«Бэлэм буол» хаһыат 1961 сыл олунньу 26 күнүнээҕи нүөмэригэр «П.А. Ойуунускай оҕо сааһыттан» диэн ыстатыйа бэчээттэммит. Ааптар – И. Бочкарев. Манна П.А. Ойуунускай Чөркөөх оскуолатын бүтэрэн, салгыы Дьокуускайга үөрэнэ барарын туһунан сиһилэнэр.
***
– Былатыан, эн хайаан да үөрэххэ барыах тустааххын! – диир Сергей Иванович учуутал, икки кылаастаах оскуоланы бүтэрии дипломун туттара туран.
Былатыан уол уол учууталыгар махтанан, саһархай харахтара дьол үөрүү уотунан чаҕылыҥнаһаллар. Оскуоланы бүтэрбиттэргэ диплому туттарыы Чөркөөх олохтоохторугар барыларыгар улахан сонун буолбута. Оскуоланы тобус толору дьон мунньустубут этилэр. Оҕолор үөрэн-көтөн, ылбыт докмуоннарын түөстэригэр хам туттан кэлэн, олорон иһэллэр.
– Кеша! Нуучча тылыгар уонна литературатыгар эн сайын элбэхтик аахтаххына эрэ ситиһэр кыахтааххын. – Сергей Иванович кэлин тылларын чиҥник этэр.
Уһун синньигэс уҥуохтаах, үрүҥ кубаҕай сирэйдээх, чаккырыас харахтаах уол учуутал илиититтэн диплому эһэ охсон ылар уонна ымыттыбатах быһыынан төбөтүн чоноччу туттан кэлэн олорор. Кэлэйбиттии , уоһун ханньаччы туттан, дипломун кэккэлэһэ олорор доҕорун тобугар быраҕан баран, илиитин таһынан сапсыйан кэбиһэр.
– Ээ, ити Дьячковскай суруксут оҕото буоллаҕа, – диэн дьон ботугураһаллар.
Вася Поповка Миша Евграфовка учуутал үөрэххитигэр мөлтөххүт, дьиссипилиинэҕит куһаҕан, оҕолорго улахамсытык туттаҕыт диэн сэрэтии оҥортуур. Ити уолаттар эмиэ Дьячковскай уолун үтүктэн тутта-хапта сатыыллар.
Оҕолор оскуола таһыгар тахсан, күөх кырыска мустаннар, бүтэрбит оҕолору атаарыы, оонньуу тэрийэллэр. Сергей Иванович оҕолор оонньууларын тэрийсэн сүүрэр-көтөр, күлэр-үөрэр. Оҕолор оһуохайдыыллар, кулун куллуруһаллар, иэс баайсаллар. Чөркөөх дэриэбинэтэ ыччат көрүнэн-нарынан чугдаарар-дуорайар. Былатыан бэйэтин чугас доҕотторун Васяны, Иваны, Филибы, Сүөкүччэни кытта бииргэ сылдьар. Алын кылаастарга үөрэнэр доҕотторо кинини тула көтөллөр.
Дьорос курдук көнө уҥуохтаах, уп-уһун чачархай суһуохтаах, арылыччы көрбүт саһархай харахтаах, сиэнчэрдиҥи үрдүк муруннаах, сыыстан-буортан тэйбит курдук ып-ыраас дьүһүннээх Сүөкүччэ, иэс баайсан сүүрэн далластанан кэлэн, дьүөгэ кыргыттарын ортотугар түһэн хаалар. Былатыан кинини куоттаран кэлэн, кыргыттары тас өттүлэринэн эргийэ сүүрэр. Оо, ып-ыраас эдэр чэгиэн оҕо саас!
Ити, иэс баайсан, Былатыантан куотан кэлэн күлэн бычыгырыы турар Сүөкүччэ аны уонча сылынан бу киһи тапталлаах доҕоро-хотуна буоламмын, мин туспунан кини кэрэ ырыаны суруйуо диэн хантан билиэй!
«Кылбаарар кынаттаах
Кыталыктан ордук
Тырымныыр чыычааҕым,
Тыкаарар далбарым,
Сүрэҕим сөбүлүүр
Сүөкүччэ доҕорум…»
Былатыаны ким эрэ харытыттан кытаанахтык харбыыр. Эргиллэ түспүтэ Кеша Дьячковскай кэлэн халыҥ чаккырыас харахтара чалбаардыһан, халыҥ уостара дьаллаһан, кубаҕай сирэйэ ыгыллан турар эбит. Кини таһыгар Вася Попов, Миша Евграфов күрдьүөттээбит борооскулар курдук мордьоһон тураллар. Бу улуус бастыҥ баайдарын уолаттара кыһыны быһа сааммыттарын ситиһэ кэлбиттэрин Былатыан өйдөөбүтэ. Мөккүөрдэргэ, сороҕор этиһиигэ даҕаны, Былатыан бу уолаттары сытыы-үөрбэ тылларынан өтөрүтэ этитэлээн, оҕолор ортолоругар күлүүгэ ыытара. Ардыгар кинилэр кыра оҕолору кырбыы туралларын араастаан элэктээн уруһуйдуур этэ. Үөрэҕэр үчүгэй буолан, кинилэр сыыһа-халты балкыйбыттарын тутуһара.
– Эс, Хоочугур уола буолбаккын дуо? – Кеша Дьячковскай, сутуругун ыараҥнаппытынан ыган кэлэр. Аттыгар турар уолаттара күлэн ырдьаҥнаһаллар. – Мин аҕам куоракка олорор дьиэбин кэпсэтэн турар. Үөрэхпэр үчүгэйбин диэн киһиргээмэ!
– Эһиги аҕаларгыт кыра-хара дьон көлөһүннэрин супту уулаан байбыттарынан киэбирэҕит дуо? Акаарылар!…
Дьэ баайдар, тойоттор уолаттара, хас киһини кырбыыргытын көрүөхпүт! – Былатыан доҕотторо Вася, Иван Сивцевтар, Филипп Иннокентьев хаһыа да буолан сырсан кэллиллэр. Ол дьон сирэйдэрэ-харахтара туран кэлбитин көрөөт, баай уолаттара толлон, чугуруҥнаһа түһэллэр.
– Эн аҕаҥ Хоочугур көлөһүнүн сиэбиттэрэ үһү дуо! – Уолаттар бардьыгыныы түһээт, үс өттүттэн ыгаллар.
– Куоракка да эһигиттэн итэҕэс үөрэнэр биллибэт. Оо, сордоохтор, наар аҕаларын баайынан киэбирэллэр эбээт! – Былатыан кырыа-харыа курдук этитэлиир. Кини сытыы харахтара кыыһыран чаҕылыҥнаһаллар.
Дьон быыстарыттан Сергей Иванович Сүөкүччэлиин сырсан кэлэллэр. Ити Сүөкүччэ тиийэн, уолаттар охсуһан эрэллэрин эппитэ. Сергей Иванович истээт, туох буолбутун тута өйдөөбүтэ.
– Дьячковскай, Евграфов, Попов! Эһиги мантан барыҥ. Эһиэхэ охсуһуу наада, оттон бу оҕолор оонньуохтарын баҕараллар, – Сергей Иванович баай уолаттарыгар кытаанахтык этэр. Баай уолаттара холдьоҕуллан, умсары көрбүтүнэн, туора хааман салбыҥнаһа тураллар. Оонньуу-көр эмиэ ньиргийэ түһэр. Сарсыарданан чыычаахтар ырыалара ыччат ырыатын доҕуһуоллуур.
Бардам баай уолаттарын сааныылара туолбатаҕа. Күһүнүгэр Былатыан төһө да дьадаҥытын, кыһалҕалааҕын иһин, дьоллоох Якутскай куоракка барар буолбута.
Атырдьах ыйын бүтүүтэ сарсыарда эрдэ этэ. Былатыан балаҕанын таһыгар бырааттара Никита, Иван, Василий, балыстара Анна, икки Мариялар уонна кыра саамай таптыыр балта сытыы-хотуу Марина, ийэтэ Дьэбдьиэй төгүрүйэн турбуттара. Бары эмдэй-сэмдэй оҕолор убайдарын диэки оҥоот-чоҥоот көрөллөр.
– Тоойуом, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат, син олоруохпут… Биһиги туспутунан эн наһаа санаарҕаабат буолаар… – Дьэбдьиэй уолун моонньуттан кууһар. Уол сүрэҕэ нүөлүйэр, уҥуоҕа уйаргыыр. – Тоойуом, чыычааҕым оҕото, саатар эн үөрэхтээх киһи буоларыҥ буоллар. Оттон ол биһиги эрэйбит диэн… – Ийэ куолаһа титирээн барар, кэнники тылларын нэһиилэ саҥарар.
Таатта үрэх үрдүк кырдалыгар аҕатын уҥуоҕун таһыгар тахсан тохтуур. Иннигэр Таатта үрэх дьирбинии устар. Таатта кытыытыгар күп-күөх сытыы талах суугунуу наскыйар. Бу Былатыан кыра эрдэҕиттэн олус таптыыр, сөтүөлүүр оонньуур Элгээнэ. Ол да иһин:
«Таатта үрэх үрдүгэр
Таалар хонуу түөһүгэр,
Таптал уотун күллэрэ
Тардыы талах үүнэрэ», –
диэн хойут хоһуйдаҕа буолуо.
Былатыан туран хаалбыт дьоннор диэки хайыһан көрө-көрө, Таатта үрэххэ киирэр. Кини билигин Чөркөөххө тиийиэҕэ. Сыарҕалаах оҕустаах куораттыыр оҕонньорго малын уурдаран, аргыстаһыахтаах.
Былатыан төтттөрү хайыһан , алааһын көрөр. Оо, төрөөбүт алаас барахсан хайдах курдук кэрэҕиний! Күп-күөҕүнэн суугунуу долгуйар түөрт арыы мас көстөр. Кинилэр күлүктэрин көрүнэллэригэр анаан үөскээбит курдук, ып-ыраас уулаах икки күөл күөгэһэн сыталлар.
Таатта эбэ таалар налыы хонуута. Ол хабыллар хаба ортотунааҕы кырдалга кинилэр балаҕаннаах ампаардара чуочаһан тураллар.
«Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым!
Эн дьоллоох мындааҕар
мин үөскээн үүммүтүм…
Дорообо кырдалым, кэрэ күөх кырдалым!
Эн ньууруҥ үрдүгэр бу күнү көрбүтүм…», –
диэн кэнники кини чахчы бу сирин хоһуйбута эбитэ буолуо.
Оҕолоор, бу Былатыан Алексеевич төрөөбүт алааһа кини өйүгэр-санаатыгар иҥэр дьикти үчүгэй айылҕалаах сир. Ордук саас, от-мас тыллан көҕөрүүтэ көрүөхтэн үчүгэй буолар. Сибэккитин арааһа дэлэйкэн, ымыы чыычааҕа элбэҕин.
Мантан илин диэки Наммара үрэх Тааттаҕа түһэр. Күөх тардыыта туналыйа долгуйар, кырасыабай бэйэлээх кырдаллара кылбаара сыталлар. Бу кэрэ көстүүнү «Өйдүүбүн бу дьикти күлүмнэс урсуну, кытыаста кылбааран кыҥкыныы ыллыырын…» диэн бу сири көрбүт эрэ киһи өйүгэр көтөн түһэр гына эйэҕэстик хоһуйбута.
Былатыан ийэтин олус таптыыр, ханна да буоллун, кинини ахта-саныы сылдьар этэ… Былатыан тарҕаһан үрэл-тарал баран эрэр бырааттарын-балыстарын, дьиэтигэр киирэн эрэр ийэтин диэки көрөр. Салгыны күүскэ эҕэрийэн, дириҥник үөһэ тыынар. Үрэҕи туораан, айан аартыгар тасхар. Уҥа өртүнэн хайытылла тараанар убаҕас баттаҕын өрө имэринэр. Уонна улам түргэтээн, дьулуруйа хаамтар-хааман бара турар.
Ити курдук Былатыан Дьокуускайга үөрэнэ барбыта…
И. БОЧКАРЕВ
«Бэлэм буол» хаһыат 1961 сыл олунньу 26 күнүнээҕи нүөмэриттэн