Мин бастакы оҕо хаһыата 90 сылыгар анаан, урукку 70-80 сылларга тахсыбыт «Бэлэм буол» хаһыаттары ааҕан, үөрэтэн ырытан көрдүм. Онно саха сирин араас муннуктарыттан оҕолор ситиһиилэрин, сонуннарын таһынан оҕону үөрэтэр, сэмэлиир ыстатыйалары сэргээн аахтым.
«Бэргэн» сэмэлиир” диэн туспа рубриканан олус сытыытык уруоктан күрүүр, борогууллуур, куһаҕаннык үөрэнэр, куһаҕан дьаллыктарынан үлүһүйэр оҕолору хайдах баарынан аһаҕастык саралыыр ыстатыйалар бааллар. Ол ыстатыйалар тула улахан дьон, оҕолор аһаҕастык ырыталлар, кэпсэтэллэр эбит. Саамай сөхпүтүм диэн сорох ыстатыйаларга оҕолор оскуолалара, ааттара аһаҕастык суруллубут. Онон сиэттэрэн мин эмиэ эһигини кытта биир олус суолталаах, ол эрээри кэпсэтиэххэ наадалаах тиэмэ туһунан суруйуохпун баҕарабын – бу табахтааһын.
Кэнники кэмҥэ оскуола үөрэнээччилэрин ортотугар табаҕы тардыы тарҕанан эрэрин көрөр олус хомолтолоох. Тоҕо табах тардаҕыт диэн оҕолортон ыйытабын. Үгүс оҕо табахтыыра кини холкутуйарыгар, дьону кытта тэҥҥэ баран иһэригэр эбэтэр «муодунай» буоларыгар охсор . Сорохтор толкуйдууллар: «Кыратык тартахха туох да буолбат», «Улааттахпына быраҕыам», «Стресспин таһаарабын». Ол эрээри, ити барыта сымыйа өйдөбүллэр. Табах – дьиҥнээх куһаҕан дьаллык, киһини ымсыырдар туһугар араас «маасканы» кэтиммит абылыыр бухатыырга холуубун.
Табаах кистэлэҥнээх, ону оскуола үөрэнээччилэрэ билбэттэр.Табаах киһиэхэ туох да үчүгэйи аҕалбат. Кини эдэр организмы бытааннык уонна албынныырдык доруобуйаҕа дьайар: үпкэ, сүрэххэ, мэйии үлэтигэр куһаҕаннык дьайар. Салгыы араас ыарахан ыарыыларга (онкология, сүрэх ыарыылара) тиэрдиэн һөп. Эн эдэргиттэн саҕалаан, кырдьар сааскар тиийэ дьайар күүстээх. Тас көрүҥҥэр тирии кырдьар, тиис саһарар, айаххыттан куһаҕан сыт тахсар. Хайдах да мааны таҥаһы кэппитиҥ иһин, табаах сыта барытын алдьатар. Онтон үөрэххин уонна олоххо ситиһиигин эмиэ мөлтөтөр кыахтаах. Мэйии үлэтэ мөлтүүр, болҕомто тардыыта уустугурар. Спордунан дьарыктанарга ыарахан буолар. Салгыы барытын быраҕыы уустук, бу куһаҕан дьаллыктан бэйэҥ бириэмэҕин, харчыгын бараабытыҥ хомолтолоох буолуо. Эн тал — эн олоҕун бэйэҥ илиигэр.
Киһи иккитэ- үстэ төрүүр дииллэр: бастакыта — ийэҥ эйигин төрөөбүт күнэ, иккиһэ — куһаҕан дьаллыгы (холобур, табаҕы) саҕалаабыт күнүҥ. Ол күн эн искэр «иккис киһи» төрүүр. Биһиги сорукпут — бу «иккис киһини» кыайыы, киниттэн арахсыы.
Эн «иккис киһиҥ» табахтыырга ыҥырар буоллаҕына, тохтоо уонна ыйыт: «Бу мин буолбатах, бу «иккис киһиҥ» миигин албынныы сатыыр дуу?»
Оҕолоор, хайдах быраҕыахха сөбүй? хайдах саҕалымыахха сөбүй? Бастаан бэйэҥ табахтаабат эбэтэр быраҕар быһаарыныыны ылын, эрэллээх доҕоттору бул. Чөл олоҕу тутуһар дьону кытта алтыс. Кинилэр эйигин өйүөхтэрэ диэн сүбэлиэхпин баҕарабын. Оттон эһиги туох дии саныыгыт?
Сергеева Сардаана, Дьокуускай куоратын 17 № орто оскуолатын 10 «в» кылааһын үөрэнээччитэ.