаҕа киирэн кэлэр: «Мария Егоровна, эн эмиэ букубаар оҥоро сылдьар эбиккин, миэхэ кэпсээ эрэ диир». Кэпсээбитин кэннэ: «Оо дьэ, олох маладьыас эдэр киһи. Биһиэниттэн олох атын эбит. Атын принципкэ олоҕуран оҥоһуллубут эбит. Аллааҕыскай да мин да букубаарбыт аналитико-синтетическэй методынан эбит. Миигин соавторынан ыл», – диэн үөрдүбүт уонна бэчээккэ бигэргэммит букубаарын тохтотор. Кыһыны быһа тыл талан үлэлииллэр. Сайын уоппуска ылан оҕолорун илдьэ Нам уһук нэһилиэгэр Түбэҕэ сайылыы тахсар. «Оҕонньорум» диэн истиҥник ааттыыр Суорун Омоллооно кэнниттэн батыһан тахсыбыт. Уонна дьэ уһун сайын устата үлэлээбиттэр. Сир аһа өлгөмнүк үүнэр дойдутугар сир да астаабакка букубаардарыгар ылсыбыттар. Методическай чааһа, буукубатын бэрээдэгэ Мария Егоровна, послебукварнай чааһын кэпсээннэрэ Суорун Омоллоон киэнэ эбит. Тылын бэрээдэктииргэ, биэс-алта буукубаны бараат даҕаны тыл, тылтан этии, кэпсээн оҥороллоругар үгүс сыраларын бараабыттар.
«Улахан киһини кытта үлэлиир олус үчүгэй», – диэн ахтара Мария Егоровна. Бастаан улаханнык толло санаабыт. Кэлин кини курдук үчүгэйдик бииргэ үлэлээбит киһим суох диэн интервьютугар ахтарыттан көрдөххө, олус айымньылаахтык уонна ис дууһаларын ууран туран үлэлээбиттэр икки сүдү дьон.
– Букубаары олоххо киллэриигэ хайдах үлэлээбиккитий?
– 1967 сыл Нам педучилещатын бүтэрбит сылым. Хатыҥ Арыы нэһилиэгин Искра учаастагын начаалынай оскуолатыгар анаммытым. Бу үөрэх сылыгар Нам уонна Чурапчы оскуолаларыгар маҥнайгы кылаастарга саха тылын үөрэтиигэ экспериментальнай үлэ саҕаланар. Намҥа эксперимени Хатыҥ Арыы орто оскуолатын начаалынай кылаас учуутала Елена Кирилловна Попова саҕалыыр. Искраҕа көһөн тахсан үлэбин саҕалаан истэхпинэ, «мунньахха киир» диэн илдьит кэлэр. Ол букубаар экспериментальнай үлэтин билиһиннэрэр мунньах эбит.
1968-71 сылларга ЯРИУУ учуонайдара республика учууталларын Намҥа мунньан, ыйы ыйдаан үөрэх ыыталлар, лекция ааҕаллар. Дьэ онтон хас да сыллаах эксперимени ааһан, бигэргэнэн, өҥнөөх гына бэчээттэнэн киэҥник тарҕанар. Республика оҕолоро бары бу букубаарынан үөрэнэн бараллар.
– Мария Егоровна уонна Суорун Омоллоон букубаардара туох ураты ньымалааҕый, туох үчүгэйдээҕий?
– Мария Егоровна профессор Д.Б. Эльконин тыл дорҕооннорун арааран истэр дьоҕуру сайыннарыы ньыматын туттубута. Бу ньымаҕа оҕо дорҕооннору бастаан үөрэтэр, дорҕоону таба истэргэ, саҥаны тыастан араарарга үөрэнэри ситиһии этэ. Мария Егоровна бу Эльконин ньыматынан туттар методикатын Дмитрий Кононович олус сэргии истибит, үлэлии сылдьыбыт үлэтин тохтотон бу букубаарга ылсар. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, Түбэҕэ тахсан сайын устата үлэлииллэр.
Мин тус бэйэм бу «Букубаары» саха оҕотун суруксут оҥорбут «Букубаар» диэн үрдүктүк сыаналыыбын. Үлэм устатын тухары бу «Букубаарынан» элбэх оҕону ааҕарга, суруйарга үөрэттим. Оҕо бэрт түргэнник ааҕа, суруйа үөрэнэр. Бу букубаарынан үөрэммит оҕолорум алын сүһүөҕү бүтэрэллэригэр добдугураччы ааҕан, толору тиэкиһи айан суруйан тахсаллара.
– Билигин туттуохпутун сөп дии саныыгын дуо?
– Оҕону төрүт дорҕооннорун сөпкө истэ, саҥарда, суруйа үөрэтэргэ билигин да букубаар олус табыгастаах, сөптөөх.
– Анна Ивановна, хоруйуҥ, сиһилии кэпсээниҥ иһин, быыс булан сэһэргэспиккэр махтанабын!
Ити курдук икки сүдү дьон айымньылаах үлэлэрэ үгүс оҕону билии-көрүү аартыгар сирдээн киллэрбит маҥнайгы кинигэлэрэ буоллаҕа – саха оҕотун суруксут оҥорбут «Букубаар».
Мичийэ ШЕЛКОВНИКОВА, IX «Б» кылаас,
Н.С. Охлопков аатынан улуустааҕы гимназия, Нам