Үтүө күнүнэн, «Кэскил» хаһыат редакцията!
Мин аатым Заболоцкая Эмилия. Орто Халыма улууһун Г.Г. Софронов аатынан Өлөөкө-Күөл орто оскуолатын 8-ыс кылааһын үөрэнээччитэбин.
Биһиэхэ саха тылын уруогар чиэппэр аайы «Кэскил» хаһыат уруога буолар. 2026 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр өрөспүүбүлүкэбитигэр бастакы уонна соҕотох сахалыы тылынан бэчээттэнэр «Кэскил» оҕо хаһыата 90 сааһын туолар. Онуоха анаан хаһыат урукку нүөмэрдэрин тиһилигин библиотекаттан уларсыбытым. Онно сэргии, сэҥээрэ «Килээҥсэ» диэн балаһаны аахпытым. Олус сөбүлээбитим уонна чинчийэн көрөргө санаммытым. Чинчийбит үлэм тиэмэтэ — «Килээҥсэ» балаһа сиэрдээх майгыга иитии биир көрүҥэ».
Үлэм сыала: «Килээҥсэ» балаһа сиэрдээх майгыга иитии биир көрүҥэ буоларын дакаастааһын.
Үлэм соруктара:
- «Кэскил» хаһыат урукку тиһиликтэрин булан «Килээҥсэ» балаһаны мунньуу.
- Онно баар кэпсээннэр иитэр суолталарын быһаарыы.
- Хаһыат балаһаларын сканердаан кинигэ оҥорон таһаарыы.
- Оскуолам хаһыатыгар «Килээҥсэ» балаһаны бэлэмнээһин.
Сабаҕалааһын: Килээҥсэ төһө да омсолоох дьоруой курдук айылыннар, кини ааҕааччылары үчүгэйгэ үөрэтэр. Тоҕо диэтэр, кини оҥорбут алҕастарын, сыыһаларын туһунан тэттик кэпсээннэри аахпыт оҕо туох сыыһаны-халтыны оҥорбутун, онтон сылтаан күлүүлээх түгэҥҥэ түбэспитин, саатан сирэйэ эбии хараарбытын булан өйдүүр, толкуйдуур. Биллэн турар, оннук түгэҥҥэ түбэһиэн баҕарбат, Килээҥсэ сыыһатын хатылыы сатаабат.
Олоххо туһата:
- оҕо ааҕар интэриэһин хаһыат нөҥүө үрдэтии;
- оҕо айар дьоҕурун сайыннарыы;
- сиэрдээх буола иитиллэргэ туһаайыы.
Бу балаһа 1990 сылларга баар буолбут. «Килээҥсэ» — чэрэниилэ таммалаабытыттан үөскээн тахсыбыт хаһыат дьоруойа. «Килээҥсэ» оҕолору бэйэтин уонна тулалыыр эйгэни кэтээн көрөргө, сөптөөх сыанабыл биэрэргэ, сыыһаларын көннөстөргө суолу-ииhи тобуларга, үтүө майгыга-сигилигэ үөрэтэр «Кэскил» хаһыат балаһата эбит.
«Килээҥсэ» балаһаҕа туох суруллар эбитий?
1. Ыйытыылаах ыстатыйалар.
2. Сорудахтаах сэһэргээһиннэр.
3. Толкуйдатар кэпсээннэр.
4. Сыыһалардаах суруктар.
4. Таайбараҥнаах тургутуктар.
2007-2011 сыллардааҕы тиһиликтэртэн 18 «Килээҥсэ» балаһаны буллум. Онно бэчээттэммит кэпсээннэри, ыстатыйалары ааҕан, чинчийэн, ырытарга холоннум.
«Килээҥсэ» балаһалары ааҕан баран маннык түмүккэ кэллим. Килээҥсэ төһө да омсолоох дьоруой буоллар, кини туһалаах. Тоҕо диэтэр, кини бэйэтэ уонна доҕоро Айаал түбэспит сороҕо күлүүлээх, сороҕо кыбыстыылаах, сороҕо толкуйдатар түгэннэрэ элбэххэ үөрэтэр. Холобур, ааҕааччы кылгас кээмэйдээх кэпсээни бэрт түргэнник ааҕа охсор уонна толкуйдуур, туохтан маннык буолбутун. Биллэн турар, Килээҥсэ дуу, Айаал уол дуу курдук күлүүлээх түгэҥҥэ түбэһэн кыбыстыахтарын, дьон элэгэ буолуохтарын баҕарбаттар. Ол иһин ити сыыһалары, алҕастары хатылаабакка кыһаллаллар. Оттон хайҕанар, киэн тутта кэпсэнэр түгэннэрдээх кэпсээннэр ааҕааччыга холобур буолаллара чахчы. Ону батыһыахтара, үтүктүөхтэрэ үтүө өрүттэрин өйдөөн хаалыахтара.
Бу балаһа 2019-2020 сылларга сүппүт. Онтон мин олус хомойдум уонна икки саҥа санааҕа кэллим. Бастакытынан, урукку хаһыат нүөмэрдэриттэн булаттааммын «Килээҥсэ» кинигэтин оҥорорго сананным. Оҕолор ааҕан алҕастарын көннөстөн үтүө дьон буоларга кыһаныахтара. Иккиһинэн, оскуолабыт «Оскуола сонуннара» хаһыатыгар маннык балаһа тэрийиэххэ сөп эбит. Онно мин аан бастакынан матырыйаалы суруйуом этэ.
Түмүктээн эттэххэ, оҕо хаһыатын «Килээҥсэ» балаһата оҕону иитэр суолтата улахан:
- Аһыныгас санааланыы, бэйэ-бэйэни тулуйсуу.
- Кэллэктиипкэ тапсан сылдьыы, бииргэ үлэлээһин.
- Киһилии сиэрдээх майгыга, дьон-сэргэ иннигэр эппиэтинэскэ туһаайыы.
- Төрөөбүт тылынан оҕо ситимнээх саҥатын сайыннарыы.
- Оҕолор хаһыат нөҥүө бэйэлэрин санааларын тиэрдэн, биир саастыылаахтарыгар эрэ буолбакка, улахан дьоҥҥо эмиэ сабыдыаллыахтарын сөп.
Оттон бу мин бастакы кэпсээним.
Күһүҥҥү сынньалаҥнар кэнниттэн оскуолаҕа мустуу кэмнэрэ. Айаал уол табаарыһа Мишаны кытта үөрэн-көтөн көрсүстүлэр. Арай Айаал көрдөҕүнэ, табаарыһа наһаа крутой, моднай баҕайы толстовкалаах. Маннык таҥас кимиэхэ да суох. Айаал кэпсэтэрин тухары наар доҕорун таҥаһын одуулаата, олус-олус ымсыырда. Дьиэтигэр тиийэн дьонугар аҕыс айдааны тардан, “муру-муодунай” саҥа толстовкаҕа наадыйарын биллэрдэ. Ийэтэ барахсан балаҕан ыйыгар эрэ саҥа таҥас ылбыттарын өйдөтө сатаата да, уоллара олох истибэтэ. Наада да сабаас! Ылыҥ, онон бүтэр! Атаахтаан ол-бу араас куттааһын бөҕөтүн иһитиннэрдэ. Саҥа Дьылга оннооҕор чиэппэрбэр туоруом да суоҕа диэҥҥэ тиийэ иһилиннэ. Хайыахтара баарай… ыларга эрэ тиийдилэр.
Айаалбыт үөрэн-көтөн, дьоллонон аҕай оскуолалаата. Тиийэн «киһиттэн итэҕэһэ суох» буолбут бэлиэтин көрдөрөн киһиргии туттан көрүдүөрү мээрилээтэ, наадата да суох буоллар бары кылаастары өҥөйтөөтө.
Ити итинэн ааста. Чиэппэр бүтэрэ бу тиийэн кэллэ. Арай Айаал биирдэ өйдөөбүтэ хас да предмеккэ туораабат кутталламмыт. Кылааһын салайааччыта ийэтин ыҥыран кэпсэттэ. Айаал ийэтэ оскуолаҕа тиийэн, киирэн иһэн көртө таҥас ыйыыр сиргэ элбиих баҕайы таҥас өрөһөлүү сытар эбит. Кылаас салайааччыта, Мария Ивановна, Айаал ийэтин кытта кэпсэтэн, уол олус ыһыллыбытын, уруоктарын аахтыбакка үөрэҕэр мөлтөөбүтүн биллэрдэ. Эбиитин кэпсэтэн бүтэн тахсан иһэн: “Бу оҕолор хаалларбыт таҥастара, хата итиннэ Айаал таҥаһа суох дуо, көрөн аас”, — диэтэ. Ийэ барахсан тиийэн таҥастары бэрийэ туран көрбүтэ, арай таҥас быыһыттан кини Айаалын “муру-муодунай” толстовката тахсан кэллэ. Өссө үөрэх дьылын саҕаланыыта ылбыт крутой джинсы ыстаана, чараас ырбаахыта барыта манна бөх буола сыталлар эбит. Айаал ийэтэ таҥастары бэрт түргэнник суулуу тутаат, тахсан дьиэлээтэ. Дьиэтигэр тиийэн Айаал хоһугар ааста. Уол туох да кыһалҕата суох киинэ көрө сытар эбит. Ийэтэ киирбитин көрөн сөбүлээбэтэхтии туттан, ыйытта: «Тугуй, ийээ?». Ийэтэ саҥата суох биир-биир таҥастары тэнитэлээн дьыбааҥҥа уурталаата уонна: “Хайа, Айаал, чиэппэргэр туораабат кутталлаах үһүгүн дии… Учууталыҥ эттэ…”, — диэтэ. Эппиэти эрэйбиттии уолун көрөн турда. Оттон Айаал сордоох сиргэ тимириэн сир кытаанах буолан кытара саатан, кыбыстан тылыттан матан турда.
Эмилия Заболоцкая, Г.Г. Софронов аатынан Өлөөкө-Күөл орто оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччитэ, Орто Халыма улууһа.
Кэскил14.ру