Олунньу 12 күнүгэр Чурапчы улууһугар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сенатора Егор Афанасьевич Борисов тус көҕүлээһининэн Бүтүн Арассыыйатааҕы «Развитие сельских территорий – будущее страны» научнай-практическай кэмпириэнсийэ буолла. Кэмпириэнсийэни Арктикатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна креативнай индустрия университета, «Чурапчы улууһа» муниципальнай тэриллии, Чурапчытааҕы аграрнай-техническэй колледж уонна Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт института тэрийэн ыыттылар.
Кэмпириэнсийэҕэ Москва куораттан уонна дойдубут үс эрэгийиэниттэн барыта 320 киһи кыттыыны ылла, ол иһигэр 12 наука доктора, 14 наука кандидата, үөрэхтээһин уонна наука, тыа хаһаайыстыбатын, биология уонна медицина, култуура, физическэй култуура уонна спорт эйгэтин тутаах үлэһиттэрэ бааллар.
Барыта түөрт хайысханан секциялар үлэлээтилэр: тыа хаһаайыстыбатын инникитэ (Сельское хозяйство будущего: инновации для устойчивого и эффективного производства); Чурапчы улууһун культурнай кода (Культурный код Чурапчинского улуса: историческое наследие и современные трансформации); Арктика услуобуйатыгар эт-хаан өттүнэн көхтөөх буолуу (Физическая активность в условиях Арктики: инновационные подходы, новые технологии и методики); Тыа сирин сайдыытыгар цифровой технологияны туттуу (Использование цифровых технологий в развитии сельских территорий).
Кыттааччылар тыа сирин сайдыытыгар туһуламмыт үлэлэри билиһиннэрдилэр. Билиҥҥи үйэҕэ тоҕоостоох боппуруостары көтөхтүлэр.
«Чурапчы улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев бу тэрээһин тыа сирин сайдыытыгар сүрдээх улахан дьайар күүстээх буоларыгар улахан эрэллээҕин биллэрэр. Степан Анатольевич наукаҕа теория уонна практика бииргэ сылдьыахтаахтарын туһунан этэр: «Наука чинчийбитин кэнниттэн ону практикаҕа киллэрэннэр, холобур, араас куһаҕан ыарыылартан сөптөөх эми оҥорон таһаарыы буолар». Бу кэмпириэнсийэ түмүгүнэн цифровизация кыаҕын-күүһүн тыа хаһаайыстыбатыгар туһанар биир улахан сорук турарын туһунан улууспут баһылыга санаатын үллэһиннэ. Холобур, агродроннары туһаныы. Ол түмүгэр сөптөөх бородууксуйалары оҥорон таһаарыахтаахпыт. Үөрэхтээһин, култуура, доруобуйа – олох бары хайысхаларыгар Чурапчы сүрүн бэлиэлэрин бииргэ түмэн «культурный код» оҥорон таһаарыахтаахпыт, бу үлэни-хамнаһы бииргэ ситимнииргэ улахан дьайыылаах буолуохтаах.
Кэмпириэнсийэ сүрүн сыала тыа сирин биир кэлим сайдыытын инники тосхоллорун, учуонайдар, чинчийээччилэр, ону тэҥэ олохтоох дьон уопсай научнай уопуттарыгар, практикаларыгар олоҕуран тыа сирдэрин сайыннарыы концепциятын оҥоруу буолар. Онон кэмпириэнсийэ чэрчитинэн, Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар ыытыллыбыт «Арктика услуобуйатыгар эт-хаан өттүнэн көхтөөх буолуу» секцияҕа төгүрүк остуол ыытылынна.
Манна Дьокуускай куораттан педагогическай наука доктора Александр Александрович Горелов, Москва куораттан техническэй наука доктора Александр Михайлович Большаков, Дьокуускай куораттан биологическай наука доктора Борис Моисеевич Кершенгольц, Дьокуускай куораттан биологическай наука доктора Ольга Николаевна Колосова, Чайковск куораттан педагогическай наука доктора Александр Семенович Кузнецов, Москва куораттан СИЗ лаборатория сэбиэдиссэйэ Евгений Сергеевич Шупорин, Дьокуускай куораттан физико-математическай наука доктора Саргылана Николаевна Мамаева, Чурапчыттан педагогическай наука кандидата Вячеслав Николаевич Логинов, Дьокуускай куораттан Роман Дмитриев аатынан мусуой дириэктэрэ Николай Николаевич Константинов, Дьокуускай куораттан педагогическай наука кандидата Петр Иванович Кривошапкин, Дьокуускай куораттан педагогическай наука кандидата Максим Анатольевич Сорочинский дакылааттарын иһитиннэрдилэр. Төгүрүк остуол түмүгүнэн тыа сирин сайдыытын түстүүр резолюцияны ылыннылар.
Татарстан өрөспүүбүлүкэтин Набережные Челны куоратыттан педагогическай наука доктора Александр Семенович Кузнецов бу кэмпириэнсийэҕэ Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар үлэлиир коллегаларын ыҥырыыларынан кэлбит. Наука кыаҕын туһаныы хоту сытар тыйыс айылҕалаах Саха сиригэр хайдах курдук улахан суолталааҕын тус бэйэтинэн көрбүтүн туһунан этэр. Сылаас сиртэн 50 кыраадыс тымныыга кэлэн туран, Александр Семенович: «Кырдьык, тыйыс усулуобуйаҕа олорор эбиккит», – диэн сөхтө. Кэмпириэнсийэҕэ кыттыыны ылбыт, улахан чинчийиилэри ыыта, наукаҕа ылсан дьаныардаахтык үлэлии сылдьар учуонайдар кыттыылара практикаҕа туһаныллан, олоххо киирэллэригэр туһалаах буолуо диэн эрэнэр.
Бу кэмпириэнсийэ тыа сирин дьонун-сэргэтин олоҕо сайдыытыгар олук буолуо диэн эрэнэбит. Егор Афанасьевич Борисов: “Биһиги үүнэр көлүөнэбит сайдарыгар улахан болҕомто ууруохтаахпыт. Олох бары хайысхатыгар сайдыы суолун тутуһуохтаахпыт. Онон тыа сиригэр наука эйгэтэ сайдыахтаах”, – диэн эппитин кытта сөбүлэһэбит. Кэмпириэнсийэҕэ улахан дьон, устудьуоннар, үөрэнээччилэр бары кытыннылар.
Олус элбэх киһи кэлэн бэйэтин чинчийэр үлэтин билиһиннэрдэ. Хас биирдии үлэ олус таһымнаах. Билиҥҥи чорбойон турар кыһалҕаны таарыйар. Онон Сахабыт сирин сайыннарар дьон-сэргэ баар эбит, кинилэр элбэхтэр эбит диэн астына санаатыбыт. Биир дойдулаахтарбытынан киэн тутуннубут.
Бу курдук, науканан дьарыктанар оҕолор элбии турдуннар, тыа сиригэр наука эйгэтэ сайдан истин.
Кэмпириэнсийэ түгэннэриттэн «Тумус кыһа» медиа-киин юнкордарын хаартыскаларын манна көрүҥ https://vk.com/album-217282117_308946598
Кристина МИХАЙЛОВА, Винея БАРАШКОВА, X кылаас
Видео Таня Новгородова, Х кылаас
Ыытааччы Альмира Романова, X кылаас
«Тумус кыһа» медиа-киин,
С.К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията