«Кэскил» хаһыат бэс ыйын 3 күнүнээҕи нүөмэригэр архыыптан Мотя Варламова («Бэлэм буол» хаһыат 1990 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи нүөмэрэ) күн-дьыл уларыйыытын бэлиэлэрин туһунан суруйбут ыстатыйатын бэчээттээбиппит. Бу сурук кэнниттэн редакцияҕа номнуо 3 сурук кэллэ. Дьэ, эрэ аныгы кэм оҕолоро күн-дьыл туругун хайдах кэтииллэрий? Оҕолор күннүк суолтатын, хаамыытын туһунан суруйбуттарын ааҕыаххайыҥ.
КҮННҮКПҮТҮН УМНУБАККА, БАСТЫҤ АРГЫС ОҤОСТОН, КҮННЭТЭ ТОЛОРО СЫЛДЬЫАХПЫТ
2022 сыллаахха Филипп Гаврильевич Охлопков аатынан Майа орто оскуолатыгар үөрэнэ киириэхпиттэн, учууталбыттан Елена Николаевна Чичаховаттан, Александр Августович, Маргарита Афанасьевна Герасимовтар оҥорбут күннүктэрин туһунан элбэҕи истибиппит. 2023 сылтан бары кылааһынан бу күннүгү толорон саҕалаабыппыт. Манна күн-дьыл хаамыытын күҥҥэ иккитэ сарсыарда уонна күнүс, ону тэҥэ тыал хайысхатын, сөҥүүнү, былытырыыны бэлиэтиибит.
Бу күннүк тахсыбыта номнуо 11 сыла. Күн-дьыл туругун мин быйыл төрдүс сылбын кэтээн көрөбүн, үһүс сылбын научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ кыттабын. Ийэм эдьиийэ Дария Афанасьевна Архипова СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас, Чыамайыкы нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, патриота, баай уопуттаах география учуутала 1988 сыл алтынньы ыйыттан күн-дьыл туругун күннэтэ илиинэн суруйан, толорон хаалларбыт. Кини кэтээн көрөөһүнүгэр түүҥҥү уонна күнүскү температураны, салгын баттааһынын, тыал хайысхатын, күүһүн, былыты, сөҥүүнү киллэрбит. Бу биһиги толорор күннүкпүтүгэр майгынныыр эбит. Күнү-дьылы бэлиэтиир күннүктэр көмөлөрүнэн чинчийэр үлэ оҥорон, араас улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи, ону тэҥэ Россия таһымнаах чинчийэр үлэ кэмпириэнсийэлэригэр ситиһиилээхтик кытынным, элбэҕи биллим-көрдүм.
Эрдэ эппитим курдук, биһиги бары кылааһынан 2023 сыл тохсунньу ыйыттан күннүгү толоробут. Күннүк көмөтүнэн тулалыыр эйгэбитин, айылҕабытыгар буолар уларыйыылары бэлиэтии көрөр буоллубут.
Күннүкпүт кэпсииринэн, кыһыммыт олус тымныы, тыйыс уонна уһун. Кып-кырачаан кыстыыр чыычаахтарга көмө буолаарыбыт маҥнайгы кылааска үөрэнэ сылдьан, бары кылааһынан чыычаах аһатар скворечниктары оҥотторбуппут. Кылааспытыгар аҕалан бэйэ-бэйэбитигэр көрдөрөн, тугунан чыычаахтары аһатыахха сөбүн кэпсэппиппит. Хас биирдии бэйэбит дьиэбит таһыгар ыйаан, күн аайы ас кутан уурбуппут. Маҥнайгы ыалдьыттарбытын хаартыскаҕа хатаабыппыт. Кырачаан доҕотторбутугар туһалаах буоларбытыттан олус үөрбүппүт, астыммыппыт. Бастакы кэтиир, чинчийэр үлэбит мантан саҕаламмыта.
Күннүкпүтүн толорон баран, хас бээтинсэ аайы кылааспытыгар илдьэн көрдөрөбүт, туох сонун, интэриэһинэй көстүү, айылҕа уларыйыыта буолбутун ырытыһабыт. Александр Августовичтаах ыытар «Наблюдение за природой» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустарыгар сыллата кыттан, дьоһун ситиһиилэрдээхпит. Ол курдук, күннүгү кичэллээхтик, ситимнээхтик толоруу анал аат хаһаайыннарынан биһиги кылаастан үс сыл устата Женя Егорова, Арсен Петров, Карина Игнатьева буолбуттара. Дьиэтээҕи метеостанция оҥорон, Анжелика Бурнашева анал бирииһи ылбыта уонна мин, күн-дьыл туругун билгэлээһин анал аакка кыайыылаахтарынан тахсыбыппыт. Бары тэрийээччилэргэ махталбыт муҥура суох.
Быйыл биһиги алын сүһүөх оскуоланы бүтэрэн, орто сүһүөх үөрэнээччилэрэ буоллубут. Күннүкпүтүн умнубакка, бастыҥ аргыс оҥостон, күннэтэ толоро сылдьыахпыт.
Айсан Федоров, IV «Б» кылаас, Ф.Г. Охлопков аатынан Майа орто оскуолата, Мэҥэ Хаҥалас.
ТУЛАЛЫЫР ЭЙГЭНИ КЭТЭЭН КӨРӨР ОЛУС ИНТЭРИЭҺИНЭЙ
Оскуола үөрэнээччилэригэр анаан күн-дьыл туругун бэлиэтиир сахалыы уонна нууччалыы тылларынан оҥоһуллубут күннүгү 2025 сыл балаҕан ыйыттан толорон саҕалаабытым.
Айылҕаны, тулалыыр эйгэни, күн-дьыл туругун кэтээн көрөр олус интэриэһинэй. Чинчийэр, айар үлэ аартыгын арыйар дьарык. Күннүгү күннэтэ толоробун, күнү-дьылы кэтээн көрөбүн, чахчылары хомуйабын, тэҥниибин, ырытабын, толкуйдуур дьоҕурум сайдар. Итиэннэ болҕомтолоох, дьаныардаах буоларга, бириэмэни таба туһанарга үөрэтэр.
Оскуолабытыгар күннүк кэтээн көрүү дневнигин чэрчитинэн, «Чыычаах уйата» диэн күрэх буолбута. Онно бэйэм үлэбинэн кыттыбытым. Аһатар сирбэр кыһыны быһа чыычаахтар кэлэн, тымныы кыһыны этэҥҥэ туораатылар.
Айылҕаны кэтээн көрүҥ, элбэҕи билиэххит.
Василиса НИКОЛАЕВА, II кылаас, П.С.Егоров аатынан Акана орто оскуолата, Ньурба.
ДЬЫЛҔАБАР СУОЛДЬУТ СУЛУС
Мин 2014 сылтан саҕалаан, түөрт сыл устата күн аайы халлаан туругун, температураны, хаар-ардах халыҥын сурунан кэллим. Бу күннүгүм – мин тус архыыбым, айылҕа ураты көстүүлэрин үйэтитии.
Бу сыралаах үлэм түмүгэр «Дьыл хаамыыта» диэн улахан бырайыак оҥоһуллан тахсыбыта. Түөрт сыл утумнаахтык үлэлээбит бырайыагым улуус, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ үрдүктүк сыаналаммыта. Ол курдук, саамай улахан ситиһиим — 2018 сыллаахха «Айылҕаны кэтээн көрүү» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска кыайыылаах аатын сүгүүм буолар.
Мин бу ситиһиибинэн киэн туттабын. Манна барытыгар миигин сирдээн, такайан, сүбэлээн-амалаан биэрбит күндү учууталбар Елена Николаевна Чичаховаҕа муҥура суох махтанабын. Кини «маннык гын», «итинник суруй», диэн ыйан-кэрдэн, айылҕа кистэлэҥнэригэр уһуйбута. Кини сыралаах үлэтин, биэрбит билиитин мин олохпор сүрүн тирэх оҥостобун.
Билигин мин М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет математика уонна информатика институтун бастакы кууруһун устудьуонабын. Бу күннүктэрим миэхэ тулуурдаах, дьаныардаах буоларга үөрэппиттэрэ. Инникитин даҕаны наука суолун тутуһан, саҥа билиилэри баһылаан, төрөөбүт дойдубар туһалаах киһи буоларга дьулуһуом.
Нарыйаана Андросова,
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ математика уонна информатика үнүстүүтүн II кууруһун үөрэнээччитэ