Мигалкиннар ийэлэрэ

Екатерина Ивановна Александрова саха дьонугар «Мигалкиннар ийэлэрэ» диэн күүстээх, эрчимнээх эрээри нарын-намчы, сылаас, сырдык өйдөбүлүнэн иҥэн хаалбыта. Ити истиҥ тыллар кэтэхтэригэр төһөлөөх элбэх түһүүлэр-тахсыылар баалларын Екатерина Ивановна барахсан бэйэтэ эрэ билэн, бу орто дойдуттан 83 сааһыгар арахсан барарыгар бэйэтин киэҥ көхсүгэр сүгэн аннараа дойдуга илдьэ бараахтаатаҕа.

Екатерина Ивановна саха омукка саамай ыар таһаҕас үйэнэн ааспыт ХХ үйэ саҕаламмыт кэмигэр – 1926 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Баатаҕай нэһилиэгэр Барыллыалаах учаастагар күн сирин көрбүтэ. ХХ үйэ ытылҕана, дойдуну «баай» уонна «дьадаҥы», «кыһыл» уонна «үрүҥ» диэн арааран, өрө-таҥнары ытыйар уустук кэм хаҕыс тыына Кээчэни оҕо сааһыгар ситэ баттаан ылан, олоҕун устата өй-санаа уустук таһаҕаһынан буолбута. Ол эрээри Екатерина Ивановна кимиэхэ да өс-саас туппакка, хомойбут-хоргуппут санаатын кимиэхэ да соҥнообокко дьоҥҥо үтүө сыһыанын, үтүө санаатын ыһыктыбакка олоҕун суолун киэҥник, холкутук салайан олорбута.

Эрэл уонна олоххо дьулуур

Киһи диэн уратыта –

Бэйэҥ тус толкуйуҥ, өйүҥ,

билииҥ-көрүүҥ

Уонна дууһаҕынан тапталыҥ.

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

30-с сыллар саҕаланыыларыгар ийэтин өттүнэн эһэтин, 30-ча сүөһүлээх, сытыы өйдөөх, сымнаҕас майгылаах үлэһит киһини Михаил Саввич Матвеевы кулаактаан, ийэтэ Мария Михайловна Матвеева, дьонугар-сэргэтигэр биллибит аата «остуоруйаһыт Маайа», биэс саастаах кыыһын Кээчэни, үс саастаах уолун Мишаны кытта «кулаак кыыһа», «кулаак сиэннэрэ» диэн оччотооҕу кэм саамай ыарахан ыйааҕын кытта олорор дьиэтэ, сүөһүтэ-аһа, хаһаайыстыбата суох турар бэйэтэ эрэ хаалар. Хомуньуус аҕалара Ньурба Хаҥалаһыттан төрүттээх Иван Ефремович Львов репрессия ыар тыыныттан дьонун тыыннаах ордорор туһугар тэскилээн биэрэр чэпчэкитэ суох быһаарыныыны ылынар. Онон Мария Михайловна икки оҕотун көтөхпүтүнэн «бу ыал кулаак кыыһын хоннорбут үһү» диэн билбэтэллэр ханнык диэн уора-көстө арыт күн ырааҕынан аймахтарынан, арыт билэр дьоннорунан уонна көннөрү үтүө санаалаах ыалларынан сылдьан, олох эрэйин-муҥун барытын билбитэ. Эрэйдээх олох содулун түмүгэр уолун Мишаны биэс саастааҕар букатыннаахтык сүтэрбитэ.

Сир халлаан икки ардыгар хаалбыт, таптыыр Мишаларын сүтэрбит ийэлээх кыыс барахсаттар тыыннаах хаалар дьылҕаларыгар Афанасьевтар дьиэ кэргэттэрин көрсөллөр. Бу ыал эмиэ репрессия хаҕыс тыыныгар түбэспит буолан, икки кыһалҕалаах ыал бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн олорбуттар. Кэлин Афанасьевтар уоллара Виктор Федорович Афанасьев (Алданский) сахалартан бастакы педагогика билимин доктора, профессор, сатирик-суруйааччы буола үүнэн тахсыбыта.

«Бу олус культурнай, үтүө санаалаах, үөрэхтээх дьиэ кэргэн мин инники олохпор олус улахан оруолу оонньообуттара», – диэн Екатерина Ивановна Афанасьевтар дьиэ кэргэттэрин туһунан бэйэтин автобиографиятыгар олус истиҥник ахтан ааспыт.

Кулаактааһын диэн тугун этинэн-хаанынан билбит Мария Михайловна Бугуйас киһитигэр Александров Уйбааҥҥа кэргэн тахсан, кыыһыгар Александрова диэн араспаанньаны биэрэн, Екатерина Ивановна бу араспаанньатын олоҕун устата илдьэ сылдьыбыта.

Уонча оҕоттон соҕотох тыыннаах ордон хаалбыт кыыһын Мария Михайловна тоҕус сааһын туолаатын кытта Чаранай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар кэмнэригэр сатыылаабыт сут-кураан сылларыгар аччыктааһын, эрэй-муҥ аргыстаах сэттэ кылаастаах оскуоланы 1943 сыллаахха үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрэр. Салгыы үөрэнэр усулуобуйа суоҕуттан тохтуур. 1945 сыллаахха диэри Карл Маркс аатынан холкуоска үлэлиир.

1945-48 сс. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа үөрэнэн бибилэтиэкэр идэтин баһылаабыта.

– Дьокуускайга үөрэнэр кэмнэрбэр чугас аймаҕым Семен Николаевич Матвеев уонна кини кэргэнэ, саха норуотун суруйааччыта Василий Семенович Яковлев-Далан эдьиийэ Елена Яковлева миэхэ олус көмөлөспүттэрэ, миигин олус өйөөбүттэрэ. Студенныырым тухары мин кинилэргэ босхо олорбутум, – диэн Екатерина Ивановна оччотооҕу куорат сахатын ыалыгар махтанан суруйбутун киһи долгуйа ааҕар.

Үйэлээх олох алгыһа

Олорор олоххо, дьулуһар үрдэлгэ

Тардыстар буоллаххына эн,

Дьону истиҥник өйдөө,

Дьоҥҥо тапталынан олор!

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

Екатерина Ивановна культурнай-сырдатар училищены бүтэрэн баран, Уус Алдан оройуонун Хоро нэһилиэгин Майаҕаһыгар ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, бибилэтиэкэринэн үлэлээбитэ.

1948 сыллаахха учуутал идэлээх, үс оҕолоох огдообо хаалбыт Василий Николаевич Мигалкины кытта билсэр. Василий Николаевич кэргэнэ Е.Г. Бурцева үһүс оҕотун оҕолоноругар тыына быстыбыт. Олох уустук түһүүлэрин-тахсыыларын, олох эрэйин-муҥун эт хааннарынан билбит дьон бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн олохторун холбуур бигэ санааларын 1951 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр сокуонунан бигэргэтэн ыал буолаллар.

Василий Николаевич Мигалкин Уус Алдан улууһугар пионерскай, комсомольскай хамсааһыннары тэрийбит учуутал, салайааччы этэ. 1929-31 сылларга сельхозрабфак иккис куурсун үөрэнэн бүтэрбит, кэнники үлэлии сылдьан, Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыт. 1932 сылтан 1951 сыллаахха диэри Хоро, Мүрү начальнай оскуолаларыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Кылгас кэмҥэ 1941-1942 сылларга Уус Алданнааҕы МТС дириэктэрин солбуйааччынан, 1951-1954 сылларга Хоро нэһилиэгэр бөдөҥсүйбүт Маленков аатынан колхуоска бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. 1954 сылтан оройуоннааҕы сэбиэт исполкомун колхознай тутууга отделын начальнигынан, тутуу инженеринэн, коммунальнай тутуу, суол отделын сэбиэдиссэйинэн үтүө суобастаахтык үлэлээбит.

– Биһиги билсэр кэммитигэр Василий Николаевич Чараҥҥа 1931 сыллаахха бэйэтэ төрүттээбит оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлиирэ. Улахан кыыһа Фрося миигиттэн төһө да уон эрэ сыл балыс буоллар миигин ийэтин курдук олус чугастык ылынан көрсүбүтэ. Дьиэ үлэтигэр барытыгар ис сүрэҕиттэн ылсан көмөлөһөрө. Биэс уон сааһыгар тиийэн да баран «маама» диэн истиҥник ыҥырара. Кини оройуон типографиятыгар үлэлээбитэ. Читатааҕы партийнай оскуоланы бүтэрэн баран оройуоннааҕы бытовой комбинакка дириэктэрдээбитэ, Хоро, Мүрү олохтоох сэбиэттэригэр председателлээбитэ. Фрося сэттэ быраатыгар, түөрт балтытыгар көмөлөһөөрү бэйэтин хамнаһыттан наар чорботон ордороро. Мин тоҕус оҕом Фрося көмөтүнэн үөрэхтэммиттэрэ. 1990 сыллаахха эмискэччи олохтон туораабыта олус да хомолтолоох. Фросябын наһаа суохтуубун. Кини кэнниттэн кэлэр Роза уонна Коля миигин эмиэ олус чугастык ылыммыттара. Ыал буолан баран, биһиги өссө тоҕус оҕоҕо күн сирин көрдөрбүппүт. Фрося, Роза, Коля балыстарын, бырааттарын хаһан даҕаны туора көрбөккө, «эйиэнэ миэнэ» дэспэккэ, тэбис-тэҥҥэ көрсөн, көмөлөһөн, наһаа эйэлээх сыһыаннаах этилэр. Биһиги улахан дьиэ кэргэммит бары бииргэ тутуспутунан эйэлээхтик, биир санаанан олорорбутугар Фрося, Роза, Коля үтүө сыһыаннара, сырдык санаалара тирэх буолбуттара, – диэн Екатерина Ивановна истиҥ махталын бэйэтин ахтыытыгар суруйан хаалларбыта.

– Аҕабытын кытта бастаан холбоспут сылларыгар ийэбит оҕотун эмтэрэ олорон түүл түһээбит. Эмиэ да түүһүүр, эмиэ да илэ курдук үһү.  – Мааны баҕайы сахалыы таҥастаах саха дьахтара киирэн кэлбит уонна: «Аатым Таргылдьыма», – диэн бэйэтин билиһиннэрбит. Ийэм чэйдэппит. Дьахтар үөрэн-көтөн барбыт. Түүлүн эһээбитигэр Ньукааҕа (аҕабыт аҕата) кэпсээбит. Ньукаа: «Хайдах сырытта?» – диэн ыйыталаспыт. Ону ийэм: «Үөрэн-көтөн барда», – диэбит. «Ол аата үчүгэйгэ. Аата мээнэ этиллибэт аат. Үчүгэйдик кэлэн барбыт. Оҕоҥ үгүс буолуо. Үчүгэйдик олоруоҥ», – диэн тойоннообут эһэбит Ньукаа оҕонньор, – диэн кэпсиир Мигалкиннар улахан кыыстара Зоя Васильевна.

Сүрэх сылааһынан угуттанан

Бар дьоҥҥо баар буолаллар

Барахсан дэтэн мичээрэ сылдьаннар,

Кими да аһыммат муус сүрэхтээхтэр –

Көстүүлүүн сылаанньыйдаллар, «истэрэ үөннэр».

Билэ-көрө сылдьаммыт манныгы

Холобур туппатах эбиппит,

Бар дьоҥҥо истиҥ сыһыан, сиэрдээх майгы

Өрө тутулларын билбиппит.

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

Екатерина Ивановна кэргэнинээн Василий Николаевичтыын ыал буолан баран, 21 эрэ сыл бииргэ олорбуттара. Өйүн-санаатын сылааһын, сырдыгын, туох баар үчүгэйин, үтүөтүн барытын оҕолоругар анаабыт аҕа барахсан оҕолоро улаатан, атахтарыгар туран, үлэһит, ыал буолар саамай долгутуулаах түгэннэрин көрбөтөҕө. 1972 сыллаахха сүрэҕинэн эмискэччи сууллан, күн сириттэн барбыта.

Василий Николаевич бэйэтин кэнниттэн «нууччалыы хааннаах үтүө сэбэрэлээх, олус бэрт майгылаах, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, дьахтары кытта дьахтар, оҕону кытта оҕо уонна өрүү күлэ-үөрэ, күүрдэ-көтүтэ сылдьар киһи этэ» диэн умнуллубат үтүө өйдөбүлү хаалларбыта.

1956 сыллаахха үлэтинэн Курскай уобалас Львов куоратыгар үөрэнэ бара сылдьыбыт кэмигэр дьонугар суруйбут суруга билигин Мигалкиннар дьиэтээҕи архыыптарыгар кичэллик хараллан сытар. Бу сурук «Мин таптыыр дьонум миигиттэн кылгас сурукта тутуҥ!» диэн тылларынан саҕаланар. Салгыы Василий Николаевич маннык суруйар:

«Мин иллэҥ соҕус курдук эрэ буолларбын эһиэхэ суруйан иһэбин, онтон төһө суругу туттаххыт буолла, бука диэн суруйуҥ. Оҕолор суруктарын сыттыкпар уктан илдьэ сытабын куруук. Эһиги суруккут барыта 3 кэлбитэ, үһүөн илдьирийэллэрэ чугаһаата. Санаатарбын эрэ ылан ааҕабын.

Катя! Прося! Роза! Бука диэн оройуон сонунуна суруйуҥ эрэ, сураһан. Конференция сонуна суруйуохха уһуна да бэрт. Хрущев дакылаадын үлэ чааһын сарбыллыыта, пенсия эбиллиитэ, н/х (норуот хаһаайыстыбатын) араас сонуннара. Ону бука ааҕын. Катя! Маскыт тиийиһик дуо? Баатаҕайтан киирэллэр дуо?Дьиэҕитин хас хонукка тоҥороҕут? Оҕолоргун сэрэн, тымнытаайаҕын. Бука диэн үчүгэйдик олоруҥ. Бары үчүгэйи баҕара хааллым иһи аҕаҕыт.

Курская обл. г. Львов. 1956 сыл».

Учуутал уонна бибилэтиэкэр идэлээх ыал 12 оҕотун сүрэх сылааһынан угуттаан, үтүө, истиҥ сыһыаҥҥа тирэҕирэн ииппитэ. Бу улахан дьиэ кэргэҥҥэ аҕа саастаах киһиэхэ ытыктабыллаах сыһыан, киһи киһини атаҕастыа суохтаах, киһи киһиэхэ киһилии, истиҥ, харыстабыллаах сыһыаннаах буолуохтаах диэн олох кэрдииһин ханнык да түгэннэригэр суураллан сүппэт үйэлээх сыаннастара дириҥник иҥэн сылдьара. Ол барыта дьиэ кэргэн күннээҕи олоҕун тыыныгар, эйгэтигэр, салгыныгар баара.

– Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттахпына ийэбит этикет туһунан кинигэ атыылаһан биэрбитэ. Ол кинигэҕэ аһыыр остуолга ньуоска, биилкэ хайа өттүгэр туруохтааҕыттан саҕалаан, улахан киһи иннинэ хаһан да олорума, улахан киһини хаһан да быһа түһүмэ диэн алтыһыы бэрээдэгэ барыта саас-сааһынан суруллубут этэ. Ийэбит итинник наадалаах диэбитин көрөн саҥата суох кинигэ атыылаһан аахтара биэрэр сүрдээх мындыр толкуйдаах эбит. Кэлин улаатан устудьуоннуу барбыппар, этикет туһунан кинигэҕэ аахпытым олус туһалаабыта. «Эн ханнык рестораҥҥа үөрэммиккиний бу?» диэн доҕотторум улаханнык сөҕөр этилэр. Рестораҥҥа буолуо дуо, биһиги дьиэбитигэр ол кинигэҕэ курдук этэ. Тээтэбит, ийэбит иннинэ биир да оҕо остуолга олорбот этибит. Ыалдьыт, хоноһо кэллэҕинэ улахан дьон кэпсэтиитигэр оҕолор төрүт кыттыспаппыт. Аһыыр остуолбутугар бары сааспытынан наарданан олорор туспа бэрээдэктээхпит. Үчүгэйи оҥорбут, хайҕаммыт оҕо тээтэбит уонна ийэбит икки ардыгар олорон аһыыр улахан чиэскэ тиксэрэ. Оннук чиэстэнэр түгэн күн аайы тосхойбот – биирдэ эмит буолара. Баанньа (Иван Васильевич Мигалкин) хоһооно хаһыакка тахсыбытыгар хайҕанан, ийэлээх аҕатын ортотугар олорон аһыыр чиэскэ тиксибитин олох умнубаппын. Наһаа долгуйан сүгүн аһаабатаҕа даҕаны. Искэр син ымсыыраҕын – эн да хайҕаныаххын баҕарар буоллаҕыҥ дии. Көр, ийэлээх аҕа ортолоругар олорон аһыыр чиэс диэн оннук улахан суолталааҕа, – диэн Афанасий Васильевич Мигалкин оҕо сааһын туһунан ахтар.

Улахан дьиэ кэргэн хаһыакка, сурунаалга көтөх муҥунан сурутара. Екатерина Ивановна 1963 сылтан 1980 сылга диэри 1 №-дээх Мүрү орто оскуолатыгар бибилэтиэкэринэн үлэлээбитэ. «Правда», «Советская Россия» хаһыаттары сурутууну көҕүлүүргэ ыытар үлэтин иһин бу хаһыаттар эрдээксийэлэрин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыт. 1974 сыллаахха Мүрү орто оскуолатыгар бэчээккэ сурутууга үрдүк көрдөрүүтүн иһин Бороҕоннооҕу сибээс салалтатыттан Бочуотунай грамотаны туппута. Ийэлээх аҕа хаһыаттары, сурунааллары дьиэ кэргэн барыта ааҕарын ситиһэр олус үчүгэй ньымалардаахтара. Саҥа кэлбит хаһыаты, сурунаалы уочаратынан ааҕар үгэстээхтэрэ. Бастаан тээтэлэрэ көрөр. Ол эрэ кэнниттэн дьэ уочаратынан оҕолорго барар. Ордук «Хотугу сулус» сурунаалы ааҕарга уочарат кэтэһиилээх уонна күүтүүлээх буолара.

– Кэлин түргэнник ааҕар буолан бараммын, ханан быыс-хайаҕас тахсарынан туттумахтаан, уочаратым хаһан кэлиэр диэри «Хотугу сулуһу» ааҕан бүтэрэр этим. Билигин санаатахха, дьоммут аахтарыыны итинник албастаан, кэтэһиннэрэн, ымсыырдан тэрийэри сатыыр да эбиттэр, – диэн сөҕө саныыр Мигалкиннар уоллара Афанасий Васильевич.

70-с сылларга бэчээттэммит «Герой-оҕолор» кинигэни ийэлэр атыылаһан аҕалбытыгар оҕолор бары былдьаһа-былдьаһа биир тыынынан аахпыттарын күн бүгүнүгэр диэри умнубакка саныыллар. Киэһэ аҕалара кэллэҕинэ араадьыйа сонунун бары бииргэ олорон истэллэр. Ол биллэн туран кинилэргэ дойдуга туох буола турарын, ол кинилэр олохторугар, дойдуларыгар ханан сыһыаннааҕын төрөөбүт дойдуларын кытта алтыһыннары тутан толкуйдуур, ырытар, анаарар кыаҕы биэрбитэ саарбаҕа суох.

Аҕата суох хаалбыт улахан дьиэ кэргэҥҥэ ас-таҥас кырыымчык этэ эрээри, аччыктыыр диэн тугун билбэтэхтэрэ. Ол оннугар кинилэргэ бэйэ-бэйэлэригэр харыстабыллаах сыһыан баара. Соҕотох туран хаалбыт ийэлэрин хомоппот туһугар, киниэхэ чэпчэки буоллун диэн төһө кыалларынан көмөлөһөр, аһынар, үлэлиир, туттар малларын-салларын, таҥастарын-саптарын харыстыыр санаалара ордук күүскэ баһыйбыта.

– Мин оҕо сылдьан саҥа таҥаһы хаһан да кэппэтэҕим. Убайым Баанньа кыччаабыт таҥаһын наар кэтэбин. Москваҕа үөрэнэр киһи таҥаһа-саба бэрээдэк, мааны бөҕөтө. Ол барыта миэхэ тиксэр. Онтон ордук дьол миэхэ суоҕа. Ахсыһы бүтэрэрбэр эдьиийим Ааныстаах көстүүм ылан биэрбиттэрэ. Ол көстүүмү үһүс кууруска диэри кэппитим. Эдьиийдэрдээх диэн наһаа үчүгэй. Убайбыт Баанньа «элбэх оҕолоох саха ыалыгар эдьиийдэр ийэҕэ тэҥнээхтэр» диэн эппитэ, кырдьык, оннук. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбэр таҥаспын-саппын эдьиийим Зоя көрөрө-истэрэ.

Сайын Хомустаахха эдьиийим аахха Ааныстаахха ыыталлар. Сайын устата үстэ көһөллөр. Бастаан үүт саамай өлгөмнүк ыанар кэмигэр мээчирэҥнээх сиргэ Хампаҕа олороллор. Онтон Үҥкүр диэн күһүүр сайылыктарыгар көһөллөр. Эдьиийим Ааныс наһаа мындыр толкуйдаах эбит. Сайылыкка чугас тыа саҕатыгар отоннуубут. Эдьиийми улахан да улахан фанера дьааһыгын уурда. «Бу эн отоннуур дьааһыгын, бу биһиэнэ», – диэн бэйэлэрэ үргүөхтээх дьааһыктарын көрдөрдө. Мин көрдөхпүнэ, кинилэр дьааһыктара миэнинээҕэр быдан кыра. Бачча улаханы хайдах толоробун диэн толкуй бөҕөтүгэр түстүм. Испэр эдьиийим аахха кыыһырабын – миэхэ соруйан улаханы биэрбит диэн. Күн аайы отоннуубут. Дьааһыгым түгэҕин син саптым эрээри хаһан да туолуо суох курдук. Арай биирдэ көрбүтүм – отонум эбиллибит аҕай. Эдьиийим барахсан миигин сүрҕэлдьээбэтин, Оппуонньа сайын устата сүөһүгэ көмөлөстө диэн кэһиилээн ыытаары бэйэтэ үргээн көмөлөспүт. Дьааһыкпар отонум эбиллибитин көрөн, санаам көтөҕүллэн, этэргэ дылы, дьэ хонноҕум арыллан отоннообутунан бардым. Эдьиий Ааныс итинник албастаан, көҕүтэн улахан дьиэ кэргэн кыстыыр отонун үргээн, бүтүн биир улахан фанера дьааһыктаах дьиэбэр кэлбиппин билигин даҕаны олус күндүтүк саныыбын. Тээтэбит олохтон туораабытын кэнниттэн аймахтарбыт, эдьиийбит Ааныстаах сүрдээҕин көмөлөспүттэрэ. Эт-ас, дэлэйдик да буолбатар, кэлэ-бара кэһиилээн аҕала тураллара. Ол биһиэхэ улахан көмө этэ, – диэн Афанасий Васильевич аймахтарыгар махтанар.

Мигалкиннар дьиэлэригэр

Оҕо ийэтигэр сылаас тыла,

Оҕо аҕатыгар истиҥ сыһыана,

Төрөөбүт алааһыгар таптала,

Үөрэммит оскуолатыгар махтала –

Туналыйар куба ырыата,

Дьоллоох олохпут бэлиэтэ.

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

Мигалкиннар дьиэ кэргэттэригэр Саҥа дьыл бырааһынньыгар бэлэмнэнии ураты сүпсүлгэннээхтик ааһара. Оҕолор бары төгүрүччү олорон өҥнөөх кумааҕынан сыапачка тиһэн оҥороллоро. Москваҕа үөрэнэр убайдара Баанньа кэһии бөҕөлөөх кэлэн бырааһынньык сүпсүлгэнин өссө ордук минньитэрэ. Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктарын техническэй өттүнэн убайдара Василек киэргэтэн, үөрүүлэрин өссө ордук үксэтэр. Саҥа дьыллааҕы гирлянда, араас уотунан тырмныыр эргийэ турар харыйа – бу барыта Василек мындыр толкуйунан оҥоһуллара. Бырааһынньык силигин ситэрэн, оччотооҕу дьиэтээҕи төлөпүөҥҥэ громкоговорители быһа холбоон, эдьиийдэрэ Саҥа дьыллааҕы эҕэрдэлэрин дьиэлээхтэр бары олорон истэллэрэ. Оччоҕуна үөрүү-көтүү кэмэ суох үксүүрэ.

Мигалкиннар дьиэлэригэр оҕо айар-тутар күүһүгэр итэҕэйэр кыах, тирэх, эрэл толору баара. Кэлин Томскайдааҕы автоматизированнай систиэмэлэр управлениеларын уонна электроника институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит, техническэй наука кандидата буолбут улахан уоллара Василек – Василий Васильевич Мигалкин техническэй арыйыыларын бу манна, төрөөбүт дьиэтигэр тобулан оҥорбута. Оҕо сааһыгар аан бастаан икки төлөпүөнүнэн тэҥҥэ кэпсэтэр, нууччалыы эттэххэ, параллельнай төлөпүөнү аан бастаан мындырдаан, тобулан оҥорон таһаарбыта. Мигалкиннар дьиэлэрэ милииссийэлэр дьиэлэрин кытта кэккэлэһэ турара. Параллельнай төлөпүөн баарын билэн, милииссийэлэр модьуйууларынан быстараллар. Василегу бэйэтин тоҕо туох сыаллаах маны оҥорбутун туһунан доппуруостууллар.

Василек айар-тутар кыаҕа батарбакка, нэһилиэк свалакатыгар кулууптар алдьаммыт диэн бырахпыт икки магнитофоннарын булан аҕалан, дьэрэкээн лаампаларынан уоттаан-күөстээн олох даҕаны музыкальнай центр оҥорон таһаарар. Эдьиийдэрэ Зоя силигин ситэрэн, истиэнэҕэ ыйанан харааран турар икки колонкаларын сибэккилээх таҥаһын бүөлүү тигэн, эбии киэргэтэн, тупсаран биэрэр. Аны Мигалкиннар уоллара кулууп магнитофоннарын уоран ылбыт диэн милииссийэҕэ тыллаан, Василек эмиэ доппуруоска түбэһэр. Ол айдааҥҥа, кулууп дириэктэрэ бука, суобаһа оонньоотоҕо буолуо – биир магнитофону төттөрү аҕалан биэрэр.

Екатерина Ивановна туох да диэн саҥарбатаҕа эрээри иһигэр тугу санаабытын ким билиэ баарай? Оҕо сылдьан «кулаак сиэнэ» аатыран атарахсытыллыбыт киһиэхэ оҕотун уоруйах диэн балыйаллара төһөлөөх ыарахан буолуой…

Оҕолор кыра эрдэхтэринэ, биир эмиэ бөрүкүтэ суох быһыы буола сылдьыбыттаах. Дэриэбинэ бэкээринэтиттэн харчы сүтэр. Оччолорго уочаракка биир киһиэхэ биирдии килиэби биэрэллэр. Ол иһин уолаттар биэс буолан уочараттаан биэс килиэби ылаллар. Элбэх оҕолоох Мигалкиннар уорбуттара буолуо диэн тута кинилэри балыйаллар. Барыларын милииссийэҕэ ыҥыран, улахаттары доппуруостууллар. Туох да буруйа суох бырааттыы Мигалкиннары дьыалаҕа тардаары гыннылар диэн син суобаһарҕаатахтара буолуо – сотору кэминэн бэкээринэ үлэһитэ харчыны бэйэтэ ылбыта биллэн тахсар. Онон оҕолору милииссийэҕэ таскайдыылларын тохтотоллор. Екатерина Ивановна ити түгэнтэн олус хомойбутун, оҕолорун хайдах да гынан көмүскүүр кыаҕа суоҕуттан ыксаабытын, ыгылыйбытын туһунан олох кэлин, оҕолоро улааппытын кэнниттэн, биирдэ быктаран ааспыттааҕа.

Мигалкиннар дьиэлэригэр оҕо көҥүллүк тыынар, оҕо көҥүллүк сананар эйгэтэ, оҕо ыраас, хатан күлүүтэ, оҕо сырдык ыра санаата – барыта баара.

Убайдыы-быраат Ваня, Иван Мигалкиннар оҕо сылдьан «Артек» лааҕырга сынньанар үрдүк чиэскэ тиксибиттэрэ. Ваня Мигалкин 1967 сылаахха Мүрү орто оскуолатыттан биир бастыҥ үөрэхтээх пионер буолан күннээх «Артекка» тиийэн, киэҥ халлаан куйаарыгар аан бастаан көппүт Юрий Гагарины илэ бэйэтин көрбүт дьоллоох оҕо этэ.

Бастакы космонавт Юрий Гагарин оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус дьонугар барыларыгар бэлэхтээбит ыра санаатын Баанньалаах Миисэ дьиэлэрин иннигэр турар саха оһохтоох балаҕаннарыгар боруобалаан көрбүттэрэ.

– Баанньыска быраатын Миисэни кытта балаҕан үрдүгэр «космонавтар» буолан тахсыбыттар. Биэс саастаах быраата Миисэ түһэриттэн куттаммыт, ытаабыт. Ону убайа: «Эн турбанан түс», – диэбит. Бэйэтэ тахсыбыт сиринэн түһэн оонньуу барбыт. Быраата турбанан сырылаан оруобуна күлгэ олоро түспүт. Ийэбит үүт уура киирэн баран, хайдах эрэ хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, хап-хара оҕо хараҕа эрэ кылайан олорор үһү. Хаһытыы түһээт, биэдэрэлээх үүтүн тоҕо анньаат таһырдьа ыстаммыт. Онтон «маама» диир саҥаны истэн, өйдөнөн төттөрү киирбитэ уола Миисэ олорор үһү, – диэн Мигалкиннар эдьиийдэрэ Зоя Васильевна ахтар.

Алта сыл буолан баран, Ваня Мигалкин Юрий Гагарины илэ бэйэтин көрөр. Көрөрүн ааһан өссө кэпсэтэр. Ол туһунан саха норуотун поэта буола үүммүт Ваня – Иван Мигалкин маннык ахтара: «Оҕо сааһым үтүөкэн кэмнэригэр бастакы космонавт Ю.А. Гагаринныын көрсүһүүм умнуллубат. Кинини кытта көрсүһүүгэ улахан уҥуохтаах оҕолор быыстарынан киирэн, Юрий Алексеевич иннигэр баар буолан хаалтым, кыбыстан төттөрү дьулуруйаары гыммытым, уолаттар халыҥ эркин буолан туралларыттан иҥнэн турдахпына, Ю.А. Гагарин хантан сылдьарбын ыйытта. Мин эрдийэн, утары көрөн туран: «Саха сириттэн», – диэн толору хоруйдаабытым. Кини: «Учись хорошо», – диэбитэ. Онон кэпсэтиибит бүттэҕэ. Онно өйдөөн көрбүтүм – кэҥэриитигэр 5 мм курдук дириҥнээх чэрдээҕэ. Кинигэ, хаһыат хаартыскаларыгар, кэлин сэрэйдэххэ, онтун ретуштаан, тупсаран биэрэллэр эбит. Кугас дьүһүннээх баттаҕа наһаа ньалҕаархайа. Хайа эрэ оҕолуун кэпсэтэригэр төҥкөйбүтүгэр, төбөтүн оройунан тараҕайданан эрэр этэ… Артекка гражданскай таҥаһынан сылдьыбыта. Маҥан ырбаахылаах, хара бүрүүкэлээх. Этиргэн киһи этэ. Наһаа үрдүк уҥуохтаах буолуо дии санаабытым, турбутугар, мин аҕабыттан кыра курдук көстүбүтэ. Ол аата 170 см иһинэн үрдүктээҕэ буолуо… Ю.А. Гагарин оҕолордуун тэҥҥэ эйэҕэс баҕайытык кэпсэппитин адьас чугастан көрөммүн, бэл миигинниин кэпсэтэн ылбытын хаһан да умнубаппын».

Ваня быраата Афоня Мигалкин Мүрү орто оскуолатын VIII «Б» кылааска үөрэнэ сылдьан, черчение олимпиадатыгар кыттан, 1974 сыллаахха «Артек» лааҕырга сынньаммыта.

Кини «Артекка» салюту аан бастаан көрбүтэ. Араас өҥүнэн, уотунан кытыаста тохтор наһаа кыраһыабай салюту чугас дьоно көрбөттөрүттэн ордук хомойор. Ол кэмтэн кини «чугас дьоммор салюту хаһан эрэ хайаан да көрдөрүөм» диэн ыра санаалаах буолбут. Кэлин Уус Алдан улууһун баһылыгынан үлэлии сылдьан, биир улахан тэрээһиҥҥэ салют ыттарар туһунан этии киллэрэн, төрөөбүт дойдутун дьонун кытта тэҥҥэ салют көрбүт – «Артек» умаппыт ыра санаатын олоххо киллэрбит.

Ийэ сундууга

Ийэккэм

Адаархай буукубалары

сиэттиһиннэрэн –

сэһэргиир,

сэмэлиир суруктара…

Студент уонна

саллаат буоламмын –

онус сылын күүтэбин, тутабын

олус истиҥ

ийэккэм суруктарын…

Бүппэт дьиэ үлэтиттэн

бириэмэ ордорунан,

быыс булан ыытар –

бэркэ

билэр буочарым,

ийэкэм суруктара күндүгүт…

Иван Миглкин, 05.11.79. Красногорскай

Екатерина Ивановна бэйэтэ эрэ бас билэр, ким да онно чугаһаабат мас сундууктааҕа. Ийэлэрэ биирдэ эмит ол сундууктан эдьиийдэрин Зоя алын кылааска сылдьан суруйбут тэтэрээттэрин холобур гынан көрдөрүүгэ таһаарара. Бу ырааһын, чуолкайын – барыта биир тэҥ арылхай буочар. Оҕо оҕоҕо холобур буолар, оҕо оҕоттон үөрэнэр ньыманы Екатерина Ивановна кэмигэр олус сөптөөхтүк туттар биир уратылааҕа.

Ийэлэрэ суох буолбутун кэнниттэн ол мас сундуук Мигалкиннарга өссө ордук күндү мал буолбута. Манна ийэ барахсан оҕолорун суруктарын, тэтэрээттэрин, үөрэхтэрин ситиһиитин көрдөрөр таабылларын, аҕалара суруммут, бэлиэтэммит блокноттарын биири да бырахпакка барытын кичэллээхтик харайан уура сылдьыбыт.

Ытык ийэ сундуугар кичэллээхтик уура сылдьыбыт докумуоннарыттан бэрт аҕыйаҕы сэгэтэн көрдөххө, оччотооҕу устудьуоннар ийэлэригэр ыыппыт телеграммалара бааллар: «Благополучно приехал. Василий»; «Получил посылку. Жив, здоров. Ваня»; «Диплом отлично. Афанасий»; «Мама поздравляю с днем рождения Петра с окончанием школы. Желаю здоровья, счастья, успехов. Афанасий»; «Мама сочинение 5, устно 5. Саша»; «Первый сдал. Саша»; «Вторые позади. Саша»; «Приехали хорошо устроились. Маша». Оччолорго сибээс билиҥҥи курдук сайдыбатах үйэтигэр бу кылгас эрээри ийэ сүрэҕин төһөлөөхтүк уоскуппут, үөрдүбүт телеграммалар буолалларын ийэ дьон сэрэйэн эрэ көрүөхпүтүн сөп.

Ийэ сундуугар «1982 сыл, муус устар ый 10 күнэ. Марфа, Афанасий сыбаайбалара» диэн суруктаах сыалай биир тэтэрээт баар. Бу тэтэрээккэ Екатерина Ивановна уолун сыбаайбатын тэрийии ороскуотун, аһын-үөлүн, ыҥырыылаах ыалдьыттар испииһэктэрин суруммут. Кэлэрэ 103, студеннар – 65, онон 168 ыалдьыкка ааҕан суоттаабыт: «Мясо отварное — 10 кг. Яйцо — 300 шт.Пирожки — 100 шт. Салат мясной — 20 кг. Колбаса — 10 кг. Тефтели — 100 порц. Компот в банках абрикосовоый — 2 ящ. (36 банка). Чай — 600 стр.».

Бу иннинэ 1981 сыллаахха ийэ уолугар ыыппыт суруга баар:

«Мин таптыыр оҕом Афоня привет! Саҥа 1982 сылынан эҕэрдэлиибин! Элбэх дьолу, үчүгэй доруобуйаны, элбэх билиини, туох баар күндүнү баҕарабын. Биһиги олоробут кэммитинэн. Ваня, Димка Елканы 27 числаҕа туруоран бүтэрдилэр. Дьиэбит наһаа тымныы. Мас бөҕөнү буолунай оттобут. Афоня кэргэннэнэн эрэҕин дуо? Тохсунньуга ким да холбоспот ыйа, ону өйдөө, куһаҕан ый, былыргыттан. Үөрэххэр кыһан, тымныыга онно-манна сылдьыма, сэрэнэ сырыт.

Өссө үчүгэйдик сылдьаргар баҕара хааллым маама. 28/XII».

1986 сыллаахха Екатерина Ивановна маннык суруйар: «Күндү оҕолорум Паша, Марфа, Афанасий приветтэ тутуҥ!!! Биһиги олоробут кэммитинэн. Атын сонун суох Бороҕоҥҥо.Тарскай Коля бүгүн сырытта, уоллара хаамар, саҥарар үһү. Ас манна олох мөлтөх. Бырааһынньыкка киһиэхэ 2 сымыыт, хаһаайыстыбаҕа 100 грамм халбаһыы биэрдилэр. Муся, Пашенька доруобуйалара хайдаҕый? Пашенька детсадка сылдьар ини. Димка кыччаабыт көстүүмүн ыыттым. Урут мин ылан биэрбитим. Атын ыытарым суох. Элбэх хоһоону үөрэтиҥ. Приветы кытта маама. 13/XI-86».

1987 сыллаахха учуутал кыыһыгар Машаҕа маннык суруйар: «Мария Васильевна привет! Манна хас да оройуон семинара буолла 7/IV числоттан. Карпов Михаил киирдэ. Муся кэлэн икки хонно. Эн хайдах сылдьаҕыный? Оҕолоргор привет Кыргыттарга учууталларга баҕарабын үчүгэй доруобуйаны баҕарабын. Афоня мунньахха Өймөкөөҥҥө барар, сүүстэн тахса киһи барар үһү. Манан суруйан бүттүм. Маама. 8/IV — 87».

Екатерина Ивановна оҕолоругар суруйбут суруктарыгар ийэ сылаас тыына илгийэн ааһарга дылы. Кини бу суруктарыгар уолаттарын оҕо эрдэҕинээҕи ааттарынан Афоня, Саша, Петя, Миша, Ваня диэн этэр эбит буоллаҕына, Машенькатыгар суруйарыгар «Мария Васильевна, дорообо» диэн суруйар. Тоҕо диэтэххэ, Маша аҕатын Василий Николаевич Мигалкин курдук учуутал. Екатерина Ивановна учуутал кыыһынан улаханнык киэн туттара.

Ийэ сундуугар хараҥа өҥнөөх дамскай суумка баар. Бу Екатерина Ивановна суумката. Ийэлэр суох буолбутун кэнниттэн дамскай суумканы арыйан көрбүттэрэ түөрт докумуон угулла сылдьарын арыйан көрбүттэр. Бука, ийэ барахсан сүрэҕэр-быарыгар суулаан илдьэ сылдьыбыт өйдөбүллэрин докумуоннарын ойуччу тутан дамскай суумкатыгар уурунан илдьэ сырыттаҕа. Онно Мигалкиннар тээтэлэрин Василий Николаевыһы тиһэх суолугар атаарааһыҥҥа Екатерина Ивановна олоҕун доҕорун автобиографиятыгар, үлэтигэр олоҕуран ким кэнниттэн ким тыл этиэхтээҕин барытын наардаан бэйэтэ суруйбут сценарийа, тээтэлэрин икки блокнота, Мүрү орто скуолатыгар сэттис кылааска үөрэнэр уола Миша Мигалкин 1945 №-дээх ПДУ-га 1969 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүттэн атырдьах ыйын 29 күнүгэр диэри рабочайынан үтүө суобастаахтык үлэлээн, 238 солк. хамнаһы аахсыбытын туһунан справката, ону таһынан уола Василий Мигалкин аармыйаҕа сулууспалаабыт чааһыттан кэлбит махтал суруга бааллар.

Күн-дьыл төһөнөн ыраатар да ийэ сундууга соччонон күндүтүйэн, ааспыты уонна билиҥҥини ситимниир күүһэ дириҥээн иһэр.

Утум. Ситим

Бииргэ төрөөбүттэр уон иккиэбит,

Билэҕит – биһиги оҕолорбут, сиэннэрбит

Аарыма мас лабааларыныы тэнийэн

Ахсаана эбиллиэ хонук турдах аайытын.

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

Екатерина Ивановна оҕолоругар кулаактаммытын туһунан хаһан да биир да тылы быктарбат этэ.

– Ийэбит 50 сааһыгар кыракый остуол тэрийбиппит. Онно эдьиийбит Ааныс Кээчэ кулаак сиэнэ аатыран эрэй бөҕөтүн көрбүт киһи диэн кэпсээбитигэр биирдэ билбиппит. Ийэбит онно наһаа куттаммыта. Хас да күнү быһа санаарҕаабыта. Учууталлар бааллар, Ааныс кэпсээнин иһиттилэр, туох эрэ дииллэрэ буолуо диэн ийэбит барахсан биһиги туспутугар куттанан да биэрбитэ. Кулаактааһын эрэйин-муҥун билбитэ бэрт буолан, аҥардас ити тылы иһиттэҕинэ дьигис гына түһүөр диэри куттанар этэ ийэбит барахсан. Төрүт сиргэ-уоккар олорон санааҕын этэр, быһаарсар, туруорсар быраабын барыта туора сотуллара, киһи аатыттан аһардан көйгө киһи буоларын туһааннаах дьоҥҥо өй-санаа өттүнэн төһөлөөх ыарахан буолуой, – диэн Афанасий Васильевич санаатын үллэстэр.

Мигалкиннар оҕолорун ылбычча ааттаабат эмиэ биир уратылаах ыаллар. Барыта силистээх-мутуктаах, утум, ситим тардыылаах.

Улахан кыргыттар Проза уонна Роза бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэрин күүһүрдэр ааттар. Прозаны наар Фрося диэн суруйар буоланнар, арыый улаатан баран Ефросинья буолбут. Үһүс оҕолоро Коля диэн Мигалкиннар төрүт ааттара. Онтон Зоя аата Зоя Космедемьянскаяны кытта ситимнээх. Ити кэмҥэ Аҕа дойду улуу сэриитин Геройа, партизанка Зоя Космедемьянская туһунан киинэ дойду үрдүнэн улахан экраҥҥа тахсыбыт кэмэ этэ. Зоя Васильевна Мигалкина өр сылларга бэчээт эйгэтигэр үлэлээбит ССРС бэчээтин туйгуна.

Васяҕа Василий Николаевич ииппит аҕатын кулаак Баһылай аатынан ааттаабыттара. Василий Мигалкин техническэй наука кандидата, компьютерга саха тылын аан бастаан саҥардыбыт, төрөөбүт төрүт тылын техническэй туттууга киллэрэн, аан дойду таһымыгар таһаарбыт ураты көрүүлээх учуонай.

Василий Николаевич үһүс уолугар Баанньаҕа бииргэ иитиллибит убайын, Саха сиригэр биллэр улахан этнограф Иван Дмитриевич Новгородов аатын биэрбит. Иван Мигалкин Москватааҕы А.М. Горькай аатынан Литературнай институт поэзия салаатын бүтэрбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун поэта, оҕо суруйааччыта, оҕо литературатыгар Амма Аччыгыйа аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин бириэмийэтин бастакы лауреата.

Төрдүс уолларыгар Михаилга Екатерина Ивановна кулаак эһэтин аатын иҥэрэр. Михаил Мигалкин тиис бырааһа идэлээх. РФ и СР доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, СР култуураҕа туйгуна. Михаил кэнниттэн төрөөбүт уолларыгар Сааскаҕа Василий Николаевич Александр диэн абаҕатын аатын биэрэр. Бу Мигалкиннар биир бастыҥ, үчүгэй үөрэхтээх киһилэрэ этэ. Буруйа диэн – үрүҥнэр офицердара. Кини аатын ылбыт уол Александр Мигалкин философскай наука кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тас сыһыаннаһыыларга миниистирэ, сахалартан бастакы РФ Генеральнай консула, бөдөҥ общественнай-политическай деятель этэ.

Мигалкиннар дьиэ кэргэттэригэр алтыс уол төрөөбүтүгэр Василий Николаевич балтытын кэргэнэ Афанасий Иванович Федоров Афоня дэттэриэн олус баҕарбыт. Ыал аҕата тута сөбүлэспэтэх. Күтүөтэ уордьаннаах сэрии бэтэрээнэ киһи тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Афанасий Петрович Мигалкин курдук миниистир буолуо диэн эрийэ тутан, Василий Николаевич уолун Афоня диэн ааттыырга сөбүлэспит. Афанасий Мигалкин Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан райкомолларыгар бастакы сэкэрэтээринэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин иһинэн ыччакка бастайааннай хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн, Уус Алдан улууһун баһылыгынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын уонна федеративнай сыһыаннаһыыларга Департамент салайааччытынан үлэлээбитэ. Саха сирэ сувернитеты ылыныытын, бэйэтэ конституциялаах, гербэлээх, туһунан былаахтаах буолуутун өрөспүүбүлүкэҕэ көҕүлээбит дьоннортон биирдэстэрэ.

Екатерина Ивановна ийэтин Мария Михайловна аатын кыыһыгар Машаҕа иҥэрбитэ. Мария Мигалкина идэтинэн омук тылын учуутала. Өр сылларга «Бичик» кинигэ кыһатыгар үлэлээбитэ. Кыра уолларыгар Петяҕа Василий Никалаевич бииргэ төрөөбүт быраатын аатын биэрбитэ. Петр Мигалкин Новосибрискайдааҕы полиграфическай училищены бүтэрбитэ. Саамай кыра кыыс Катенька ийэтин аатынан ааттаммыт. Екатерина Мигалкина Благовещенскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун үөрэнэн бүтэрбитэ.

– Биһиги дьоммут төһө да кулаактааһын эрэйин-муҥун көрбүттэрин иһин онно бэринэн кэбиспэккэ, дьоннорун ааттарын итинник саҥата суох үйэтитэн, олохторун устата сүрэхтэригэр-быардарыгар суулаан илдьэ сылдьыбыттара. Сэбиэскэй былаас туһунан ийэбит да аҕабыт да биир куһаҕан тылы саҥарбатахтара. Биһиги оҕо сааспыт сэбиэскэй кэм саамай өрөгөйдөөн турар үтүө кэмигэр ааспыта, – диэн Афанасий Васильевич Мигалкин санаатын үллэстэр.

Улахан олох суолугар үктэммит үлэһит, ыал дьон буолбут 12 бииргэ төрөөбүт Мигалкиннарга, били оҕо сылдьан аһыыр остуолларыгар түмсэн олороллорун курдук түгэн көстүбэтэҕэ. «Тээтэбитин тиһэх суолугар атаарарбытыгар син чугаһата сатаабыппыт – 11 оҕо баар этибит, Василекпут эрэ тиийбэтэ. Оччолорго кини аармыйаҕа сылдьар буолан, хойутаан кэлбитэ», – диэн ахтар Афанасий Васильевич.

Ийэҕэ үрдүк махтал

Төрөөбүт Мүрүм хатыҥ чараҥын,

Хотун Аммам сардаана сибэккитин,

Сайаҕас Бүлүүм өлгөм отонун,

Сахам сирин ырыа чыычаахтарын –

Барытын түмэммин,

Ырыанан сандаарар

Биир дьөрбө сибэкки оҥоруом,

Кинини уунуом,

Күн киһибэр, ИЙЭБЭР!

Иван Мигалкин, саха норуотун поэта

Екатерина Ивановна 1998 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Михаил Ефимович Николаев Укааһынан «Ийэҕэ үрдүк махтал» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

12 оҕону ииппит ытык ийэ дьиэтигэр Михаил Ефимович ыалдьыттаан ааспыт түгэннээх. Ол кэмҥэ Афанасий Васильевич Мигалкин Уус Алдан улууһун баһылыгынан үлэлиир. Михаил Ефимович Уус Алдаҥҥа тахса сылдьан, мунньах кэмигэр улуус баһылыгар «ийэҕин кытта билиһиннэрээр эрэ» диэн саппыыска ыытар. Афанасий Васильевич мунньах кэнниттэн эйиэхэ тиийэр буоллубут диэн ийэтин сэрэтэр. Мунньах кэнниттэн Михаил Ефимович Мигалкиннар ийэлэригэр ыалдьыттыы тиийэр.

– Ийэм Михаил Ефимовиһы кытта түргэн баҕайытык уопсай тыл була оҕустулар. Дьиэ кэргэммит туһунан барытын ыйыталаста. Ийэм эмиэ туох дьоннордооҕун, тугу үлэлээбитин туһунан ыйыталаста. Салгыы олох туһунан кэпсэттилэр, уруккуттан билсэр дьон курдук. Ийэм үс собону буһарбыт. Михаил Ефимович биир собону сиэн кэбистэ уонна «сөп буолуо» диэтэ. Онтон «дьиэни көрөбүн дуо» диэн ыйытта. Ийэм «көр» диэтэ. Ортоку хоско киирдэ. Истиэнэ барыта толору кинигэ. Александр, мин туттар литературабыт барыта кэчигирээн тураллар. Михаил Ефимович истиэнэни толору киэптээн турар улахан бибилэтиэкэбитин көрөн улаханнык сөхпүтэ. Ийэбит бибилэтиэкэр буолан кинигэни барытын билэр. Оҕо сылдьан ханнык кинигэни сөбүлээн аахпыппытын, билигин тугу интэриэһиргиирбитин туһунан барытын кэпсээтэ. Салгыы кинигэ туһунан кэпсэтии буолла. Киһи ааҕар буоллаҕына сайдар, – диэн Мигалкиннар олохторугар биир умнуллубат үтүө түгэн туһунан Афанасий Васильевич санаатын үллэстэр.

2014 сыллаахха Иван Васильевич Мигалкин 60 сааһын Москва куоракка бэлиэтиир үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Михаил Ефимович Николаев Мигалкиннар дьиэ кэргэттэрин туһунан: «Семейное воспитание большой дружной семьи было крепкое. И у них характерно свои жизненные линии, это – патриотизм. В самом большом, прекрасном понимании они не только о себе думали и не только о своей республике, ну и чтоб расцветала наша Россия», – диэн бэлиэтээн эппитэ.

Екатерина Ивановна ийэ быһыытынан норуотугар оҥорбут сүдү үлэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Прпезиденэ Михаил Ефимович Николаевтан саҕалаан, оччолорго салайар үлэҕэ сылдьыбыт үрдүк дуоһунастаах дьон дириҥник ылынан сыаналыыллара. 1996 сыллаахха Екатерина Ивановна 70 сааһын туолар үбүлүөйүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бастакы бэрэссэдээтэлэ Алексей Александрович Томтосов маннык ис хоһоонноох телеграмманы ыыппыт: «Дорогая Екатерина Ивановна! Случаю Вашего знаменательного юбилея примите мои горячие, добрые пожелания. Чувтсва благодарности и признательности за Вашу многолетнюю работу в области культуры и воспитания прекрасных детей. Желаю Вам, дорогая Екатерина Ивановна, здоровья и бодрости на многие годы.

С уважением, Ваш Алексей Томтосов, первый заместитель председателя Правительства РС (Я)».

Россия норуоттарын ассамблеятын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Рамазан Абдулатипов 2008 сыллаахха Екатерина Ивановна туһунан маннык этэн турардаах: «Екатерина Ивановна прожила достойную жизнь. Ветеран труда и тыла, истинный гражданин своей родины – она делила со своим народом все горести военных лет и радости созидания во имя развития и процветания Республики Саха (Якутия). Низкий поклон Екатерина Ивановне даже только за то, что она воспитала таких прекрасных сыновей, каждый из которых может по праву гордиться якутский народ. Пусть светлая память о славной дочери якутского народа сохранится на долгие годы».

Биһиги Бастакы Президеммит Михаил Ефимович Николаев ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алтынньы үһүс өрөбүлүгэр бэлиэтэнэр Ийэ күнүгэр «Ийэҕэ үрдүк махтал» бэлиэни 1998 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ үрдүк сыанатыттан туппут Екатерина Ивановна Александроваҕа уола Александр Васильевич Мигалкин олус истиҥ суругу суруйан ыыппыта. Оччолорго Александр Васильевич Америкаҕа Анкоридж куоракка Хотугу Форум Секретариатыгар өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэлинэн үлэлии сылдьара. 

«Ийэм барахсан, уолгуттан эҕэрдэтэ тут, эчи суруйбатаҕым да ыраатта. Уонча сыл буоллаҕа буолуо. Сурук ыытыахтааҕар телефонунан кэпсэтэр ордук курдук. Ол гынан баран, кэнники кэмҥэ куһаҕаннык истэр буолбутун хомолтолоох. Киһи саҥатын улаатыннарар аппарааты сайын булбуппун куһаҕан диэн кэппэккин дии.

Дойдубун уонна Эйигин наһаа ахтабын. Эн баарын наһаа үчүгэй. Ким ийэлээх ол миигин өйдүөҕэ. Ийэ баарын тухары киһи эрэх-турах санаалаах. Аан дойду үрдүнэн эйигин кимнээҕэр да өйдүүр, бүөбэйдиир, ыарахан буоллаҕына харыстыыр, атаахтатар киһи Эн эрэ бааргын, күндү киһим. Дьиҥэр, мөҕөн да, сэмэлээн да ыллаххына, истибэтэҕэ курдук буолабын эрээри, барытын ылынабын ээ. Ийэ хаһан оҕотугар куһаҕаны баҕарбыта баарай?!
Ыраах да буолуум, Эйигин көрбөтөхпүнэ, сатаан сылдьыбаппын. Эн аттыгар олорон, чэйдээн бардахпына, күүс-күдэх ылабын, сэниэлэнэн барабын.

Күн күбэй ийэбин улахан наҕараадаҕынан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин. Манна, Саха сирин хаһыаттарын эһиги утуйа сыттаххытына ааҕабын. Аляска бириэмэтэ Дьокуускайтан 18 чааһынан хаалан иһэр. Компьютер үөскээн, дьикти үйэ саҕаланна. Буоларын курдук, хаһыат сонуннарын көрө олорон, арай, Эн тускунан ааҕан баран, наһаа да үөрдүм, уйадыйан ыллым. Үөрүүбүттэн, сонно тута, бороҕоннорго Мишалаах Уйбааҥҥа, Афоняҕа телефоннаатым. Телефоннарын өр ылбатахтарыгар, эһиэхэ түүн буоларын биирдэ өйдөөтүм. Биһиги эйигинэн киэн туттабыт. Хайдах эрэ маннык үрдүк наҕарааданы эйиэхэ туттараллара буоллар диэн санаа куруутун баара. Ол эрээри үлэтинэн, дуоһунаһынан туһанар диэхтэрэ диэн, саҥарбат этим.

Төһөлөөх эрэйдэнэн-муҥнанан биһигини улаатыннарбыккын, үөрэхтээх дьон оҥорбуккун ким умнуой? Хомойуох иһин, аҕабыт эрдэ өлөн, бары ыарахаттары Эн да, оҕолоруҥ да биллэхпит.

Аҕабыт кими баҕарар кытта истиҥник, үөрэн-көтөн кэпсэтэрэ, үрдүк культуралаах этэ. Киһиэхэ куруук көх-нэм буолар истиҥ майгылааҕа. Аҕабыт көрүҥүнэн да, тутта-хапта сылдьарынан, таҥаһа-саба өрүү ырааһынан, бар дьонугар эйэҕэһинэн, киэҥ билиитинэн-көрүүтүнэн саха бастыҥ интеллигенин санатара. Ол да иһин биһиги, кини 12 оҕото, бар дьоммутугар кэрэ сыһыаны ҥрдҥктҥк туттахпыт…

Күн күбэй ийэм барахсан, Үрдүк наҕарааданан бэлиэтэммиккэр махтанабын республикатааҕы дьиэ кэргэн, дьахталлар проблемаларыгар уонна демографическай политикаҕа кэмитиэт бары үлэһиттэригэр, чуолаан, Анастасия Николаевна Божедоноваҕа, Саха Республикатын Президенэ Михаил Ефимович Николаевка, Правительство председателигэр Василий Михайлович Власовка, биһигини, 12 оҕону үөрэппит Мүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар, таптыыр, ахтар Бороҕонум сэлиэнньэтин олохтоохторугар!

Элбэхтэн, күндүлэртэн, тапталлаахтартан биһиги ийэбитин чорбоппокутугар, бэлиэтээбиккитигэр барҕа махтал. Биһиги ийэбит киэҥ-холку санаатынан, дьоҥҥо үтүө сыһыанынан, эрэйдээх-мускуурдаах олоххо санаатын түһэрбэтинэн, оҕолорун туһугар чиэһинэй, үтүө суобастаах үлэтинэн бу улахан наҕарааданы ылыаҕын ылла, бэлиэтэниэҕин бэлиэтэннэ.

Биһиги, сахалар, тыйыс да буоллар, дьикти-кэрэ айылҕалаахпытынан, дьоһун-мааны дьонноохпутунан, кэрэттэн-кэрэ ийэлэрдээхпитинэн киэн туттуоххайыҥ! Олохпут устатын тухары саха дэттэрэн, сахабын диэн түөһү охсуммакка, үөрэхпитинэн, билиибитинэн, дьоҥҥо үтүө сыһыаммытынан, норуоппутун ааттата туруохха.

Уруйдуубун саха дьахталларын, ийэлэрбитин! Үтүө санаалары баҕара хааллыбыт кийиитиҥ Надя, уолуҥ Александр.

Алтынньы 15 күнэ. Аляска Штатын Анкоридж куората,

Америка Холбоһуктаах Штаттара.

Тапталынан, итэҕэлинэн

Үйэлээх арахсыы  буолбатын

Үтүмэн сылларга Эн бааргын,

Күн сирин көрдөрбүт ийэбит

Кэрэ санааҕыныын бииргэбит.

Екатерина Ивановна олоҕун биир долгутуулаах бэлиэ түгэнэ уолаттарын Александры, Афанасийы кытта оҕо сааһа ааспыт сиригэр Чараҥайга сырыыта буолар. Бу Баатаҕайтан ырааҕа суох турар сир эрээри Екатерина Ивановна эһэтэ кулаактаммыт сирэ буолан, олус куттанар, уйадыйар, сүрэҕэр баастаах сирэ. Чугаһаабыттарын кэнниттэн ийэлэрэ массыынаны тохтотор. Массынаттан сатаан тахсыбат. Өтөхтөрүгэр бу чугаһаан тураллар. Сүрэҕэр баастаах киһини арай алаадьы сыта минньитэр. Өтөхтөрүгэр тиийбиттэригэр онно сайылаан олорор Березкин Ньукулай уонна Елизавета: «Кээчэ кэлэрин билэммит алаадьы буһарбыт эбиппит дии», – диэн соһуйуу бөҕөтүн соһуйбуттар.

– Ийэбит оҕо сааһа ааспыт сиригэр куттанан сылдьыбат этэ. Ол куттанара оруннаах. 1996 сыллаахха 70 сааһыгар уолаттар кыттыһан кыһыл көмүс ытарҕа бэлэхтээбиппит. Ийэбит хаһан да ытарҕа кэппэтин өйдөөн көрөр дьон буолуохпут дуо? Ийэбит бэлэҕэр үөрбүтэ аҕай эрээри бу кыһыл көмүс ытарҕа кини чэрдийэ илик сүрэҕин бааһын нүөлүппүтэ чуолкай. Мин кэргэним Муся, Миисэ кэргэнэ Зоя, Баанньа кэргэнэ Зоя, эдьиийбит Зоя буоланнар үбүлүөй аһын бэлэмнии сылдьыбыттар. Биһиги бэлэхпитин туһунан эппиттэригэр ийэбит оҕо сааһын биир ыар кэрчигин туһунан кийииттэригэр кэпсээбит. Кулаактыыр кэмнэригэр, оҕоттон былдьыахтара суоҕа диэн уончалаах кыыска дьонноро үрүҥ көмүс ытарҕаларын кэтэрдибиттэр. Көр, ону кулгааҕын эминньэҕин сиирэ тардан үрүҥ көмүс ытарҕатын былдьаан ылбыттар. Онтуката олоччу чэр буолан хаалбыт. Ол иһин ийэбит хаһан да ытарҕа кэппэт эбит. Ол кэнниттэн биирдэ дьэ ийэбит кулгааҕын өйдөөн көрбүппүт. Ол иһин оҕо сааһа ааспыт алааһыгар тиийэрэ киниэхэ чэпчэкитэ суох буоларын сүрэхпитинэн сэрэйэр этибит. Чэйдээн бараммыт сайылык устун хаамтыбыт. Кыра сыырдаах, ону түстэххэ күөллээх. Ийэбит хараҕын уута сүүрэр, ону көрдөбөт буола сатыыр. «Бырааппынаан Мишалыын манна оонньуур этибит», – диэн харах уулаах туран кэпсээбитэ. Үөһээ таҕыстыбыт. Онно арыый уоскуйбут курдук буолла. Ийэбит таҥараҕа итэҕэйэр, уоһун иһигэр ботугураан бэйэтэ-бэйэтигэр малыыппа ааҕар этэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына, атеистическай литература кинигэтин биэрбитэ. Онно таҥара бырааһынньыктарын, холобур, Пасха, Николин день диэн туһунан барытын суруйбуттар этэ. Ол кинигэни ааҕан баран, дьон хас эмит сүүс сыл итэҕэйэн кэлбиттэрэ барыта сымыйа буолбатах диэн түмүккэ кэлбитим.

Ийэбит оҕо сааһа ааспыт сиригэр бу бүтэһик сырыыта этэ. Ол кэнниттэн уонча сыл буолан баран олохтон туораабыта. Ийэбит суох буолбутун кэнниттэн, 2008 сыллаахха алтынньыга, оҕолор бары сүбэлэһэн, кыттыһан, ол тохтоон туран уоскуйбут сиригэр Дьордоҥҥо, Баатаҕай нэһилиэгин оччотооҕу салалтата өйөөн, часовня туттарбыппыт – «Сия часовня освящена в честь святой великомученицы ЕКАТЕРИНЫ».

Аатын толкуйдааһыҥҥа Екатерина диэн ийэбит аата, православнай итэҕэлгэ Екатерина дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах таҥара уонна саамай сүрүнэ үөрэҕи билиэхтээххин, Екатерина бөлүһүөк, туох баары барытын үтүө санаанан кыайар дьахтар диэн дириҥ суолталаах. Баатаҕайдар бу часовняны сүрдээх үчүгэйдик көрөн-истэн олороллор. Онон ийэбит сырдыгын, сылааһын, үтүөтүн дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕата сытар, – диэн Афанасий Васильевич уйадыйа кэпсиир.

Екатерина Ивановна 2008 сыллаахха от ыйын 9 күнүгэр олохтон арахсар бүтэһик чаастарыгар түүл-бит курдук сытан кэпсэтэр. Кыыһыгар Машатыгар сөбүлүүр үүттээх чэйин аҕалтарар. Чэйин иһэн сирэйэ сырдыыр, саҥата чуолкай: «Оо, Мэхээлэҕэ тыл биэрдилэр ээ, кулаах диэбэтилэр ээ, дьоннор иһиттилэр ээ… Василий Николаевичка эмиэ тыл биэрдилэр, дьон үөрдүлэр, хайҕаатылар ээ…». Онтон сытан эрэ: «Маҥааччыйабыт үүт бөҕөтүн биэрэн бидилиттэ. От баар, барыта үчүгэй, үчүгэй», – диэн ботугуруур.

Маша куукунаҕа ийэтин чааскытын ууран кэлиэн икки ардыгар Мигалкиннар ийэлэрэ Екатерина Ивановна Александрова тыына быстан, биһиги кэккэбититтэн букатыннаахтык туораабыта. Кулаактаммыт эһэтигэр тыл биэрдилэр, кулаак диэбэтилэр, кэргэнин Василий Николаевыһы дьон хайҕаата, барыта үчүгэй диэн 1950-с сылларга тута сылдьыбыт ынахтарын Маҥаачыйатын уйгутун-быйаҥын үктэл оҥостон, аннараа дойдуга чэпчэкитик, сырдыктык аттаммыта.

Сардаана МАТВЕЕВА

Кэскил14.ру