Арассыыйа Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр үнүстүүт дириэктэрэ Гаврил Григорьевич Торотоевы кытта төрөөбүт тыл иҥэрэр кыаҕын, күүһүн туһунан сэһэргэстибит.
— Киһи төрөөбүт тылынан саҥарара туох үтүө өрүттээҕий?
— Төрөөбүт тыл диэн киһи саамай сүрүн баайа. Киһи хайдах киһи буолан улаатан тахсара, олоҕу көрүүтэ, тулатын анаарыыта барыта тылтан тахсар, итинтэн ситимнээх дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ тыл уонна өй хаһан баҕарар ситимнээхтэр, биир тэҥник үлэлииллэр, биир тиһиккэ сылдьаллар, ситэрсэн биэрэллэр. Эн сахалыы саҥарар буоллаххына — сахалыы толкуйдуугун. Бу олоҕу саха хараҕынан көрөҕүн. Саха киһитин өйүн-санаатын курдат аһараҕын. Оттон эн саха буолан бараҥҥын атын омук тылынан саҥарар буоллаххына ол омук өйүн-санаатын иҥэринэҕин. Ол мэлдьи үтүө эрэ өрүттээх буолбат, охсуулаах да, алдьатыылаах да буолун сөп. Онон киһи айылҕатынан сайдыахтаах. Ол аата эн хайа омук буолан төрөөбүккүнүй ол омугуҥ тылынан саҥарыахтааххын, ол омук култууратын иҥэриниэхтээххин.
— Билигин сахалыы саҥарыы туруга хайдаҕый? Оҕо-уруу төрөөбүт тылынан саҥарара туохтан тутулуктааҕый?
— Киһиэхэ төрөөбүт тыл суолтата олус улахан. Ону үгүс эдэр төрөппүт ситэ өйдөөбөт быһыылаах, ол иһин оҕолорун нууччалыы эҥин үөрэтэ-такайа сатыыллар. Ол түмүгэр оҕо бүтэһигэр булкуллан хаалар, мин кимминий да диэнэ суох буолан хаалар. Омук баардыланыыта диэн өйдөбүл баар (этническая саоидентификация). Ол онто суох буолан хаалар оҕоҕо, ол биллэн турар олус улахан охсуулаах. Тоҕо диэтэххэ бэйэтин дьонун ортотугар сылдьан, бу оҕо дьонун ситэн-хотон билбэт даҕаны, өйдөөбөт даҕаны буолар. Хайдах эрэ туспа-туора атын киһи курдук буолан хаалар. Төрөөбүт тыл бу киһи сайдар силиһэ диибин. Силистээх эрэ мас үүнэр, ол курдук тыл киһиэхэ сайдар кыах, силис буолар. Эн сахалыы билэр буоллаххына сахалыы толкуйдуугун. Инньэ гынан туох эрэ кыһалҕаны атын омуктааҕар букатын атыннык быһаарыаххын сөп. Атыннык көрүөххүн сөп. Атыны айан таһаарыаххын сөп. Ити, биллэн турар, кыах. Оҕо улаатан баран ханнык баҕарар идэни баһылыан сөп. Онтон нууччалыы баран хаалбыт оҕо итиччэ элбэх эйгэҕэ аана сабыллан хаалар. Ити улахан кэхтии буолар. Үгүс төрөппүт ити туһунан толкуйдаан да көрбөт. Кини күннээҕи кыһалҕатыгар сылдьар. Онон бу тыл наадалаах, суолталаах диэн өйдөбүлгэ тиэрдэр туһуттан бастаан төрөппүтү иитиэххэ наада. Төрөппүт ити эйгэҕэ киириэн наада, сахалыы иитии хайдаҕый, тугуй диэн билэ көрө сылдьыахтаахтар, оччоҕуна эрэ оҕотун туһатыгар күттүөннээҕи оҥоруон сөп.
— Төрөөбүт тылга эһэ, эбэ ордук умсугутар диэн санаа баар. Ол эрээри, билигин сиэним нууччалыы саҥарар диэн киэн туттар курдук этэр эбэлэр бааллар.
— Урукку өттүгэр баһыйар өттүбүт үөрэҕэ суох, ол иһин нуучча тылын наһаа өрө туппуппут. Нуучча тылын билэр эрэ киһиэхэ суол арыллар диэх курдук өйдөбүл олохсуйан хаалбыт. Оччотооҕу кэми билиҥҥи эһэлэрбит, эбэлэрбит сиэннэригэр көһөрөн көрөллөр. Сиэним нууччалыы эрэ биллэҕинэ сайдыаҕа дии саныыллар. Сахалыы билэн да сайдыбат диэн быһа-бааччы өйдөбүл олохсуйбут кинилэргэ. Ити сыыһата көстөн турар. Оҕо элбэх кыаҕын сарбыйан кэбиһэллэр. Урут нууччалыы саҥарбатахтарын онтуларын ситиһэ сатыыллар. Сиэннэрин оонньуу оҥостоллор диэххэ сөп. Ити улахан охсуулаах көстүү. Саастаах киһи сиэнин кытта биир оонньууну оонньууллар диэххэ. Ол иһин нууччалыы кэпсэтэ, урут саҥарбатаҕын саҥара сатыыр. Ол түмүгэр сиэнин нууччатыйыы диэки анньан кэбиһэр. Дьиҥэр сахалыы үчүгэй баҕайытык быһааран кэпсии сылдьыа этэ буоллаҕа дии. Олоҕу, олох суолтатын. Ону бэйэлэринэн охсон, чычаас баҕайы суолунан ыытан кэбиһэллэр. Билиҥҥи оҕо атын эйгэҕэ олорор. Онто да суох элбэх нууччалыыны куйаар ситимиттэн көрөр. Инньэ гынан киниэхэ нуучча тыла биир бастакынан киирэр. Онон оҕом нууччалыы билиэ суоҕа диэн куттал билигин турбат. Таҥнарытын оҕом төрөөбүт тылын билиэ суоҕа диэн куттал баар буолуохтаах билиҥҥи кэмҥэ. Онон төрөппүт, эбээ-эһээ сиэнин оҕотун сахалыытын күүһүрдүөхтээх. Оччоҕо ыйааһын бэскитэ тэҥнэһэр.
— Үрдүк үөрэххэ киирэргэ саха тылын билии биир саамай туһалаах өрүтүн туһунан кэпсиэҥ дуо?
— Биһиги университеппыт төрөөбүт тылга федеральнай олимпиаданы ыытар. Онно кыттыы үөрэххэ киириигэ улаханнык туһалыыр. Оҕо кыайыылаах буоллаҕына, биитэр бириистээх миэстэҕэ тигистэҕинэ нууччатын биир кэлим эксээмэнэ 75 баалтан үрдүк буолла даҕаны, кини гуманитарнай хайысхалаах ханнык баҕарар үөрэххэ быһа киириэн сөп. Эксээмэнэ суох. Тылы билии көдьүүһэ ити тахсан кэллэ. Сахалыы үөрэммит эрэ оҕо ити олимпиадаҕа кыттар, миэстэлэһэр кыахтаах. Оҕо сахалыы биллэҕинэ төрөппүтүгэр, аймахтарыгар чугас буолар. Омугар чугас буолар. Омугар чугас киһи омугар элбэҕи тугу эрэ биэриэн, туһалыан сөп. Ити өттүнэн көрдөххө саха омук киэн туттар дьоно бары сахалыы билэллэр. Холобура Михаил Ефимович Николаев буоллун, Авксентий Егорович Мординов буоллун, биллэр-көстөр суруйааччыларбыт, артыыстарбыт буоллуннар. Омук өрө тутар дьоно бары ийэ тылларын дэгиттэр баһылаабыт дьон буолаллар. Эн үчүгэйдик саҥарар, тылгын тиэрдэр буоллаххына киэҥ эйгэҕэ суолуҥ арыллар. Атын таһымҥа тахсыыга, омуктары кытта алтыһыыга төрөөбүт тылын уонна култууратын тута сылдьар киһини ордук ытыктыыллар, ордук итэҕэйэллэр. Оҕоҥ атын омук сиригэр тиийэн тугу эрэ ситиһэригэр тирэх буолар. Ийэ тылгын бэркэ диэн билэҕин уонна нуучча тылын үөрэппиккин, икки тыллааххын, ол аата төһө баҕарар көтөр-дайар кыахтааххын. Икки кынаттааххын. Үһүс тылгын билээри гыннаххына үөрэтэргэр быдан чэпчиир. Тоҕо диэтэр эн икки тылы билэҕин, уратыларын араараҕын. Билбиккин, баһылаабыккын, ол аата эйиэхэ үһүс тыл өссө чэпчэкитик арыллар. Ол үһүс тылгын биллэххинэ төрдүс, бэһис, алтыс өссө судургутук, түргэнник арыллаллар диэн этэллэр.
— Арассыыйа хотугулуу илиҥҥи тылларын уонна култуураларын үөрэтэр кыһаҕа туох идэҕэ үөрэниэххэ сөбүй?
— 2010 сылтан саҕалаан саҥа таһымҥа тахсыбыппыт. Үнүстүүт диэн буолбуппут. Бу кыһа иһинэн тоҕус хайысхалаахпыт. Тыл үөрэҕэ – филология, онно 5 тылы, тылбааһы үөрэтэбит. Култуура үөрэҕэр төрүт култуурабытын, сахалыы үгэстэри үөрэтэбит. Педагогическай үөрэххэ иккилии идэни биэрэн таһаарабыт, саха тылын тэҥэ ааҕыл тылын учуутала. Эбэтэр саха тылын уонна эбии үөрэхтээһин учуутала буолан тахсар. Ыччата кытта үлэ – социальнай үлэ диэн хайысха иһинэн киирэр, эдэр лидердэри бэлэмниир үөрэх. Кинилэр ыччаты кытта үлэҕэ кыттыһыахтаахтар. Саха ыччатын сирдиэхтээхтэр, сайыннарыахтаахтар. Туризм-туур айан, олохтоох туризм эйгэтигэр үлэлии барыахтаахтар. Сервиз салаатыгар таҥас даҕаны, дизайн даҕаны эйгэтэ киирэр. Модельер да буолуон баҕалаах оҕолор үөрэнэллэр. Ас-үөл эйгэтигэр үлэлиэхтэрин эмиэ сөп. Көстүүнэй эйгэтин билэр, ону дьаһайар дьону иитиэхтээхпит. Норуот уус-уран култууратын үөрэтэрсалааҕа талааннаах оҕолору ылабыт: тойуксуттар, ырыаһыттар үҥкүүһүттэр. Литературнай үлэһит диэн специалитет эйгэтигэр суруналыыстары, редактордары, кириитик суруйааччылары бэлэмниибит. Муусука учууталлары эмиэ бэлэмниибит, педагогическай үөрэхтээһин иһинэн. Бу 9 улахан хайысха иһинэн араас салаалаахтар, профиллар бааллар.
— Саха салаатын бүтэрбит уол үксэ салайааччы буолар диэн санаа баар.
— Тыл – итэҕэтэр ньыма. Үксүгэр итини эр киһи туһанар. Сахалыы сатаан сааһылаан саҥарара үлэтэ ситиһиилээх буоларыгар төһүү күүс буолар. Биһиги кыһабытын, сахабыт салаатын бүтэрбит дьонтон олус элбэх дириэктэр нэһилиэк баһылыктара, дьокутааттар бааллар. Ити барыта санааларын сахалыы сааһылаан саҥарар буолан дьон кинилэргэ итэҕэйэр. Булкуйа-талкыйа, сыыс тыллаах эҥин саҥардаххына төһө да үчүгэй санааны эппитиҥ иһин дьоҥҥо ситэ тийбэт. Оттон кинилэр биһиэхэ үөрэнэн, саха тылын сүөгэйин-сүмэтин баһылаан тахсаллар. Кистэлэҥэ итиннэ сытар дуу дии саныыбын. Хаһан эрэ биир киһи биһиги улууспутугар 16 дириэктэр саха салаатын бүтэрбитэ диэн этэн турар. Итиннэ туох эрэ феномен сытар диэбитэ. Туох эрэ сайдар күүһү-кыаҕы биэрэр диэн этэрбит итинтэн эмиэ көстөр. Сорох баҕара саныа, ким баҕара дириэктэр буолуон сөп диэн, мээнэ киһи дириэктэр, салайааччы буолбат. Итиннэ син биир тыл көмөлөһөр буолуохтаах дии саныыбын. Кинилэр төрөөбүт тылларын баһылаабыт буоланнар инникилэрэ, кэскиллэрэ сырдык буолар.
— Ийэ тыл эмтиир, араҥаччылыыр күүһүн туһунан туох санаалааххын?
— Ийэ тыл үтүө эмчит. Атын тылынан иитиллибит оҕо өйө-санаата эмиэ уларыйан хаалар. Саха эрээри нууччалыы иитиилээх, инньэ гынан тугун-ханныгын да билбэт. Куруук бэйэтин көрдөнөр. Сорох түгэҥҥэ туоратар эҥин курдук түгэннэр да баар буолуохтарын сөп. Миигин саха диэн ылымматтар диэн тутахсыйаллар. Уйулҕа үөрэҕэ этэринэн төрөөбүт тылын билэр киһи наҕыл буолар, ис иһиттэн айылҕатынан көҥүл буолар эбит. Күһэллэҥҥин ханнык эрэ тылынан саҥарар, эбэтэр эйигин оннук иитэн кэбиспит буоллахтарына куруук итиннэ кэлэн кэтиллэ турар эбиккин, эркиҥҥэ кэтиллэр курдук. Ийэ тыл арчылыыр, харыстыыр. араҥаччылыыр аналлаах. Эн төрөөбүт тылгынан үрдүк айыыларгыттан көрдөһөр буоллаххына кырдьык көмөлөһөллөр диэн этэллэр. Эйиэхэ өбүгэҥ эмиэ көмөлөһөр эбит. Сахалыы толкуйдуур, сахалыы саҥарар буоллаххына өбүгэҥ чугас сылдьар. Өбүгэ өйөбүлэ диэн өйдөбүл баар. Онон киһи ийэ тылын билэр буоллаҕына холкутук сылдьар уонна көҥүллүк олорор. Кини улаханнык күүрүө суохтаах. Төрөөбүт тылын билбэт киһи атын тылынан саҥарарыгар мэһэй баар буолар. Сыыһыам диэн. Олох сахалыы толкуйдуур киһи доруобуйата бөҕөргүүр. Бары өттүттэн киниэхэ үтүөнэн дьайар. Удьуор, өбүгэ күүһэ, үрдүкү күүс диэн өйдөбүл баар. Ол барыта киһиэхэ көмө буолар. Ордук уустук кэмҥэ туохха эрэ кыһарыйтарар, туох эрэ буом, харгыс эҥин көһүннэҕинэ. Итинниги илдьэ сылдьар киһи хорсуннук ол мэһэйи, моһолу ааһар кыахтаах. Тоҕо диэтэр иһигэр итэҕэл олорор, бэйэтигэр итэҕэйэр, дьонугар, өбүгэлэригэр итэҕэйэр. Хас эмит төгүл итэҕэллээх буолан, кини барытын кыайыан сөп. Иһигэр оннук итэҕэлэ суох киһи салгын, тыал хайа диэкиттэн үрэр даҕаны ол диэки баран иһиэн, мунан-тэнэн хаалыан сөп.
— Гаврил Григорьевич, дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтииҥ иһин махтанабын. Төрөөбүт сахабыт тылын таптыыр, сайыннарар ыччат дьон эбиллэн истин.
Виктория Григорьева, XI кылаас, “Айыы Кыһата” национальнай гимназия, Дьокуускай