Итинник ааттаах ыстатыйаны «Бэлэм буол» хаһыат 1976 сыл алтынньы 21 күннээҕи нүөмэригэр «Хотугу сулус» сурунаал эппиэттиир сэкэрэтээрэ И. Федосеев суруйбут. Оччолорго ыал ахсын күүтүүлээх күндү ыалдьыт буолбут, саха ааҕааччыларын куттарын туппут, сүргэлэрин көтөхпүт «Хотугу сулус» туһунан оҕолорго олус истиҥник кэпсээбит. Бу сурунаал сахабыт литературата бары өттүнэн сайдарыгар олук уурбут, кэлэр көлүөнэҕэ улуу айымньыларын хаалларбыт, саха литературатын суолун сырдаппыт сурунаал диэн бэлиэтээн эппит. Ыстатыйаны кытта холбуу А.Софронов «Куоратчыт» диэн кэпсээнигэр «Чолбон» сурунаал 1926 сыллааҕы 3-4 №-гэр 11-с сирэйигэр оҥоһуллубут иллюстрацияны киллэрбиттэр.
Аан бастаан «Чолбон» диэн сурунаал түөрт сыл устата тахсыбытын, ол кэнниттэн 1940 сылга – «Хотугу сулус» диэн сурунаал буолуор диэри – аата хаста да уларыйа сылдьыбытын уонна айыллыаҕыттан быһа дьоннор олохторугар хайдах дьайбытын туһунан суруллубутун быйыл «Чолбон» сурунаал төрүттэммитэ 100 сылынан сибээстээн мин эһиэхэ кэпсиэхпин баҕарабын.
«Хотугу сулус» сурунаал 1926 сыллаахха алтынньы ыйга аан маҥнайгы нүөмэрэ бэчээттэнэн тахсыбыт. Оччолорго «Чолбон» сурунаал диэн ааттанар эбит. «Сурунаалы маҥнай таһаарыы биллэр-көстөр ыарахаттардааҕа, ол курдук үөрэхтээх, ааҕар-суруйар киһи аҕыйаҕа, кумааҕы кэмчи этэ, тыа сирдэрин кытта билиҥҥи курдук самолетунан, массыынанан сылдьыһыы суоҕа, оччолорго дьоннор атынан, оҕуһунан айанныыллара. Типографияҕа массыына суоҕа, наар илиинэн үлэлээн муҥнаналлара», – диэн суруйар И. Федосеев. Ол да буоллар, Анемподист Иванович Софронов курдук уһулуччулаах суруйааччылар бастакы редактордарынан биирдэстэрэ буоланнар, сурунаал сайдыытыгар олук уурбута.
Бу сурунаал саха литературата чахчы төрүттэнэригэр көмөлөспүт. Саха улуу суруйааччылара, холобур, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Эрилик Эристиин, Күндэ, Күн Дьирибинэ иитиллэн тахсыбыттара. Суорун Омоллоон бэйэтин бастакы «Өлүөнэ өрүс» диэн кэпсээнин «Чолбон» 2-с нүөмэригэр бэчээттээбитэ уонна сурунаалы «бастакы үөрүүнү биэрбит күндү сурунаал» диэн ааттаабыта. Күннүк Уурастыырап «Соҕотох хахыйах» диэн бастакы хоһооно эмиэ «Чолбон» сурунаалага 7-с нүөмэригэр бэчээттэммит. Бу холобурдар сурунаал төһөлөөх элбэх талааннаах киһиэхэ суол арыйбытын туоһулууллар. Итини таһынан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер, поэт Платон Алексеевич Ойуунускай бу сурунаалы быһааччы салайсыбыта, бэйэтин айымньыларын бэчээттээбитэ.
Сурунаал аан маҥнай тахсыаҕыттан кыра ааҕааччыларын умнубатаҕа. Николай Неустроев «Балыксыт Былатыана» «Чолбон» маҥнайгы нүөмэригэр бэчээттэммитэ, оҕолору олус долгуппут. Суорун Омоллоон «Охонооно», «Сордоох сухата», «Өлүөнэ өрүһэ», «Аанчыга» оҕолорго да, улахаттарга да олус сонун, дьикти этэ. Анемподист Софронов «Хотугу түүн», «Маҥнайгы хаар», «Отуу уота» диэн хоһоонноро оҕо аймахха төрөөбүт айылҕаҕа дириҥ тапталы иҥэрэллэр. Күн Дьирибинэ «Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс» диэн үгэтин ааҕан улааппатах оҕо, бука, суох буолуо диэн этии сурунаал дьон олоҕор төһөлөөх киэҥник киирбитин кэрэһилиир.
«Саха литературатыгар оҕоҕо анаан суруйбатах суруйааччы диэн суох», – диэн эппит 1976 сыллаахха «Хотугу сулус» эппиэттиир сэкэрэтээрэ И. Федосеев, – Саха оҕолоро Амма Аччыгыйа «Доҕоттор» диэн сэһэнин, Эллэй «Чурумчуку» диэн остуоруйатын, Петр Тобуруокап «Чаҥый чаҕаан», «Чэрэлэ» диэн поэмаларын, Иван Гоголев, Моисей Ефимов оҕолорго остуоруйаларын, Софрон Данилов, Николай Якутскай, Николай Габышев, Николай Заболоцкай, Тимофей Сметанин, Иван Данилов сэһэннэрин, кэпсээннэрин, Баал Хабырыыс, Алексей Бродников, Иннокентий Эртюков, Леонид Попов, Семен Руфов о.д.а. оҕолорго хоһооннорун кытта «Хотугу сулустан» аан маҥнай билсибиттэрэ. Хас да сыллааҕыта «Хотугу сулус» сурунаал бэйэтин иһинэн оҕолорго анаан «Сулусчаан» диэн сыһыарыы сурунаал таһаарылла сылдьыбыта. Ол «Сулусчааны» оҕолор биһиги бэйэбит сурунаалбыт диэн ааттыыллара. Билигин «Хотугу сулус» сурунаалга «Оҕолорбут барахсаттарга» диэн салааҕа оҕоҕо анаммыт айымньылар тиһигин быспакка бэчээттэнэ тураллар. Онон «Хотугу сулус» улахан дьон сурунааллара эрэ буолбакка, оҕолор эмиэ тапталлаах сурунааллара буолар», – диэн суруйбут И. Федосеев.
«Хотугу сулус» сурунаал саха литературатын сайдыытыгар эрэ буолбакка, Саха сирин омуктарын – эвеннэр, юкагирдар, эбэҥкилэр, чукчалар – литературалара үөскээһинигэр уонна сайдыытыгар күүс-көмө буолбутун туһанан И. Федосеев бу ыстатыйатыгар бэлиэтээн эппит: «Платон Ламутскай, Василий Лебедев, Андрей Кривошапкин, Семен Курилов, Улуро Адо, Дмитрий Апросимов, чукча Григоль Пура ахсаабат көмөтүн, өйөбүлүн иһин «Хотугу сулуска» махтаныахтарын махтаналлар».
Салгыы кини сурунаал үлэһиттэрэ норуоттар доҕордоһууларын тыыныгар иитиигэ улахан үлэни ыытарын туһунан кэпсиир: «Литературалар доҕордоһуулара» диэн салааҕа нуучча уонна аан дойду классиктарын, нуучча суруйааччыларынбырааттыы республикаларсуруйааччыларынайымньылара сахалыы тылбаастанан бэчээттэнэллэр». Ону тэҥэ, Сахабыт сиригэр промышленность сайдыытын, баараҕай тутуулары ыытыллалларын, Сахабыт сирин кэскилин туһунан хас биирдии тахсыбыт нүөмэригэр сырдатан иһэллэр эбит.
Сурунаал ааҕааччыларын ахсаана сылтан сыл ахсын элбээн иһэрин И. Федосеев үөрэ бэлиэтээбит: «Ол курдук сурунаал билигин 30 тыһыынча ахсаанынан тахсар, ол эбэтэр саха дьонун кыратыттан улаханыгар диэри барытын киллэрдэххэ, хас уон киһиттэн биирэ «Хотугу сулуһу» сурутан ылар». Ол аата бу сурунаал оччолорго саха дьонун барытын түмэр суолталааҕа.
Сурунаал маҥнай тахсыбыта 50 сылын туолар үөрүүлээх күннэригэр ССРС Верховнай Советын Президиума советскай литература сайдыытыгар уонна үлэһиттэри коммунистическай тыыҥҥа иитиигэ үтүөлэрин иһин «Хотугу сулус» сурунаалы – «Бочуот Знага» орденынан наҕараадалаабытын туһунан үтүө сонуну «Бэлэм буол» ааҕааччыларын кытта үллэстибит: «Сурунаал үлэтин итинник үрдүктүк сыаналааһын иһин Советскай Союз коммунистическай партиятыгар муӈура суох махтанабыт. Сурунаал үлэһиттэрэ ити үрдүк наҕараадаҕа эппиэттээн, өссө үчүгэйдик үлэлииргэ, сурунаал уус- уран уонна идейнай таһымын өссө үрдэтэргэ күүстэрин харыстыахтара суоҕа».
Эппиэттиир сэкэрэтээр И.Федосеев ыстатыйатын суруйааччылар сурунаал туһунан санаалара киирэн өссө күүскэ бигэргэппиттэр.
«… Чох курдук
Чолбон сулус,
Чопчу тохтоон,
Саха дайдытын
Саба сандаардан
Салайан сайыннар!
Аппа алаастарга,
Үрүйэ үрэхтэргэ,
Сис тыаларга,
Симилэх сирдэргэ
Чахчы-бааччы
Чаҕылыйан таҕыс!
Күүскэ бааччы
Күлүмүрдээн көһүн!
Анемподист СОФОНОВ, 1926 с.
«Чолбон» сурунаал 1 № тахсыытыгар суруллубут хоһоонтон.
***
«… Маҥнайгы кэпсээммэр күн сырдыгын Анемподист Иванович Софронов көрдөрбүтэ. Оччотооҕуга кини «Чолбон» сурунаал редактора этэ… «Чолбон» сурунаал 2-с нүөмэригэр кини мин «Өлүөнэ өрүс» диэн бастакы кэпсээммин таһаарбыт этэ. Онтон ыла мин бу сурунаалга суруйар буолтум. Эһиилгитигэр, 1927 сыллаахха «Чолбон» 9-с нүөмэригэр мин «Охоноон», «Аанчык», «Сордоох суха» диэн үс кэпсээним тэҥҥэ тахсыбыттара. Бу иһин Анемподист Иванович миэхэ хара бастакыттан алҕаабыт аҕам буолар, онтон «Чолбон» миэхэ (миэхэ эрэ буолуо дуо) бастакы үөрүүнү биэрбит күндү сурунаал».
Суорун ОМОЛЛООН, 1974 с.
«… 1927 сыллаахха «Чолбон» сурунаал 7 №-гэр бэчээттэммит «Соҕотох хахыйах» диэн хоһоон мин маҥнайгы айымньыбынан ааҕыллар».
Күннүк УУРАСТЫЫРАП, 1974 с.
«Хотугу дойду чаҕылхай сулуһа» диэн «Чолбон» сурунаал 50 сылыгар анаан 1976 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйаны ааҕан баран, бэйэбиттэн эбэн тугу этиэхпин сөбүй?
«Хотугу сулус» сурунаал уруккутун курдук хас биирдии саха ыалын дьиэтигэр баар буолуохтаах эбит. Кини биһигини бэйэбит төрүппүтүн-ууспутун, култуурабытын кытта ситимниир. Тылбыт, өйбүт-санаабыт сайдарыгар, кэнэҕэски ыччат иитиллэригэр сүҥкэн кылааты киллэрэр. «Хотугу сулус» аҥардас сурунаал эрэ буолбатах, бу саха норуотун тыыннаах историята, кини олоҕун, култууратын, сайдыытын кэрэһитэ. Ол иһин, бу сурунаал чаҕылыйар сулуһа үйэлэргэ умуллубатын туһугар сурунаалы бары ааҕыаххайыҥ, оҕолор ааҕа үөрэниэххэйиҥ.
Вика БОРИСОВА, XI кылаас,
А.П. Илларионов аатынан Хайахсыт орто оскуолата, Чурапчы