Үйэ аҥаарын анараа өттүгэр Социалистическай Үлэ геройа, саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон Таатта улууһун Чөркөөҕөр бэйэтин төрөөбүт дойдутугар аан дойдуга биллэр аһаҕас халлаан анныгар түмэли тэрийбитэ. Бу сыллар усталарыгар олус элбэх туристар кэлэн Саха сирин туһунан билэн-көрөн бардылар.
Түмэл күн бүгүнүгэр диэри олохтоохтор да, атын омук дьонун да сэҥээриитин улаханнык ылар. Бу мусуой саха норуотун олоҕор-дьаһаҕар улахан сайдыыны түстээбит политсыылынайдарга ананар. Элбэх историческай суолталаах тутуулардаах.
Тохсунньу 20 күнүгэр мусуой дириэктирэ Михаил Александрович Протодьяконов салайааччылаах түмэл үлэһиттэрин делегацията Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэр ыалдьыттаата. Мусуой бүгүҥҥү үлэтин-хамнаһын кэпсиир, киһи болҕомтотун тардар сүрдээх үчүгэй киинэни көрдөрдүлэр. Көрсүһүүнү Игидэй нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччы, Потапова Ирина Степановна иилээн-саҕалаан, тэрийэн ыытта.
Михаил Александрович Протодьяконов:
— Быйыл биллэриллибит Култуура сылынан, бүгүн эһиэхэ кэлбит сыалбыт-сорукпут: музейбыт объектара, экспонаттара сүрдээҕин эргэрдилэр, реставрацияҕа улаханнык наадыйаллар, бу биир Чөркөөх нэһилиэгин кыһалҕата буолбатах, экспонаттары саҥардыыга, тутуулары иккис тыыннаан сөргөхсүтүүгэ улуус бары нэһилиэктэрэ күүс-көмө буолуохтара диэн эрэнэммит сырдатар үлэни ылсан ыыта сылдьабыт. Музейбытыгар сүрдээх элбэх туристар сылдьаллар.
Изабелла Яковлевна Жерготова:
— Мин аан бастаан музейга үлэҕэ ананан киирбиппэр, Э.К. Пекарскай балаҕанын шефствоҕа сыһыарбыттара. Ол иһин оччолортон Игидэй нэһилиэгин олохтоохторун кытта ыкса сибээһи тутабын. Музей бастакы төрүттэниитигэр Игидэй нэһилиэгиттэн сүрдээх элбэх киһи күүс-көмө буолбута, бэйэлэрин экспонаттарын бэлэхтээбиттэрэ. Нил Самуилович Иовлев салайааччылаах биригээдэ. Э.К. Пекарскай балаҕанын Дьиэрэҥнээхтэн көһөрөн аҕалан тутан биэрбитэ. Марков И.Н. 200-н тахса экспонаты бэлэхтээбитэ. Аргунова А.Г. элбэх экспонаты бэлэх ууммута. Габышева Н.Ф. улаханнык көмөлөспүтэ, Лопатин Н.И. Э.К. Пекарскайга аналлаах сыаналаах рукопиһы бэйэтэ бэчээттээн туттарбыта. Варламова А.П. ыкса үлэлэспитэ. Биһиги уруккуттан баҕа санаалаахпыт: Э.К. Пекарскайга аналлаах экспедициянан тэриллэн кэлиэхпитин, бу баҕа санаабытын төрүт олоххо киллэрэ иликпит. Быйыл хайаан да киллэрбит киһи. Алаастарынан туризмҥа сылдьыахпытын баҕарабыт. Биһиэхэ кэлбит туристары эһиэхэ ыытыахпытын сөп. Э.К. Пекарскай биографиятын дириҥник үөрэппит-чинчийбит, хаһыспыт Татьяна Щербакова диэн учуонай баар. Кини Горнай Алтайга олорор. Санкт-Петербургтан элбэх материалы хомуйан «Биография Э.К. Пекарского» диэн кинигэни бэчээккэ тахсарга бэлэмнээбит. Бу кинигэҕэ бастакы кэргэнэ Ааныска Шестакова, оҕолоро, иккис кэргэнэ Христина Слепцова, үһүс кэргэнэ Кугаевская бука бары ахтыллыбыт буолуохтаахтар, онон киһи интэриэһиргиир сэдэх материаллара кинигэҕэ киирбитэ буолуо. Татьяна Щербакова Игидэй орто оскуолатын оҕолорун кытта ыкса билсиэн баҕарар, оҕолорго көмөлөһүөн баҕарар. Онон Игидэй олохтоохторун музей сайдыытын бырайыагар кыһаллан көмөлөһүҥ диэн ыҥырабын.
Анна Константиновна Аргунова, Игидэй нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин салайааччыта:
— Бэрт сэргэх, киэҥ эйгэлээх кэпсэтии буолла. Э.К. Пекарскайга кинигэ тахсыыта диэни олус сэҥээрэ иһиттим. Э.К. Пекарскайдаах буоламмыт, биһиги нэһилиэк аата олус киэҥ эйгэҕэ ааттанар дии саныыбын. Игидэй нэһилиэгэ Э.К. Пекарскай кинигэтигэр сэҥээрэн ылсыыһыкпыт. Бүгүн биһигини кытта музей үлэһиттэрэ кэлэн көрсүһүү онорбуттара олус үчүгэй. Биһиги эмиэ этиилээхпит быйыл тумус туттар киһибит А.Ф. Бояровпыт үбүлүөйдээх сыла. Э.К. Пекарскай уонна А.Ф. Бояров тэрийбит оскуолалара билигин олус эргэ историческай тутуу буолан турар. Маны реставрациялыырга бэйэбит күүспүт кыаллыбат. Хайдах эрэ гынан сөргүтүү үлэтигэр күүс-көмө буоларгыт буоллар. 1926 сыллаах тутуу. Баайаҕалар итинник тутууларын сөргөхсүппүттэрэ, көрөргө олус үчүгэй. Михаил Александрович, эн ылсарыҥ буоллар, туох эмэ хамсааһыны таһаарыаҥ этэ диэн эрэнэбин. Анна Павловна Варламова «Турмаршрут олоҥхо үөскээбит дойдута» диэн сүрдээх үчүгэй бырайыагы үлэлэппитэ. Ону билигин сөргөхсүппүт киһи.
Александра Ильична Захарова, Игидэй орто оскуолатыгар оҕо хамсааһынын салайааччыта:
— Уонча сыллааҕыта Чөркөөх музейын территориятыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи педярмарка ыытыллыбыта. Онно «Ночь в музее» диэн олус үчүгэй бырайыак үлэлээбитэ. Ол бырайыагы билигин да олус күндүтүк саныыбын. Хас биирдии балаҕан барыта тигинэччи оттуллан турара. Билигин улуус иһинэн оскуола активист оҕолорун түмэн, ыҥыран, Коммунарский сбор тэрийэн ол бырайыагы сөргөхсүтэргит буоллар. Оҕолор элбэҕи билиэ-көрүө этилэр.
Варвара Константиновна Ефимова, саха тылын учуутала:
— «Турмаршрут Олоҥхо үөскээбит дойдута» А.П.Варламова бырайыагар «Хардыы» кыраайы үөрэтэр чинчийэр лааҕыр тэрийэн оҕолору алаастарынан үс сыл устата экспедицияҕа Кулаада сайылыгар палаточнай городок тэрийэн сытан, Дьиэрэҥнээх, Көндү, Мытаах алаастарынан сатыы сылдьыбыппыт. Нам, Чурапчы гимназиятын оҕолоро, Дьокуускай куораттан, улуус кииниттэн ыалдьыт оҕолор сылдьыспыттара. Адам Ковальск диэн поляк кэлэн сылдьыспыта.
Александра Семеновна Жулева, «Иэйии»литературнай түмсүү салайааччыта: «Турмаршрут Олоҥхо үөскээбит дойдута» бырайыак сүнньүнэн үйэтитиигэ анаан алаастарга сэттэ анал бэлиэ туруорарга үлэлэспиппит. Билигин алаастарга тураллар. Дьөгүөр Оруоһун олорбут дьиэтигэр дьиэ кэргэн мусуойа тэрийсибиппит. Онно олус сыаналаах экспонаттар хайдах баалларынан хараллан тураллар. Софрон Егоровиһы кытта сөҥнөһөн биир өйгө-санааҕа киирдэххитинэ, копия оҥотторон Чөркөөх музейыгар экспонат быһыытынан ылыаххытын сөп буолуо. Кэргэним эһэтэ Сыҥааҕа суох Өлөксөй балаҕана Чөркөөх музейыгар көһөрүллэн турар. Сүдү улахан мастарынан тутуллубутун, тоҕус оҕуһунан тиэйбиттэрин туһунан эбэбит, Кузьмина Александра Николаевна кэпсээччи. Чурапчы Арыылааҕын икки, Кытаанаҕын икки ардыттан көһөрбүттэр.
Бу курдук сүрдээх истиҥ-иһирэх көрсүһүү Илгэлээх Игидэй нэһилиэгэр буолан ааста. Биир дойдулаахпытыгар, Михаил Александровичка, музей сүрүн үлэһитигэр, Изабелла Яковлевнаҕа музей коллективыгар Игидэй нэһилиэгин олохтоохторун аатыттан таһаарыылаах үлэни, туруоруммут сыалгыт ситэригэр баҕара хаалабыт.
Варвара Ефимова, Игидэй, Таатта улууһа.
keskil14.ru