Муус устар 17 күнүгэр биллиилээх суруналыыс, общественнай-политическай диэйэтэл Филипп Гаврильевич Охлопков төрөөбүтэ 90 сылын туолар үөрүүлээх түгэнигэр сырыттыбыт.
Филипп Гарильевич «Сахаларга саҥа сурук» диэн кинигэтигэр Саха омук кэлэр үйэлэргэ сайдар кэскилин туһунан дириҥ толкуйдаах суруйуутун кытта билистибит. Бу кинигэҕэ Филипп Гаврильевич маннык санааларын эппит: «Бу сурук сахаларга барыларыгар анаммыт, дьылҕабыт уонна кэскилбит туһунан этиллэр. Улуу киһибит, Алексей Елисеевич Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй хомуруйан, Саха сиригэр атын омук дьоно тоҕо анньан киириэхтэрэ диэн билгэлээбитэ. Кини кэриэс тылынан этэринэн: омук быһыытынан култуурабытын үрдэтиннэхпитинэ, кэлэр дьон албастарын, олорго 77 дьибилгэттэрин өйдөөтөхпүтүнэ эрэ быыһаныахпыт. Бу тыллар биһиги төрүт култуурабыт уонна өйбүт-санаабыт күүһүнэн эрэ инникигэ эрэллээхтик хардыылыырбыт наадатын бигэргэтэллэр. Улуу киһибит улуу кэриэһин сүрүн өйө-санаата маннык эбит: нуучча омугу кытары ини-бии курдук иллээхтик олоруохха, сатанар буоллаҕына, биир ситиминэн, бииргэ сайдыахха диэн түмүктээбитэ”.
Дьэ, хайдах буолабыт? Бу ыйытыыга Филипп Охлопков чуолкай эппиэти биэрэр: биһиги сахалар ханна да оҥоһуллубат, хантан да тиэйэн аҕалыллыбат табаары булан атыылаатахпытына сатанар. Оннук табаары кыыдааннаах кыһыммыт үөскэппит эбит. Ол – саха ынаҕа.
Ити курдук табаар холобурун кини бэйэтэ ыйан кэбиһэр: саха ынаҕын этин курдук эт, үүтүн курдук үүт ханна да суох. Ол иһин биһиги ынах этин уонна үүтүн оҥоруохтаахпыт – бу биһиги омукпут дэҥҥэ көстөр бэйэтин ураты аһылыга, омук быһыытынан бэлиэбит. Бу хайысханы сайыннарыы, тыа сирин дьонун олоҕун туругун бөҕөргөтөн, олохтоох экономиканы үрдэтиэҕэ.
Үөрүүлээх тэрээһин кэнниттэн Ходороҕо баар Филипп Охлопков таайын дьиэтигэр сырыттыбыт. Бу дьиэ хайдах тутуллубутун, быһыытын – таһаатын сыныйан көрдүбүт – иһиттибит. Ходороҕо ордубут дьиэлэр саха тыатын – сирин тутулун, олохтоох омук дьарыгын көрдөрөр историческай суолталаахтар.
Филипп Гаврильевич Охлопков кэриэс тылын олоххо киллэрэр сыаллаах Ходоро нэһилиэгэр саха сүөһүтүн иитэр хаһаайыстыба салайааччыта Дмитриев Аркадий Николаевичтан интервью ыллыбыт: “Саха сиригэр “Якутский скот” диэн сокуон баар: Иитиэххин баҕардаххынан нэһилиэктэн ыраах олоруохтааххын, биһиги олохпут үрэх нөҥүө турар. Саха ынахтарын иитиэх буолбутум ыраатта. 2013 сылга бырайыак суруйбутум, онтон 2015 сыллаахха саха ынаҕын Баайа5аттан атыыласпытым: 14 сүөһү – 8 тыһы тиҥэһэ, 1 оҕус, 5 ньирэй. 2018 сыллаахха Амматтан Соморсунтан 20 сүөһүнү аҕалбытым. Бу сүөһүлэри Эбээн – Бытантайтан аҕалбыттар. Икки оҕуһу Амматтан уонна Чомчоев А.И. ылбыппыт. Үс үлэһиттээхпит. Саха ынаҕа туох уратылааҕый? Бу ынах тыаны кэрийэн аһыыр, мас эмэҕин, тэллэйи, ньургуһуну, алаас отун сиир. Кыһын үс ойбону тэһэбит, оту кытта уу иһэллэр. Алта аҥар чааска сарсыарда таһаарабыт, күнүс икки аҥар чааска киллэрэбит. Түүлэрэ ньуолах, хойуу, эбирдээх буолар. Эмиийдэрэ кыралар, ол иһин илиинэн ыыбыт. Ньирэйэ 17-18 кг ыйааһыннаах, тыһы ньирэй ый иһигэр атыыр оҕус ньирэйи ситэн улаатар. Олус сымнаҕастар, тыаҕа таҕыстахтарына бэйэлэрэ сылдьар, аһыыр ыырдаахтар. Кулун тутартан таһырдьа сылдьаллар. Төрөөбүт ынахтар хотоҥҥо хоноллор. Саас кэмчи үүттээх ынахтары ньирэйдэрин кытта алааска ыытан кэбиһэбит. Этин састаабар Омега-3 битэмиинэ элбэх. Саха ынаҕын аһылыга 30% — алаас ото, 70% — концентрированнай ас, сиилэс.
Сылга 150 тонна от (850 рулон) наада. Сайын балтараа ый оттуубут. Оттуур сирбит Сотоҕо, Чүүйэҕэ, Ходороҕо бааллар. Барыта 24 алаастаахпыт. Үс сиэммит, убайбыт Роман, бэйэм – бэһиэ буолан оттуубут.
Ходороҕо уот суох. Ол иһин солнечнай панель туттабыт. Алтынньы ыйтан олунньу ыйга дылы дизель холбоон уоттанабыт.”
Филипп Гаврильевич Охлопков хаалларбыт кэриэс тыла биһиги олохпут суолун ыйар. Саха ынаҕын иитии нөҥүө тыа сирин сайыннарыы – бу улуу киһибит кэскил туһунан ыра санаатын толоруу. Ити курдук саха омуга үйэлэртэн үйэлэргэ сайда туруоҕа!
Петров Кирилл, VIII кылаас,
В.Н. Оконешников аатын сүгэр Павловскай орто оскуолата
Салайааччылар: Т.И. Нестерова,
А.А.Флегонтова.