Уол оҕо, охтоохтон охтума,
Самнары, эстэри букатын билимэ!
Хаһан да, ханна да
Сахаҕын эн түһэн биэримэ!
Кулан Хаан
Үрүн ойуун, алгысчыт, бөлүһүөк Кулан Хаан мындыр көрүүтүнэн, «итэҕэл киһи бэйэтин иһигэр баар. Ол аата саха иһигэр итэҕэллээх, ис-иһиттэн бэйэтэ майгытын-сигилитин тардынар, ис-иһиттэн куһаҕаны оҥорортон туттунар айылҕаҕа итэҕэйэр. Аахпатар, билбэтэр-көрбөтөр, ким да кинини анаан үөрэппэтэр даҕаны, ис-иһиттэн киһилии сиэрдээх буолар. Ол аата олох син биир салҕанар, улуу улахан айыллыы иһигэр сылдьабыт диэн этинэн-сиининэн, кутунан-сүрүнэн билэн, онтон тирэҕирэн итэҕэллээх буолар. Хас биирдии киһи дьин итэҕэлэ өбүгэтин утумугар олоҕуран, айылҕа билиитигэр тирэҕирэн, олоххо эриллэн-мускуллан, тус бэйэ өйдөбүллэринэн мунньунан, үөскээн-олохсуйан иһэр аналлаах уонна сааһыран истэҕин аайы сириэдийэн, модьураан, кыаҕыран иһиэхтээх».
Төҥүлү орто оскуолатыгар «Сэдэх дьарыктаах дьону кытта астык алтыһыы» диэн бырайыагынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх уонна Дархан оһуохай этээччитэ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Дархан оһуохайдьыта, төрүт үгэстэри, сиэри-туому тарҕатааччы, тойуксут, олоҥхону толорооччу, эмчит Гавриил Гаврильевич Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтин алгысчыта Денис Викторович Оконешников ыалдьыттаата.
Астык алтыһыыбыт тиэмэтинэн «Саха – айылҕа оҕото» тула кэпсэтии буолла. Киһи уонна Айылҕа быстыспат ситимнээхтэр, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр аналлаахтар. Саха киһитэ айылҕа оҕото буолан айылҕаҕа сылдьара үгүс. Айылҕаҕа, бэйэбит күннээҕи олоххо сиэрдээхтик сылдьыыбытыгар, саха итэҕэлин, сиэрин-туомун булгуччулаахтык тутуһарбыт хаһааҥҥытааҕар да сытыытык турар. Мин бу алтыһыыга Денис Викторовиһы Олонхо дойдутун бухатыыра Ньургун Боотур илэ бэйэтинэн кэлэн кэпсии-ипсии олороругар холоотум. Кини кэпсээнэ маннык буолла, айылҕаҕа сүгүрүйүү үгүс сиэри-туому, халбаҥнаабат үгэстэри тутуһууттан тахсар уонна саха итэҕэлин сүрүн көстүүтүнэн буолар. Ийэ айылҕаҕа төһөнөн киһилии киэбинэн сылдьаҕын, сиэрдээхтик сыһыаннаһаҕын да кини уон оччонон эйиэхэ бэйэтин быйанын, баайын дэлэйдик уунар, олохпут этэҥҥэ буолар. Мэлдьи сири-уоту аһата, маанылыы сылдьыахтаахпыт. Өбүгэлэрбит тугу барытын тыыннааҕымсытан көрөллөр уонна онно сүгүрүйэллэр. Айылҕаҕа туох барыта иччилээх эбит. Биһиги өбүгэлэрбит, урааҥхай сахалар, бэйэлэрин Орто дойду олохтоохторунан ааҕыналлара, «Айыы дьонобут» диэн киэн тутта кэпсэнэллэрэ. Айыы суолун тутуһарга, ол аата дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө санааны иҥэрэргэ, бэйэ-бэйэӄэ ытыктабыллаахтык, тулалыыр эйгэҕэ, тыыннаах киһи курдук, харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга кыһаналлара. Киһи үс куттаах буолан бу орто дойдуга олорон ааһар диэн өйдөбүллээхтэрэ. Удьуор өйө-санаата, күүһэ-кыаҕа ийэ кутунан бэриллэр. Ийэ кут удьуордааһыны илдьэ сылдьар. Кинини Урүн Айыы үөскэтэр. Эт-сиин буор кутунан салаллар. Кини Одун Хаантан төрүттээх эбит уонна Уу, буор, хайа, дойду, салгын, уот иччилэрин кытта сибээстээх. Киһи бэйэтин ис эйгэтэ, өйө-санаата салгын кутунан бэриллэр. Ол иһин киһи ис тутулугун иһиллээн билиэхтээх, ылыныахтаах. Туох баар куһаҕан санааны, долгуйууну, ис кутталы, сэниэни эһэр туһата суох дьаллыктары көлбөрүтэр. Куттал уонна дьиксинии санаа күүһүн мөлтөтөллөр. Санааны көтөҕүү, кыраттан да үөрүү олус туһалаах. Дьону үөрдүү, тула эйгэ кэрэтин өйдөөн көрүү дуоһуйууну үөскэтэллэр. Махтаныы – биир күүстээх иэйии ситимэ. Ханнык да кэмҥэ, ханнык да түгэҥҥэ, ханнык да балаһыанньаҕа тулалыыр эйгэӄэ махталынан сыһыаннастахха, олохтон дуоһуйуу баар буолар. Саха киһитэ айылҕаттан мындыр, дирин көрүүлээх, ити кини өбүгэлэриттэн кэлбит утумнуур дьоӄуругар сытар. Айыы үөрэҕэ киһи бэйэтин салайынарыгар, сааһыланарыгар көмөлөһөр. Былыр төрүттэрбит киһи уйулҕатын туругун, олохпут араас эйгэтин бэйэлэрэ хайдах ылыналларынан кэпсээн гынан хаалларбыттар. Киһи бэйэтин туруктаах курдук сананарыгар Тоҕус Айыылар дьайыыларынан көрдөрөллөр эбит. Өбүгэлэрбит өйдөбүллэринэн халлаан 9 хаттыгастаах эбит, ол хас хаттыгаһын аайы айыылар олохсуйбуттар. Киһи ханнык айыылартан сибээстээх да, ол Айыылар алгыстара салгын кукка киирэн чараас айылҕаны үөскэтэр. Айыыһыт киирдэҕинэ киһи таптыыр, дьиэ кэргэн тэринэр санааланар. Иэйэхсит киирдэҕинэ киһи айылҕаны харыстыыр санаата күүһүрэр. Дьөһөгөй киирдэҕинэ киһи бүгүрү, туохтан да иннибэт үлэһит киһи буолар. Хотой Айыы киирдэҕинэ киһи тэрийэр уонна түмсэн олорор дьоҕурданар. Улуу Суорун – Идэ Айыыта. Орто дойдуга кэлэн баран хас биирдии киһи ханнык эмэ идэни баһылыыр эбит. Үс сүрүн идэ баар: Уус, Эмчит уонна Тыл Ууһа. Ити үс хайысхаттан биирин эмэ талан олохпут суолун батыһабыт эбит Аан Дьааһын киирдэҕинэ киһи дьиҥи өйдүүр, олохтоохтук толкуйдуур кыахтанар. Дьылҕа, Таҥха, Билгэ киирдэҕинэ киһи айылҕаҕа сабыдыаллыыр күүстэнэр. Үрүҥ Айыы киирдэҕинэ киһи Айыы өйдөнөр, Айыы киһитэ буолар.
Денис Викторович кыыс, уол уратыларын быьаарарынан, уол оҕо Орто дойдуга олох олороору, удьуорун ууһатаары кэлэр. Кини анала утуму салҕааһын, ситими ситэрии, көмүскээһин, харыстааһын, араҥаччылааһын. Дьонун, аймаҕын туһугар уол оҕо үтүө бэйэтин харыстаммат, олоҕун толук уурартан да туттуммат. Кини өйдөбүлэ өй-санаа, күүс-күдэх өртүнэн буолар. Биһиги өбүгэлэрбит өйдөбүллэригэр уол оҕо олох символа, эрэл, тирэх бэлиэтэ. Кыра сааһыттан бэйэтин билинэ, кыаҕар эрэнэ сылдьар үгэстээх, бэйэтин хайа да түгэҥҥэ сэнэммэт. Кини сиэрдээх-майгылаах, хоһуун, үлэһит. Кыыс оҕо ийэ буолар аналлаах, кэрэни кытта ситимнээх. Кыыс өй-санаа, эт-сиин өттүнэн чэгиэн-чэбдик, сиэр-майгы өттүнэн ыраас буолуохтаах Кини мэлдьи бэйэтиттэн быстаҕы тэйитэр, мөкүнү үүрэр, ол иһин кини таһыгар кэлбит дьон айыы майгыланаллар. Кыыс алгыһы илдьэ сылдьар, дьолу түстүүр. Кини өйдөөх, уһун санаалаах, эйэҕэс, үтүө сабыдыаллаах, олоҕу туругурдар.
Тыыннаах ийэ айылҕа күүһэ ыраас буолар, дьиҥ бэйэтин туругун тутан турар. Ол иһин өбүгэлэрбит айылҕаҕа тахсан арыллар, үнэр-сүктэр эбиттэр. Оннук гынан айылҕа ыраас тыыныгар холбоһоллор эбит. Айылҕаҕа киһи ис дьиҥэ арыллар. Итэҕэллээх киһи – холку, киэн көӄүстээх, үтүө-мааны туруктаах буолар, үрдүкү улахан күүстэргэ, айылҕаҕа итэҕэллээх буоллаххына эрэ холку буолаҕын. Киһи олох куттаныа суохтаах. Төһөнөн киһи куттанар, соччонон киһи хамсанан испэт, кэтэмэӄэйдиирэ элбиир, олох харана өттүгэр итэӄэйимтиэ, куһаӄанна кииринимтиэ, бэйэтин күүһүгэр итэҕэйбэт, эрэммэт буолар. Биирдэ кэлэн ааһар олоххо сиэрдээхтик, сэмэйдик уонна хорсуннук сылдьарга үөрэниэхтээхпит.
Денис Викторович киһи бэйэтин ыраастанар, араҥаччыланар ньымаларын оҕолорго билиһиннэрдэ, көрдөрдө, өйдөттө. Алтыһа олорон биирдиилээн оҕолорго туһаайан инникилэригэр алгыс тылларын аныырын, оҕолор олус сөбүлээтилэр, олус чугастык махтана ылыннылар. Мин дьоллоох киһи эбиппин, миигин ыныран ылан ыраастаата, тус алгыс тылларын иһиттим. Мин эмиэ Денис Викторович курдук сагалаабыт дьыалабын тиһэҕэр тириэрдэр, туруоруммут сыалбын толорон тэйэр үгэстэниэм. Кини курдук ынах-сүөһүнү, сылгылары олус сөбүлүүбүн, ветеринар идэтин баһылыам. Хаһааҥҥытааҕар да дьоһуммутун киллэрэн, ис дууһабытынан ылынныбыт, итэҕэйдибит. Барыта 7-11 кылаас 130 үөрэнээччитэ, төрөппүттэр, учууталлар кыттыыны ыллылар. Оҕолор ыйытыы бөҕө биэрдилэр. Сонун, сэргэх ыйытыылары биэрбит, сэһэргэспит Маркова Динара уонна Скрябин Артем ыалдьыппыт алгыстаах харысхалларын бэлэх туттулар. Дьоҕурдаах оҕолор оһуохайга маастар-кылааска дьарыктаннылар.
Денис Викторович кэпсээбитин кэннэ биһиги маннык санааҕа кэллибит, чуолаан норуотун, дьонун-сэргэтин уол оҕо, эр киһи эрэ көмүскүүр, харыстыыр аналлаах. Эр киһи уһуктуохтаах, сэргэх буолуохтаах. Ол аата булан-талан, көрөн-истэн, саҥаран-иҥэрэн, этэн-тыынан, кэлэн-баран, бэйэтин билинэн, инники күөҥҥэ сылдьыахтаах. Ааттаах-суоллаах улуу өбүгэбит, биһиэхэ биэрбит улуу күүстэрэ, олорон ааспыт олохторо сүтэн хаалбакка хааммытыгар сылдьар. Ол барыта уһуктуохтаах, тиллиэхтээх. Аҕыйах ахсааннаахпыт диэн аймаммакка, инники күөҥҥэ тахсан бары түмсэн, биир санаанан салайтаран, саха буолан сандааран, киһи буолан килбэйэн инники диэки баран иһиэххэйин. Онно тирэх буолар – итэҕэл!
Айыы аартыгар
Айанын суола
Аһылла туруохтун!
Дом!
Артем Куличкин, VII «Б» кылаас, Я.И. Лыткина оскуола социальнай педагог,
А.С. Шахурдин аатынан Төнүлү орто оскуолата, Мэҥэ Ханалас