Биһиги оскуолабытыгар Саха АССР үтүөлээх учуутала, ССРС, РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна Анна Никифоровна Егорова аатынан VI төгүлүн улуустааҕы “Агронтика” күрэхпит ыытылынна. Бу тэрээһиммит Арассыыйа Федерациятын Үлэҕэ Дьоруойа Михаил Николаевич Готовцев 80 сааһыгар ананна.
Сүрүн сыала-соруга: үөрэхтээх, айар дьоҕурдаах эдэр ыччаты тыа хаһаайыстыбатын идэтигэр уһуйуу; Анна Никифоровна Егорова, Михаил Николаевич Готовцев олохторун уонна үлэлэрин холобуругар олоҕуран, эдэр көлүөнэни төрөөбүт дойдуларыгар бэриниилээх, үлэһит дьон буола улааталларыгар тирэх буолуу; үөрэнээччилэр тыа хаһаайыстыбатын идэлэрин (агроном, механизатор, фермер) туһунан дириҥ билиини ылыыларын хааччыйыы, идэлээх буолууну киэҥник тарҕатыы; Үлэ Дьоруойдарын үйэтитии, олохторун суолун, үлэҕэ бэриниилээх буолууларын, дьаныардаах дьулуурдарын үөрэтэн, оҕолорго үтүө холобур оҥоруу; оҕо агро-бизнеска, проектнай үлэҕэ саҥа технологиялары тутта үөрэнэрин ситиһии, кини сатабылын тургутуу; оҕо айылҕаҕа, сиргэ-уокка харыстабыллаахтык сыһыаннаһар өйүн-санаатын сайыннарыы, саха норуотун тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах үгэстэрин уонна билиилэрин салҕааччылары бэлэмнээһин; улуус үөрэнээччилэрин, учууталларын уонна бастыҥ үлэһиттэрин икки ардыларыгар ситими олохтооһун, уопсай сыалга дьулуһууну күүһүрдүү.
Уопсайа түөрт хамаанда кыттыыны ылла: И.И. Гоголев – Дыргыабай аатынан Найахы орто оскуолата, П.В. Аммосов аатынан Тулуна орто оскуолата, М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын 1-кы, 2-с нүөмэрдээх хамаандалара.
Күрэхпит тыа хаһаайыстыбатыгар сөп түбэһэр алта түһүмэхтэн турар: “Бэйэни билиһиннэрии”, “Анал аппараатынан ынаҕы ыаһын”, “Бэйэ оонньуута”, “Сэппэрээтэри хомуйуу-ыһыы”, “Күөрчэх ытыйыы” уонна “Тыраахатары ыытыы”.
Дьүүллүүр сүбэҕэ Уус Алдан улууһугар Тыа хаһаайстыбатын управлениетын салайааччытын солбуйааччыта Мария Ивановна Федорова, СӨ бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, Уус Алдан улууһун норуот маастара, Байаҕантай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Людмила Никитична Готовцева, Байаҕантай нэһилиэгин тыа хаһаайстыбатын специалиһа Артур Семенович Абрамов, эт уонна эт астарын технолог идэлээх, чааһынай хаһаайстыба салайааччыта Светлана Егоровна Окоемова, Байаҕантай нэһилиэгин баһылыгын солбуйаачыта Анатолий Васильевич Готовцев үлэлээтилэр.
Күрэх үөрүүлээх арыллыытыгар эҕэрдэ тыллары нэһилиэкпит баһылыга Савва Иванович Егоров, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, улуус баһылыгын сүбэһитэ Иван Иванович Колодезников, оскуолабыт дириэктэрэ Константин Георгиевич Готовцев, улууспут үөрэҕин управлениетын начальнигын солбуйааччыта Иван Иванович Никонов эттилэр.
Иван Иванович Никонов Танда оскуолата бу күрэҕи алтыс төгүлүн ыытарын бэлиэтээн туран, санаатын маннык үллэһиннэ: “Бу күрэх Егорова Анна Никифоровна сырдык аатыгар уонна Арассыыйа Федерациятын Үлэҕэ Дьоруойа Михаил Николаевич Готовцев 80 сааһыгар ананан, бу Танда орто оскуолатын базатыгар ыытыллыбыта олус үчүгэй. Бу күрэх уратыта диэн практическай күрэх буолар – оҕолор ынах ыан, күөрчэх оҥорон, тыраахтар ыытан дьиҥ сатабылларын тургутан көрөллөр. Оскуола оҕото маннык күрэххэ кыттыыны ылыахтаах. Биһиги тыа хаһаайыстыбатынан олорор улуус буоларбытынан, олохпут, үлэбит, үөрэхпит – барыта тыа хаһаайыстыбатын кыта ситимнээх. Биллэн туран, тыа хаһаайыстыбатын сайдыыта ыччат онно сыстарыттан уонна ыччат ол өттүгэр үлэлиириттэн улахан тутулуктаах. Ол иһин бу күрэх бу хайысханы хамсатарга, өйү-санааны тарҕатарга төһүү күүс буолар”.
Күрэх үөрүүлээх арыллыытын кэнниттэн түһүмэхтэрбит саҕаланнылар. Бастакы түһүмэххэ хамаандалар оскуолалара тугунан тыынан олорорун, ситиһиилэрин билиһиннэрдилэр. Иккис түһүмэххэ кыттаачылар Михаил Николаевич Готовцев хаһайаастыбытыгар, Убаһалаах сайылыкка баран, анал аппаратынан ынах ыатылар. Үһүс түһүмэххэ Михаил Николаевич олоҕор, спортка, үлэтигэр, хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах ыйытыыларга эппиэттээтилэр. Төрдүс түһүмэххэ ким түргэнник сэппэрээтэри хомуйарын, ыһарын көрдүбүт. Бэһис түһүмэххэ күөрчэҕи ытыйыыга экспердэр маннык кэриҥинэн сыаналаатылар: күөрчэх ытыйыытын бэрэдээгэ; бириэмэҕэ ытыйыы; күөрчэх амтана: күөрчэх төһө үллүбүтэ. Ону таһынан кыттааччылар күөрчэх минньигэс буоллун диэн саахар уонна бэйэлэрин баҕаларынан отонунан минньитэн биэрдилэр.
Түмүктүүр алтыс түһүмэҕинэн тыраахтары ыытыы буолла. Манна кыттаачыларбыт МТЗ-82.1 тыраахтары баһылаан-көһүлээн ыыттылар, сатабылларын көрдөрдүлэр.
Ити курдук күрэх хас биирдии түһүмэҕэ олус интэриэһинэйдик ааста. Дьүүллүүр сүбэ чилиэнэ Байаҕантай нэһилиэгин баһылыгын солбуйаачыта Анатолий Васильевич Готовцев санаатын маннык үллэһиннэ: “Оруобуна биһиэхэ тыа сиригэр аналлаах күрэхтэһии. Бүгүн мин бастакыбын кэлэн экспертээтим. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ хотон көрөөччү эрэ диэн таһымынан сыаналаммакка, кини билиитэ-көрүүтэ, олоххо сатабыла, мындыра, аһы-үөлү оҥорон таһараар толкуйа – барыта күрэх түһүмэхтэригэр көһүннэ. Бу маны барытын туһанар кыахтаах, киэҥ толкуйдаах киһи буолан таҕыстаҕына, кини тыа сирин сайдыылаах үлэһит киһитэ буола үүнэр. Түһүмэхтэр олус интэриэһинэйдэр. Ынаҕы ыыр түһүмэх Михаил Николаевич Готовцев хаһаайыстыбатыгар ыытыллыбыта олох дьиҥнээх үөрэҕэ буолла. Арассыыйа Үлэҕэ Дьоруойа бэйэтэ көрөн астынна, үлэҕэ сыстаҕас, ынахтан куттаммат, ынаҕы ыыр оҕолор кэлбиттэриттэн үөрдэ”, – диэн санаатын эттэ.
Тыҥааһыннаах киирсии түмүгүнэн, бастакы миэстэни М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын “Үнүгэс” иккис хамаандата ылла. Иккис миэстэҕэ П.В. Аммосов аатынан Тулуна орто оскуолатын “Тэтим” хамаандата таҕыста. Үһүс миэстэ И.И. Гоголев – Дыргыабай аатынан Найахы орто оскуолатын хамаандата буолла. Күрэх муҥутуур кыайыылааҕынан М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын “Байаҕантай сыдьааннара” бастакы хамаандата ааттанна.
Маны таһынан хас түһүмэх аайы анал ааттары туттардылар. “Бастыҥ ыанньыксыт” – Амелия Бурнашева, П.В. Аммосов аатынан Тулуна орто оскуолатын Х кылааһын үөрэнээччитэ. Бу түһүмэххэ Михаил Николаевич Готовцев хас биирдии кыттааччыга бэйэтин анал бириистэрин анаата. “Бастыҥ бэйэни билиһиннэрии” – П.В. Аммосов аатынан Тулуна орто оскуолатын “Тэтим” хамаандата. “Бэйэ ооньуутугар бастыҥ” – М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын “Байаҕантай сыдьааннара” бастакы хамаандата. “Сэппэрээтэри хомуйууга ыһыыга бастыҥ” – Готовцева Айыллаана, М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын IX кылааһын үөрэнээччитэ. “Күөрчэх ытыйыы түһүмэҕэр бастыҥ” – Васильев Марк, М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын V кылааһын үөрэнээччитэ. “Тыраахтары ыытыы түһүмэҕэр бастыҥ” – Аммосов Руслан, М.Н. Готовцев аатынан Танда орто оскуолатын V кылааһын үөрэнээччитэ.
Ити курдук алтыс төгүлүн ыыттыллар улуустааҕы “Агронтика” күрэхпит үрдүк тэрээһиннээхтик буолан ааста. Саамай сүрүнэ кыттааччылар тыа сирин үлэһит киһитэ диэн кимин, кини бу олоххо туох суолталааҕын туһунан өйү-санааны иҥэринэн тарҕастылар. Биһиги санаабытыгар, ол улахан кыайыы. Тоҕо диэтэххэ, тыа сирин кэскилэ, сайдыыта – кинилэр илиилэригэр. Олоҕу салгыы тутааччылар – кинилэр.
Валерия ГОТОВЦЕВА, XI кылаас, Күндүүнэ ЕГОРОВА, VIII кылаас,
Арианна АБРАМОВА, VII кылаас, М.Н. Готовцев аатынан
Танда орто оскуолата, Уус Алдан
Туйаара Мамонтова хаартыскалара