Элбэх киһи Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыыны мэлдьи алдьархай дии саныыр. Киһи тымныы, кытаанах кыраайга тиийэн, дойдутун ахтылҕаныттан, тымныыттан эрэйдэнэр, онтон босхолоотохторуна, тута «көннөрү олоххо» төннө сүүрэр дии саныыллар. Үксүн оннук этэ. Ол эрээри, Саха сирин олус таптаан, манна үйэтин тухары хаалбыт дьон эмиэ бааллар. Олортон биирдэстэрэ — Эдуард Карлович Пекарскай. Кини поляк, өрөбөлүүссүйэниэр этэ, кинини ыраах саха нэһилиэгэр сыылкаҕа ыыппыттара, ол эрээри кэлин биһиги тылбытын уонна култуурабытын үөрэппит биллиилээх учуонай буолбута.
Дьадаҥы ыал уола хайдах өрөбөлүүссүйэниэр буолбутай
Эдуард Пекарскай 1858 сыллаахха Минскэй губерниятыгар дьадаҥы дворянскай ыалга төрөөбүтэ. Харьков куоракка ветеринардааҕы үөрэххэ киирбитэ, ол эрээри үөрэҕин бүтэрбэтэҕэ – народниктар куруһуоктарыгар кыттыбытын иһин тутуллубута. 1881 сыллаахха суутунан Саха сиригэр 20 сылга сыылкаҕа ыытыллыбыта. Кини онно баара-суоҕа 22 саастааҕа.
1881 сыл сэтинньитигэр Пекарскай Ботуруускай улуус (билигин Таатта улууһа) 1-кы Игидэй нэһилиэгэр кэлбитэ. Санаан көрүҥ эрэ: өрөбөлүүссүйэ көмөтүнэн аан дойдуну уларытарга баҕарбыт, үөрэхтээх эдэр киһи, хаһыс-хаһыҥҥа симии тыаҕа түбэһэр. Элбэх киһи кини миэстэтигэр ыксалга түһүөҕэ этэ, ол эрээри Пекарскай атын этэ.
Сыылкаҕа сылдьыбыт киһи хайдах учуонай буолбутай
Бэйэтин аһыйар оннугар, Пекарскай саха тылын үөрэтиигэ төбөтүнэн түспүтэ. Кини бастакы учуутала Очокун диэн ааттаах хараҕа суох кырдьаҕас этэ — кини маллары ыйан, сахалыы ааттыыра. Кэлин Пекарскай протоиерей Димитриан Поповтыын билсибитэ, кини саха тылын дьиҥнээх билэһитэ этэ уонна сыылкаҕа сылдьар киһиэхэ бэйэтин илиитинэн суруйбут үлэлэрин биэрбитэ. Бу матырыйааллар кини кэлэр үлэтигэр олус көмөлөспүттэрэ.
Пекарскай олус үлэһит киһи этэ. 1887 сылга диэри 7 тыһыынча саха тылын, 1892 сылга — 11 тыһыынчаны, оттон 1930 сылга — 25 тыһыынча тылы хомуйбута. Словарь оҥорорго киниэхэ биллиилээх олоҥхоһуттар, холобур, Мария Николаевна Андросова-Ионова (кини көмөтүн иһин Географическай уопсастыба кыһыл көмүс мэтээлин ылбыта) көмөлөспүттэрэ.
Олоҕун сүрүн талыыта
1895 сыллаахха, сыылкаҕа сылдьыбыта 14 сыл буолбутун кэннэ, Пекарскай киин куораттартан ураты ханна баҕарар барыан сөптөөх быраабы ылбыта. Кини Арассыыйа Европатааҕы чааһыгар, үөрэммит олоҕор төннүөн сөп этэ. Ол эрээри кини тугу гыммытай? Кини Саха уобалаһыгар хаалбыта! Бу дьиҥнээх толкуйдаах талыы этэ, киһи бэйэтин аналын итиннэ, сахалар истэригэр булбутун өйдөөбүтэ. Кини хаалбытынан эрэ муҥурдамматаҕа — тыллары хомуйа, олох-дьаһах уонна фольклор туһунан үөрэтэ салгыы сылдьыбыта.
Кэлин кини Дьокуускайга көспүтэ, оттон 1904 сыллаахха олохтоох адвокат кыыһын Елена Кугаевскаяны ойох ылбыта. Оттон ол иннинэ кини саха дьахтара Анна Шестаковалыын чугас сыһыаннааҕа, икки оҕо төрөөбүтэ. Хомойуох иһин, Анна эрдэ өлбүтэ, ол кэннэ Пекарскай уолун Николайы ииппитэ. Итинник кини тус олоҕо эмиэ Саха сириниин ситимнэммитэ.
Олоҕун сүрүн үлэтэ
Пекарскай саамай биллэр үлэтэ — 1907 сылтан 1930 сылга диэри тахсыбыт үс туомнаах «Саха тылын тылдьыта». Үлэ улаханын санаан көрүҥ: тылдьыкка 25 тыһыынча тыл хомуллубут! Оттон 1958 сыллааҕы хаттаан таһаарыыга — номнуо 38 тыһыынча. Сахаларга ол кэмҥэ биир кэлим сурук-бичик, билигин биһиги билэр алфавиппыт суоҕа. Пекарскай дьиҥнээхтии төрөөбүт тылы үөрэтиигэ олук уурбута.
Кини үлэтин олус үрдүктүк сыаналаабыттара. 1912 сыллаахха Нуучча географическай уопсастыбатын кыһыл көмүс мэтээлин ылбыта. 1927 сыллаахха наука Академиятын чилиэн-корреспонденынан, оттон 1931 сыллаахха бочуоттаах академигынан талыллыбыта. Бу сыылкаҕа сылдьыбыт киһиэхэ улахан ситиһии этэ!
Тоҕо мин кинини биир дойдулааҕым дии саныыбыный
Эдуард Пекарскай 1934 сыллаахха Ленинград куоракка өлбүтэ, Смоленскай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ. Ол эрээри кини саамай чугас сирэ-уота Сахатын сиригэр хаалбыта. 1958 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ кини 100 сааһын киэҥник бэлиэтээбиттэрэ, ыстатыйалар хомуурунньуктара тахсыбыттара. Кини аата биһиги култуурабыт устуоруйатыгар үйэ-саас тухары суруллан хаалбыта.
Тоҕо мин Пекарскайы биир дойдулааҕым диэн ааттыыбыный? Тоҕо диэтэххэ, биир дойдулаах диэн манна төрөөбүт киһи эрэ буолбатах. Бу эн кыраайгын туһугар олус улахан тугу эмит оҥорбут киһи. Пекарскай барыан сөп этэ, ол эрээри хаалбыта. Бэлиитикэнэн дьарыктаныан сөп этэ, ол эрээри науканы талбыта. Хаанынан поляк этэ, ол эрээри дууһатынан саха буолбута.
Кини тыһыынчанан дьону төрөөбүт тылларыгар үөрэппит тылдьыты оҥорбута. Кини Саха сирин бэйэтин иккис дойдутунан оҥорбута — дьиҥнээхтик, тылынан буолбакка, дьыалатынан. Ол иһин мин кинини бэйэм биир дойдулаахпынан ааттыырбыттан киэн туттабын.
Туһаныллыбыт литература:
1) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Библиотеката. Э.К. Пекарскай төрөөбүтэ 165 сыла (2023). Сигэтэ: \[НБ РС(Я) саайта, «Бэлиэ дааталар халандаардара» салаа].
2) «Кини мин саха ыалыгар олус маарынныыр буолбута!» (2021). Интэриниэт таһаарыыттан.
3) «Нуучча литературата уонна фольклора» Фундаментальнай электроннай библиотека. Э.К. Пекарскай (биографията).
4) Якутия-Дейли. Алтынньы 25 күнүгэр Саха сирин устуоруйатыгар туох буолбутай (2024).
5) Вологдатааҕы уобаластааҕы универсальнай научнай библиотека (ВОУНБ). Кинигэ-ыспыраапка сулууспата — Пекарскай Э.К.
Сайнаара Архипова,
Н.И. Прокопьев аатынан Хатыы орто оскуолатын 9 кылааһын үөрэнээччитэ.
Кэскил14.ру